Hamd, âlemlerin Rabbi Allah’a; salât ve selâm, Medine’de ilk iş olarak mescidi inşa ederek bir medeniyetin temelini atan Peygamber Efendimize, âline ve ashabına olsun.

Muhterem Kardeşlerim!

Bir şehre girdiğimizde neye bakarız? Sokaklarına, binalarına, çarşısına, meydanına… Oysa şehir; taş, beton ve yoldan ibaret değildir. Şehir, bir toplumun inancının, ahlâkının, komşuluk ve dayanışma anlayışının mekâna yansımış hâlidir. Şehre bakan, o toplumun neye değer verdiğini görür. Bugün birlikte şu soruyu soralım: Şehirlerimizin, mahallelerimizin ve hayatlarımızın merkezinde ne var?

İlk İş: Mescid İnşâsı

اِنَّ اَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذ۪ي بِبَكَّةَ مُبَارَكًا وَهُدًى لِلْعَالَم۪ينَۚ

“Şüphesiz, âlemlere bereket ve hidayet kaynağı olarak insanlar için kurulan ilk ev (mâbet), Mekke'deki (Kâbe)dir.” (Ali İmran 3/96)

Aziz ve Muhterem Kardeşlerim!

İnsanlık tarihiyle eşittir mabedler. İlk insan ile beraber ibadet hayatı da başlamıştır. Çünkü insan inançsız ve ibadetsiz huzur ve mutluluğu bulması imkansız şekilde yaratılmıştır.

Sevgili Peygamberimiz, Mekke’de zulme uğrayan müminlerle birlikte hicret edip Medine’ye ulaştığında Medineliler onu evlerine davet etmek için âdeta yarışıyordu. Efendimiz devesi Kusvâ’yı serbest bıraktı ve şöyle dua etti:

رَبِّ أَنزِلْنِي مُنزَلًا مُّبَارَكًا وَأَنتَ خَيْرُ الْمُنزِلِينَ

“Rabbim! Beni mübarek bir menzile kondur. Şüphesiz konaklatanların en hayırlısı sensin.” (Mü’minûn, 23/29)

Deve, Sehl ve Süheyl adlı iki yetim çocuğa ait mütevazı bir arsada çöktü. Allah Resûlü, ümmetin merkezi olacak bu mekânın hiçbir hakka gölge düşürmeden inşa edilmesini istediği için arsayı bedelini ödeyerek satın aldı. Temele ilk taşı bizzat kendisi koydu, ashabıyla birlikte çalıştı. Yeni bir hayat kurulurken ilk iş saray da çarşı da değil, mescid oldu. Şehrin adının Yesrib’den Medine’ye dönüşmesi, bir şehirden bir medeniyete giden yolun ilk adımının atıldığını gösterir.

2. Mescid-i Nebevî: Hayatın Tam Ortası

Muhterem Müslümanlar!

Mescid-i Nebevî yalnızca secde edilen bir yer değildi. Vahyin yankılandığı, kardeşliğin kök saldığı, ilmin yayıldığı bir merkezdi. “Suffe” denilen bölümde yurdu yuvası olmayan fakir ve kimsesiz insanlar kalır; bir yandan ilimle ve ibadetle meşgul olurlar, bir yandan da su taşıyıp odun toplayarak çalışırlardı. Peygamberimiz Kur’an ve yazı öğretmeleri için sahabeleri görevlendirmiş, kadınların da ilimden istifade etmesi için özel zaman ayırmıştı.

Aynı mescid kimi zaman istişare meclisi, kimi zaman davaların çözüldüğü yer, kimi zaman elçilerin ve misafirlerin ağırlandığı bir mekân oldu. Uhud’dan yaralı dönen sahabeler için mescidde çadır kuruldu. Hendek’te yaralanan Sa’d b. Muâz’ı sık sık ziyaret edebilmek için Resûlullah mescidde ona bir çadır kurdurdu. Medine’de namaz vakti geldiğinde âdeta hayat durur; kadın, erkek, yaşlı, genç, yerli, misafir bütün müminler camide buluşurdu. Bir düğünün sevinci, bir cenazenin hüznü, bir hastanın duası, bir yoksulun umudu hep caminin çevresinde karşılık bulurdu.

Aziz Din Kardeşlerim!

Tarih de bunu gösterir. Medine’den Şam’a Kurtuba’dan, Semerkant’tan İstanbul’a kadar şehirler cami etrafında şekillenmiş; çarşılar, medreseler, kütüphaneler, aşevleri, şifahaneler ve vakıflar o merkezin çevresinde yükselmiştir. Anadolu’da Bursa, İznik, Amasya ve Edirne’de zaviyeli camiler hem namaz kılınan hem yolcunun konakladığı, aç insanın doyurulduğu, halkın eğitildiği, gence meslek öğretildiği yerler olmuştur. Bu anlayış zamanla külliyelere dönüşmüş; cami, medrese, imaret, kütüphane ve darüşşifa bir arada yaşatılmıştır. İslâm filozofu Fârâbî’nin dediği gibi, şehrin asıl gayesi insanın gerçek saadete ulaşmasıdır; camiler de bu gayenin en güçlü taşıyıcılarıdır.

3. Taştan Önce Gönül: Mescidlerin İmarı

Cenâb-ı Hak buyuruyor:

اِنَّمَا يَعْمُرُ مَسَاجِدَ اللّٰهِ مَنْ اٰمَنَ بِاللّٰهِ وَالْيَوْمِ الْاٰخِرِ وَاَقَامَ الصَّلٰوةَ وَاٰتَى الزَّكٰوةَ وَلَمْ يَخْشَ اِلَّا اللّٰهَ فَعَسٰٓى اُو۬لٰٓئِكَ اَنْ يَكُونُوا مِنَ الْمُهْتَد۪ينَ

“Allah’ın mescidlerini ancak Allah’a ve âhiret gününe inanan, namazını kılan, zekâtını veren ve yalnız Allah’tan korkup çekinen kimseler imar edebilirler. İşte bunların doğru yolu bulanlardan olmaları umulur.” (Tevbe, 9/18)

Aziz Müslümanlar!

Âyetteki “imar”, bir binayı yükseltmekten önce insanın ruhunu ayağa kaldırmaktır. Cami, betonun değil bilincin, şuurun inşa edildiği yerdir. Küçük bir mahalle mescidi bile büyük bir şehirden daha derin bir anlam taşıyabilir; çünkü caminin değeri büyüklüğünde değil, ruh üretme gücündedir.

Caminin kutsal bir yer olması sebebiyle Peygamber Efendimiz şöyle buyurmuştur:

إِنَّ الْمَسْجِدَ لاَ يَحِلُّ لِجُنُبٍ وَلاَ لِحَائِضٍ ‏‏

“Şüphesiz mescid, cünüb adam'a ve hayızlı kadın'a helal değildir.” (İbni Mace 645)

4. Secdeden Sokağa

Muhterem Cemaat!

Camiye giren insan hayattan kopmaz; hayata daha bilinçli döner. Secdeden kalkan mümin sokağa çıkar; selam verir, çalışır, üretir, paylaşır, merhamet eder. Çarşıda dürüst ticaret yapmak, bir yetimin başını okşamak, komşunun derdiyle ilgilenmek, ağaç dikmek, bir öğrencinin elinden tutmak da kulluğun toplumsal yüzüdür. Ahlâkın iki temeli de bunu anlatır: Allah’ın emrine saygı ve yaratılmışlara şefkat.

Cami, kibri ve bencilliği yok eden bir okuldur. Orada makamlar kapının dışında kalır, unvanlar çözülür; herkes yalnızca kul olur. Peygamberimiz saf düzenine ne kadar kıymet verdiğini şöyle ifade etmiştir:

“Eğer birinci safta ne olduğunu bilseydiniz mutlaka kura çekilirdi.” (Müslim, Salât, 28)

Aynı safta omuz omuza duran insanlar yalnızca yan yana değil, kader ortaklığı içinde birleşir. Selam burada yayılır, güven burada üretilir, mahalle kültürü burada doğar.

Muhterem Kardeşlerim!

Her ibadette olduğu gibi burada da devamlılık önemlidir. Zira efendimiz şöyle buyurmuştur:

مَنْ صَلَّى لِلَّهِ أَرْبَعِينَ يَوْمًا فِي جَمَاعَةٍ يُدْرِكُ التَّكْبِيرَةَ الأُولَى كُتِبَتْ لَهُ بَرَاءَتَانِ بَرَاءَةٌ مِنَ النَّارِ وَبَرَاءَةٌ مِنَ النِّفَاقِ

"Kim kırk gün, iftitah tekbirim kaçırmadan cemaatle namaz kılarsa, kendisine iki beraet yazılır; ateşten beraet, nifaktan beraet.” (Tirmizi, 241)

Cemaatle kılınan namazın sevap olarak karşılığı tek olarak kılınmasından çok daha fazla olduğunu peygamberimiz şöyle haber vermiştir:

صَلاَةُ الْجَمَاعَةِ تَفْضُلُ صَلاَةَ الْفَذِّ بِسَبْعٍ وَعِشْرِينَ دَرَجَةً

"Cemaatle kılınan namaz, tek başına kılınan namazdan yirmi yedi derece daha üstündür.‏” (Buhari, 645. Hadis)

5. Camilerde birlikteliğin sembolü: Hutbe

Aziz Din Kardeşlerim!

Hutbe, caminin sadece ibadet değil, aynı zamanda toplumu bir araya getirip yönlendiren bir merkez olduğunu en görünür kılan uygulamadır.

Hutbe ve ondan önce verilen vaaz, hem bilgilenme hem de toplumun ortak aklının canlı biçimde beslenmesi anlamına gelir. Toplumun yönelişine dair temel işaretler ve mesajlar da burada verilir. Cuma hutbesi müslümanlar arasında sağduyuyu ve kamuoyunu oluşturan temel vasıtadır. Hutbeyi dinlerken kendini ona vermek ve başka bir şeyle meşgul olmamak da Cuma namazının bir parçasıdır.

İmam Malik'e ulaşmıştır ki: Cuma günü imam hutbe okurken bir adam aksırır. Yanında oturan “Yerhamukellah” der ve bunun hükmünü Sâid b. el-Müseyyeb'e sorar. Said, hutbe okunurken caiz olmadığını söyler ve: “Bir daha yapma” der.

Ebu Hüreyre (r.a.) der ki: Resulullah Sallallahu Aleyhi ve Sellem: “Cuma günü imam hutbe okurken, yanında (konuşan) arkadaşına; “sus!” desen bile, lağv yapmış (boş konuşmuş) olursun, buyurdu.”

Değerli Kardeşlerim!

Hutbenin farklı yönleri de vardır:

Eğitim ve irşad: Peygamberimizin vaazları, hutbeleri ve sohbetleriyle müminlerin dinî bilinci gelişmiştir. Sahabeden itibaren günümüze kadar bu uygulama sürmektedir.

Kriz ve afet dönemleri: Hutbe, vaaz ve sohbetler resmî kurumların uyarılarının, korunma yollarının ve kriz anında izlenecek adımların halka ulaşması için düzenli bir iletişim zemini oluşturur.

Camiyi şehrin ruhu yapan, her hafta aynı mekânda toplanan insanlara ortak bir ahlâkî ve manevî yön vermesidir. Hutbe bu buluşmanın dil boyutudur. İnsanlar yalnızca aynı safta durmaz, aynı söze de kulak verir.

6. Kur’an Eğitiminde Caminin Rolü

Aziz Din Kardeşlerim!

Camiler, Kur'an eğitiminin hem tarihî hem de en doğal mekânıdır. Peygamberimiz mescidde bizzat ders vermiş, Ashab-ı Suffe’nin okuma-yazma öğrenmesi ve Kur’an eğitimi alması için sahabileri görevlendirmiştir. Ebû Talha (ra), Peygamberimizin Suffe ehline Kur’an öğrettiğini ve onların büyük bir dikkatle dinlediğini nakleder. Kadınlar için de ayrı zaman ayrılmış, eğitim mescid merkezli sürdürülmüştür.

Günümüzde de çocukluktan itibaren isteyen herkese camilerde Kur'an eğitimleri verilmektedir. Verilen rakamlara göre 2024’te görme engelliler için 46 kursta 313 öğrenciye, işitme engelliler için 65 kursta 719 öğrenciye eğitim verilmiştir.

Sonuç olarak bugün bizlere düşen bazı görevler vardır. Bu da camiyi yeniden hayatımızın merkezine almaktır:

1. Camiyle bağımızı canlı tutalım; vakit namazlarını imkânımız ölçüsünde cemaatle kılmaya gayret edelim.

2. Çocuklarımızı camiyle sevgiyle tanıştıralım; cami onlar için aile dışında ilk dostluğun ve ilk edebin öğrenildiği yer olsun.

3. Gençlerimize kapıyı açalım, sorularına kulak verelim; kadınların, yaşlıların ve engelli kardeşlerimizin camiye rahatça katılabilmesi için gayret gösterelim.

4. Cemaat olarak komşumuzu, hastamızı, yetimimizi ve ihtiyaç sahibini tanıyalım; cami çevresinde hayır ve yardımlaşma kapıları hiç kapanmasın.

5. Camileri temizliğiyle, güler yüzüyle ve edebiyle koruyalım; çünkü cami hepimizin ortak emanetidir.