بسم الله الرحمن الرحيم

Hamd, âlemleri yoktan var eden, insanı en güzel surette yaratan, ona yeryüzünde hilafet payesi veren, yine ona akıl, irade ve hidayet nimetini bahşeden Yüce Allah’a mahsustur. O’na hamd eder, O’ndan yardım ve mağfiret dileriz.

Salât ve selâm, insanlığa en güzel örnek olarak gönderilen, güzel ahlâkı tamamlamak üzere vazifelendirilen Peygamberimiz Hazret-i Muhammed Mustafa sallallahü aleyhi ve selleme, onun âline, ashabına ve kıyamete kadar onun izinden giden bütün müminlerin üzerine olsun.

Örnek ve büyük şahsiyetler tarih boyunca milletleri ve medeniyetleri ayakta tutan önemli unsurlardan olmuştur. Çünkü insanlar çoğu zaman kâlden önce hâlden, nasihatten önce yaşantıdan etkilenirler. Kur’an-ı Kerim’de ve İslam tarihinde yer alan peygamberler, sahabeler, âlimler ve veli kullar imanları, ahlâkları, ilimleri ve fedakârlıklarıyla toplumların inşasında rehber olmuşlardır.

Medeniyet, bir toplumun tarih boyunca meydana getirdiği maddî ve manevî değerlerin, kurumların, bilgi birikiminin, sanatın, kültürün, hukuk düzeninin ve yaşam biçiminin bütünüdür. İslam Medeniyeti ise Kur’an-ı Kerim ve Sünnet-i seniyye çerçevesinde İslam tarihi boyunca, Müslümanlarca inanç, düşünce, ahlâk, bilim, sanat, ekonomi, hukuk ve sosyal hayat alanlarında ulaşılan seviyedir.

İnsanın yaratılış gayelerinden birisi de yeryüzünde bu ileri düzeye ulaşabilmektir. Zira Allah Teala henüz insanın adı anılmamış iken onun bu vazifesine işaret etmektedir.

وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلَٰٓئِكَةِ إِنِّى جَاعِلٌ فِى ٱلْأَرْضِ خَلِيفَةً

Rabbin meleklere "Ben yeryüzünde bir halife var edeceğim" demişti… (Bakara Suresi 30. Ayet)

Ayet-i Kerimede insan halife olarak anılmaktadır. Hilâfetin sözlük anlamı “bir kimsenin diğerinin yerini alması, onu temsil etmesi, onun salâhiyetlerini kullanması” mânasına gelir. Allah’ın yeryüzünde yaratacağı halife öne çıkan yoruma göre Allah’ın halifesidir. Bunun anlamı insanın yeryüzünde adalet ve hakkaniyet temeli üzerinde yükselen ve hayatın bütün alanlarını kapsayan medeniyetler inşa etme sorumluluğunu yüklenmiş olmasıdır.

İnsanın sorumluluğu yalnızca medeniyetleri inşa etmek değil aynı zamanda İslamî ruha sahip medeniyetleri muhafaza etmek ve yeryüzünü her dönemde yaşanılabilir tutmaktır. Aksi davranış ve hareketler Kur’an-ı Hakîm tarafından yasaklanmıştır.

ظَهَرَ ٱلْفَسَادُ فِى ٱلْبَرِّ وَٱلْبَحْرِ بِمَا كَسَبَتْ أَيْدِى ٱلنَّاسِ لِيُذِيقَهُم بَعْضَ ٱلَّذِى عَمِلُوا۟ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ

İnsanların elleriyle işledikleri yüzünden karada ve denizde fesat çıkar; Allah da belki dönerler diye yaptıklarının bir kısmını böylece kendilerine tattırır. (Rum Suresi 41. Ayet)

Dünya üzerinde kurulan en ihtişamlı medeniyetler yerküreye Müslümanların hakim olduğu dönemlerde ortaya çıkmıştır. Bu gerçeklik tesadüfi bir durum değildir. Sır Müslümanların hayat kaynağı Kur’an-ı Hakîm ve en büyük örneklikleri olan Hazreti Muhammed sallallahü aleyhi ve sellemin kendisinde gizlidir. Kur’an-ı Kerim’in okumayı, adaleti, iyiliği emretmesi, yeryüzü ile gökyüzünü ve orada bulunan varlıkları araştırmaya yönlendirmesi, aklın kullanımına vurgu yapması, bilenleri bilmeyenlere üstün tutması yanı sıra Hazreti Peygamber’in uzak diyarlara gitme pahasına da olsa bilgiyi elde etmek çaba gösterilmesini istemesi ve daha nice etken İslam Medeniyetinin yükselmesi ve yücelmesine olanak sağlamıştır.

Çekirdek İslam Medeniyeti, Hazreti Peygamber tarafından Mekke ve Medine’de inşa edilmiştir. Efendimiz sallallahü aleyhi ve sellem tevhit inancını, kardeşlik hukukunu, adalet ve ahlak esaslarını sözleri ve yaşantısıyla tesis ederek İslam Medeniyetinin özünü idraklere sunmuştur. Sonraki dönemlerde bu öz; taşa ve toprağa, suya ve ahşaba, kâğıda ve kaleme, yere ve göğe, şehre ve köye, medreseye ve hanlara, darüşşifa ve kervansaraya, bimaristan ve gülistanlara mührünü vurmuştur.

Peygamber Efendimiz sallallahü aleyhi ve sellemin medeniyet inşasına teşvik eden bazı hadis-i şeriflerini burada aktaralım.

Medeniyetin temelinde bilgiyi talep, edinme ve aktarma vardır. Cahil bir toplumun medeniyet inşa etmesi söz konusu olamaz.

مَنْ سَلَكَ طَرِيقًا يَلْتَمِسُ فِيهِ عِلْمًا سَهَّلَ اللَّهُ لَهُ بِهِ طَرِيقًا إِلَى الْجَنَّةِ

"Kim ilim elde etmek için bir yola girerse Allah ona bu sebeple cennete giden yolu kolaylaştırır."

خَيْرُكُمْ مَنْ تَعَلَّمَ الْقُرْآنَ وَعَلَّمَهُ

"Sizin en hayırlınız Kur'an'ı öğrenen ve onu öğretendir.

Medeniyetin inşasında bilgi kadar önemli bir diğer husus ise adalettir.

وَايْمُ اللَّهِ لَوْ أَنَّ فَاطِمَةَ بِنْتَ مُحَمَّدٍ سَرَقَتْ لَقَطَعْتُ يَدَهَا

"Allah'a yemin ederim ki Muhammed'in kızı Fâtıma hırsızlık yapsaydı onun da elini keserdim.

يَا عِبَادِي إِنِّي حَرَّمْتُ الظُّلْمَ عَلَى نَفْسِي وَجَعَلْتُهُ بَيْنَكُمْ مُحَرَّمًا فَلَا تَظَالَمُوا

"Ey kullarım! Ben zulmü kendime haram kıldım ve onu sizin aranızda da haram kıldım. Öyleyse birbirinize zulmetmeyin”

Kuru bilgi ve gelişmiş teknikler medeniyetin tek ölçüsü değildir. Medeniyetin mensuplarının birbirlerine karşı ahlaki tutumları, hoşgörü ve merhametleri medeniyetin olmazsa olmazıdır.

إِنَّمَا بُعِثْتُ لِأُتَمِّمَ مَكَارِمَ الْأَخْلَاقِ

"Ben ancak güzel ahlakı tamamlamak üzere gönderildim."

Medeniyetin sürdürülebilirliği o medeniyet mensuplarının tabiatla olan bütünlüğü ile doğru orantılıdır. Kendi varlığı dışında diğer canlı ve cansız varlıklara yer vermeyen toplumların medeniliğinden söz edilemez.

إِنْ قَامَتِ السَّاعَةُ وَفِي يَدِ أَحَدِكُمْ فَسِيلَةٌ، فَإِنِ اسْتَطَاعَ أَنْ لَا تَقُومَ حَتَّى يَغْرِسَهَا فَلْيَغْرِسْهَا

"Kıyamet koparken birinizin elinde bir fidan bulunursa, kıyamet kopmadan onu dikmeye gücü yetiyorsa mutlaka diksin."

Bu parlak özün ışığı, tarih boyunca Doğu’dan Batı’ya birçok havzayı aydınlatmıştır. Batıda Kurtuba, Gırnata ve İşbiliyede Endülüs Emevileri ile; Mısır’da Tolunoğulları ve Memlükler ile; Bağdat, Kufe ve Basra’da Abbasiler ile; Maveraünnehir/İran havzasında Buhara, Semerkant, İsfahan ve Gazne’de Karahanlılar, Selçuklar ve Gazneliler ile; Anadolu Havzasında Konya, Sivas, Kayseri, Bursa, Edirne ve İstanbul’da Anadolu Selçuklar ve Osmanlı ile bu ışık güneşe dönüşmüştür.

İslam Medeniyetimizin yükselmesi ve yücelmesinde göz nuru emeği ve müstesna katkısı olan milyonlarca âlim, müderris, mürebbi, veli, bilim insanı, doktor, mimar, devlet adamı, komutan, şair ve sanatkâr vardır. Bizlere örnek teşkil etmesi için öne çıkan bazı büyük zatlardan burada kısaca bahsetmek gerekir.

Öncelikle Hazreti Peygamber’den tekraren bahsedelim. Zira Efendimiz sallallahü aleyhi ve sellem bu medeniyetin baş mimarı, başöğretmeni ve mürebbisidir. Bizler hangi konuda olursa olsun eğer ki bir örneklik arayışına girmiş isek bilmeliyiz ki bu arayış Hz. Peygamber’de son bulmalıdır. O sallallahü aleyhi ve sellem her konuda bizim için en güzel örnektir.

Medeniyet denilince akla adalet gelir. Adalet denilince ise Hazreti Ömer gelir. O yüce sahabi adaletin timsali olarak yüzyıllardan beri dilden dile anlatılagelmiştir. Peygamberimizin en seçkin ikinci sahabisi olan Hazreti Ömer İslam Devletine kurumsal kimlik kazandırmış, takvim ve şehirleşme gibi idari ve medeni yapılar oluşturmuştur. Onun döneminde 640’lı yıllarda büyük kıtlık yaşanır. Halk yiyecek ekmek bulamaz hale gelir. Hazreti Ömer, Mısır ve Irak’tan gıda getirilmesini emreder. Halk yiyecek temin edinceye kadar kendi beslenmesini kısıtlar ve halktan kendisini ayırmaz.

Adalet hukuki kurallar manzumesi olmadan gerçekleştirilemez. İslam Hukuku denilince akla ilk gelen isimlerden birisi fıkhın babası olarak anılan Ebu Hanife’dir. Kufe’de hocasının vefatından sonra tedrisatın başına geçen Ebu Hanife, nakil ile akıl arasında müstesna bir denge kurmuş ve ders verdiği süre boyunca 83000 fıkhî/hukukî meseleyi çözümlemiştir. Ortaya koyduğu hukuk düşüncesi ve istihsan metodu o dönemden bu döneme, karşılaşılan meselelerin çözümünde yol gösterici olmaktadır. Yetiştirdiği öğrenciler devlette kadılkudât olarak görevler almıştır. Ebu Hanife’nin öne çıkan yönü yalnızca dehası, derin düşüncesi ve meselelere vukufiyeti ile sınırlı değildir. Nebevî ahlakı, şüphelerden dahi haramdan uzak dururcasına kaçınması, dünyalık makamlara meyletmemesi ve işkenceye rağmen saraya boyun eğmemesi…. Emevi yöneticilerinden biri ona görev vermek ister, Ebu Hanife ise hukuki ve ilmi bağımsızlığını korumak, siyasi baskı ile fetvaların dönüştürülmesi veya birtakım emellere alet edilmesi endişesi ile teklifi reddeder. Bunun üzerine hapse atılır ve her gün kendisine onar kırbaç atılır. Bir süre sonra hapisten çıkar Mekke’ye gider ve bir müddet orada kalır. Emeviler yıkılıp Abbasiler yönetime gelince bu sefer Halife Mansur başkadılık görevi vermek ister, fakat Ebu Hanife bu göreve layık olmadığını ifade eder. Halife bu cevaba çok öfkelenir ve büyük müçtehidi hapse attırır. İslam ümmetinin gördüğü en müstesna şahsiyetlerinden birisi olan Ebu Hanife zindanda veya zindandan çıktıktan kısa bir süre sonra vefat eder.

Hukuktaki bir dehadan bahsettikten sonra bir de matematikteki bir dehadan bahsedelim, El-Harizmî. Harizmi matematik, astronomi ve coğrafya alanında yaptığı çalışmalar ile bilim tarihine damga vurmuş ve kendisinden sonraki bilim insanları başta olmak üzere herkese etkide bulunmuştur. Cebir ve Mukabele (denklemler) alanında yazdığı özlü eserle matematiksel problemlerini belli formüller ile sistematik olarak çözmenin kurallarını oluşturmuştur. Bugün sosyal medyanın yaygınlaşmasıyla dünyadaki herkesin sürekli olarak kullandığı algoritma kelimesi el-Harizmî’nin latince karşılığı olup bir problemi çözmek için izlenmesi gereken belirli ve sıralı işlem adımları anlamına gelmektedir. Bugün tüm bilgisayar sistemleri bu metot ile çalışmaktadır.

Tıbb, fizik, felsefe, mantık, matematik, şiir ve ilahiyat alanında çalışmalarıyla çok yönlü bir bilim insanı olan İbn-i Sina da İslam Medeniyetinde önemli bir yere sahiptir. Bilim tarihinde eş-şeyhü’r-reis lakabıyla anılır. El-Kanun fi’t-tıb adlı eseri tıp tarihinin en önemli eserlerinden birisidir. Ayrıca bu eser 1700’lü yıllara kadar okutulmuştur. Eserlerinde tıbb ilminin genel ilkelerini, hastalıklar, hastalıkların teşhisi, hastalıkların tedavi yöntemlerini ve ilaçlarını işlemiştir. Felsefe ve mantık alanında -varlık, bilgi, ruh, akıl, fizik, metafizik vb.- konularda kendisinden sonra gelen filozofları etkileyen yorumlarda bulunmuştur.

Fıkıh, fıkıh usulü, kelam, mantık, felsefe, ahlak ve tasavvuf alanlarında eser veren ve Huccetül-İslam olarak tanınan İmam Gazali kaleme aldığı sayısız eseriyle ilmî, ahlakî ve manevî hayatı yeniden inşa etmiştir. İnsan yetiştirmeden medeniyetin inşa edilemeyeceğini, bilgiyi ahlak ile, aklı hikmet ile ibadeti güzel davranış ile buluşturmadan insan-ı kamil olunamayacağını vurgulamıştır.

Bilgin, devlet adamı, düşünür, hukukçu, sosyolog ve aynı zamanda bir sanat erbabı olan İbn Haldun İslam Biliminin ve evrensel zekanın müstesna kişiliklerindendir. Medeniyetlerin doğuşu, yükselişi ve çöküşünü tarih sosyolojisi ile ilişkilendirerek kaleme aldığı abidevi eser Mukaddime haklı bir şöhrete sahip olmuştur. Klasik tarih anlatıcılığını bir kenara bırakıp olayların sebeplerine ve kökenlerine inmiş ve böylece yeni bir bilim dalı meydana getirmiştir. İklimin, coğrafyanın, ekonomi vb. etkenlerin kişiler ve toplumlar üzerine etkilerini işlemiştir.

Modern insana İslam Medeniyetinin yeniden inşasında örnek olacak ve ufkunu açacak müstesna şahsiyetlerden konu açılınca “Evrensel Deha” olarak anılan Ebu Reyhan el-Bîrûnî’den konuşmamak olmaz. Kendisini matematik, coğrafya, kimya, tarih, astronomi eczacılık ve birçok İslami ilimde geliştiren Biruni teorik bilgiyi uygulama ile birleştirerek sadece İslam değil dünya bilim tarihine sayısız icat ve orijinal bilgi kazandırmıştır. Dünya’nın yarı çapını modern dönemdeki ölçümlere çok yakın şekilde hesaplamış, Dünyanın kendi ekseni ve güneş etrafında döndüğü ihtimali üzerinde durmuş ve yerçekimi kanunundan bahsetmiştir. Hindistan ile ilgili yazdığı eser dinler tarihi, sosyoloji ve antropoloji alanında yazılan ilk eser sayılmaktadır. Değerli taşların ve bazı maddelerin yoğunluklarını o dönemde hassas şekilde ölçebilmiş olması bilim insanlarında hayranlık uyandırmaktadır. Ölüm döşeğinde kendisini ziyarete gelen bir dostuna çözümü zor bir feraiz meselesi sorması üzerine dostu birazdan öleceksin ve hala ilim konuşmak istiyorsun demiştir. Rönesansın öncüsü evrensel deha ise “Bu meseleyi bilen biri olarak göçmek bilmeyen biri olarak göçmekten daha iyidir” cevabını vermiştir. Benzer bir tavır tüm alimlerimizde söz konusudur. Zaten onları farklı kılan da zaten bu tavırlarıdır.

İslam Medeniyetini oluşturan alimlerimizi gerçek anlamda anlatmaya kalkacak olsak odalar dolusu kâğıt ve mürekkep harcamak durumunda kalırız. Bizler burada bu okyanustan yalnızca bir damlayı aktarmayı çalıştık. Kütüphanelerimizi dolduran sayısız kitaplar bu gerçeğin bir yansımasıdır.

İslam medeniyetinin ışığı ne yazık ki modern dönemde sönük hale gelmiştir. Şüphesiz bu İslam’ın özünden kaynaklanan bir durum değildir. Tam aksine bu özden uzaklaşılmış olmasındandır. Müslümanlar, medeniyetin iki kaynağı olan Kur’an ve sünnet-i seniyyeden ilham alarak yeniden inşa faaliyetine girişmelidir. Bu noktada, başarımıza rehberlik edecek nice örnek şahsiyetlere sahibiz. Kendimizi, çocuklarımızı, torunlarımızı, öğrencilerimizi o büyük zatların düşünce ve eylem dünyası ile buluşturabilmeliyiz. Yanı sıra günümüzde belli mihraklar tarafından çekici ve örnek olarak sunulan fakat Müslümanca hiçbir örnekliğe sahip olmayan, güzel ahlak, İslami yaşantı, milli ve manevi değerlerden yoksun, köksüz ve ruhsuz aktörlerden, futbolculardan, şarkıcılardan, gazetecilerden ve son dönemde kavram dünyamızı kirleten youtuber, streamer, ınfluencer, vtuber gibi sosyal medya fenomenlerinden çocuklarımızı koruyabilmeliyiz.

Ya Rabbi! İslam medeniyetinin inşasında ömürlerini ilme, irfana, adalete ve hakikate adayan Peygamber Efendimizin, ashab-ı kiramın ve büyük âlimlerimizin yolundan yürümeyi bizlere nasip eyle. Onların ilimlerinden istifade etmeyi, güzel ahlaklarından nasiplenmeyi ve hayırlı miraslarını gelecek nesillere aktarmayı bizlere lütfeyle.

Rabbim! Evlatlarımızı ve gençlerimizi imanıyla yaşayan, ilmiyle aydınlanan, ahlakıyla güzelleşen, vatanına, milletine ve bütün insanlığa faydalı olan kullarından eyle. Onları hakiki örnek şahsiyetlerle buluştur. Gönüllerini imanla, zihinlerini ilimle, hayatlarını güzel ahlakla donat.

Allah’ım! Bizleri ilimden uzaklaşan, adaleti unutan, merhametini kaybeden kullarından eyleme. Kur’an ve sünnetin rehberliğinde yeniden ilim, hikmet, adalet ve ahlak medeniyetini inşa edebilmeyi bizlere nasip eyle.

Rabbim bizleri, geçmişimizin hayırlı mirasını anlayan, bugünümüzün sorumluluğunu taşıyan ve yarınlara güzel eserler bırakan kullarından eyle.

Rabbim! Bizlere dünyada iyilik ve güzellikler ihsan eyle. Ahirette de iyilik ve güzellikler ihsan eyle. Bizi cehennem azabından muhafaza eyle.

رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ

Allah’ım! Dualarımızı kabul, kusurlarımızı affeyle. Bizleri razı olduğun kullarından eyle.

وَصَلَّى اللّٰهُ وَسَلَّمَ عَلَى نَبِيِّنَا مُحَمَّدٍ وَعَلَى آلِهِ وَصَحْبِهِ أَجْمَعِينَ.

Âmin. Velhamdülillâhi Rabbi'l-âlemîn.