Hadislerle İslâm.. "Yolculuk: Dünyada Bir Yolcu Gibi Olmak" Konulu Hadislerle İslâm Vaazı sitemize eklenmiştir..
Yolculuk: Dünyada Bir Yolcu Gibi Olmak
Hamd, yolları açan ve kullarını yeryüzünde ibret almaya çağıran Yüce Allah’a mahsustur. Salât ve selâm, yol arkadaşının hakkını gözeten Sevgili Peygamberimiz Hz. Muhammed Mustafa’ya, onun ailesine, ashâbına ve yolundan yürüyen bütün müminlere olsun.
Aziz kardeşlerim, yola çıkarken bir yere varmayı düşünürüz. Fakat yolculukta yalnız mesafe aşılmaz; sabrımız, tedbirimiz ve beraber olduğumuz insanlara davranışımız da ortaya çıkar. Yolun ahlâkı, varacağımız yer kadar önemlidir.
Peygamberimizin yolculuğa dair öğütlerini dinlerken bugünkü seyahatlerimizi de düşünelim. Güvenlik, dinlenme, ibadet, emanet ve başkasının hakkı aynı yolun içinde yer alır. Hayatımızın da bir yolculuk olduğunu unutmadan dinleyelim.
İbadet için çıkılan yolun hürmeti
عَنْ أَبِى هُرَيْرَةَ يَبْلُغُ بِهِ النَّبِيَّ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمْ) : “لاَ تُشَدُّ الرِّحَالُ إِلاَّ إِلَى ثَلاَثَةِ مَسَاجِدَ: مَسْجِدِى هَذَا، وَمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَمَسْجِدِ الأَقْصَى.”
Ebû Hüreyre’nin Hz. Peygamber’e ait olduğunu belirterek naklettiği bir hadiste (sav) şöyle buyrulmuştur: “Ancak üç mescide (ibadet maksadı ile) gitmek üzere yolculuğa çıkılabilir: Benim şu mescidim, Mescid-i Harâm ve Mescid-i Aksâ.” (M3384 Müslim, Hac, 511)
Peygamber Efendimiz Hayber Savaşı’ndan dönüyordu. Eşi Hz. Safiyye yi de devesine bindirmiş Medine’ye doğru ilerliyordu. Bir ara devenin ayağı sürçtü ve Peygamberimiz eşiyle birlikte yere düştü. Bunu gören Ebû Talha (Zeyd b. Sehl el-Ensârî) hemen devesinden atladı ve Resûlullah’ın yanına gelerek, “Canım sana feda olsun ey Allah’ın Peygamberi! Sana bir şey oldu mu?” diye sordu. Peygamberimiz, “Hayır, benim bir şeyim yok. Lâkin sen git Safiyye’ye yardımcı ol!” buyurdu. “O sizin annenizdir!” (B5968 Buhârî, Libâs, 102.) dediği eşine derhâl destek olunmasını istemişti. Bunun üzerine Ebû Talha, Hz. Safiyye’ye döndü. Deveden düşünce muhtemelen üstü başı açılan müminlerin annesini yanında bulunan bir elbise ile örttü. Derken Safiyye validemiz kendine gelip ayağa kalktı. Ardından Ebû Talha deveyi yeniden hazırladı. Peygamber Efendimiz ve Hz. Safiyye tekrar deveye binip ashâb ile birlikte yola devam ettiler. Nihayet uzaktan Medine görününce Peygamber Efendimiz, “Tevbe ederek, kulluk ederek, Rabbimize hamdederek dönüyoruz.” duasını okumaya başladı ve şehre girinceye kadar bu duaya devam etti. (B3086 Buhârî, Cihâd, 197.)
Yolculukta olmadık sıkıntılar, sürprizler, kazalar yaşanabilmektedir. Allah Resûlü’nün yolculuğun sonunda okuduğu bu dua, Yüce Rabbimizin şu âyetiyle tam bir benzerlik arz etmektedir: “Allah’a tevbe eden, kullukta bulunan, O’nu öven, O’nun uğrunda seyahat eden (ve’s-sâihûn), rükû ve secde eden, uygun olanı buyurup fenalığı yasak eden ve Allah’ın yasalarını koruyan müminleri de müjdele!” (Tevbe, 9/112.) Bu âyette geçen “ve’s-sâihûn” ifadesi, lafzen seyahat edenler anlamına gelmekte ve tevbe, kulluk, hamd, rükû ve secde gibi en önemli ibadetler içerisinde zikredilmektedir. Seyahat edenlerin aç susuz yolculuk yapmalarından hareketle bununla oruç tutanların kastedildiği şeklindeki yorumları dikkate alan birçok mealde bu ifade “oruç tutanlar” şeklinde tercüme edilmiştir. Oysa bilinçli, hikmetli, basiretli seyahatlerin hem gezene hem de gezilen bölgelerdeki insanlara sağlayacağı maddî mânevî yararlar düşünüldüğünde, âyette seyahat edenlerin neden övüldüğü daha kolay anlaşılır.
İslâm’da, Allah’ın kudretini görüp ibret almak, hac ve umre vesilesiyle mübarek mekânları ziyaret etmek, ilim tahsil etmek, akrabaları ve hastaları ziyaret etmek, rızık aramak, inanmayanların baskısı sebebiyle hicret etmek, Allah yolunda cihad etmek, İslâm’ı tebliğ etmek gibi amaçlarla seyahat teşvik edilmiştir. Nitekim Yüce Allah, yaratıcı gücünü görmelerini ve bu gücün âhireti de yaratacağına inanmalarını temin için insanlardan dünyayı gezmelerini istemekteydi: “De ki: Yeryüzünde gezip dolaşın da Allah ilk baştan nasıl yaratmış bir bakın. İşte Allah bundan sonra (aynı şekilde) âhiret hayatını da yaratacaktır. Allah gerçekten her şeye kadirdir.” (Ankebût, 29/20.) Yine insanların ibret almaları için doğusuyla batısıyla yeryüzündeki tarihî mekânları da ziyaret etmeleri tavsiye edilmekteydi: “Yeryüzünde gezin dolaşın da (Allah’ın âyetlerini) yalan sayanların akıbetine ne olmuş, görün!” (Âl-i İmrân, 3/137; En’âm, 6/11; Nahl, 16/36; Neml, 27/69.)
Gerek Yüce Allah’ın, gücü yetenlere Kâbe’ye gidip haccetmelerini farz kılması, (Âl-i İmrân, 3/97.) gerekse Peygamberimizin “Ancak üç mescide (ibadet maksadı ile) gitmek üzere yolculuğa çıkılabilir: Benim şu mescidim, Mescid-i Harâm ve Mescid-i Aksâ.” buyurması, (M3384 Müslim, Hac, 511.) Müslümanları ibadet amaçlı seyahatlere yönlendirmekteydi. Yine Resûl-i Ekrem, “Allah, ilim öğrenmek amacıyla yola çıkan kimseye cennetin yolunu kolaylaştırır.” (D3643 Ebû Dâvûd, İlim, 1; T2646 Tirmizî, İlim, 2.) diyerek ilim için seyahat etmeyi de tavsiye etmekteydi. Bundan dolayıdır ki başta hadis talebeleri olmak üzere İslâm’ın ilk asırlarında, Müslüman talebeler, dönemlerindeki en önemli ilim merkezlerinin hemen hepsine giderek oradaki âlimlerden ilim tahsil etmişlerdir.
Amacı ne olursa olsun yapılan her yolculuğun, çeşitli zorlukları vardır. Peygamber Efendimiz bunu şöyle dile getirmiştir: “Yolculuk, birinizin yeme içmesini ve uykusunu engelleyen bir çeşit sıkıntıdır. Bu sebeple (yolcu) işini bitirdiğinde bir an önce evine dönsün!” (B1804 Buhârî, Umre, 19; B5429 Buhârî, Et’ıme, 30.) Hangi zaman ve mekânda yapılırsa yapılsın, yolculuklarda karşılaşılan zorluklar sebebiyle İslâm, yolcuların ibadetlerine çeşitli kolaylıklar getirmiştir. Bu nedenle, seyahat esnasında dört rekâtlı farz namazların iki rekât kılınmasına, (M1576 Müslim, Müsâfirîn, 6.) ihtiyaç hâlinde öğle ile ikindi, akşam ile yatsı namazlarının bir usul çerçevesinde cem’ edilmesine, (B1092 Buhârî, Taksîru’s- salât, 6.) mestler üzerine mesh müddetinin üç gün olmasına, (N126 Nesâî, Tahâret, 98; D157 Ebû Dâvûd, Tahâret, 60.) yolculuk esnasında farz olan orucun ertelenmesine izin vermiştir. (D507 Ebû Dâvûd, Salât, 28.)
Üç mescide dair hadis, bu mübarek mekânların özel yerini bildiriyor. Bunu bütün başka yolculukları yasaklayan bir söz gibi okumayalım. Çalışmak, öğrenmek, yakınını ziyaret etmek gibi meşru yolculukların kendi hükümleri ve sorumlulukları vardır.
Kutsal bir yeri ziyaret ederken de yol arkadaşımıza nezaket gösterelim. İbadet arzumuz yaşlıyı veya çocuğu zorlamanın gerekçesi olmasın. Bildiğimiz usulü sabırla paylaşalım. Yol boyunca taşıdığımız merhamet, ziyaretimizin samimiyetine eşlik etsin.
Yorgunluğu ciddiye alan tedbir
عَنْ أَبِى هُرَيْرَةَ (رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ) عَنْ النَّبِيِّ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمْ) قَال: “السَّفَرُ قِطْعَةٌ مِنَ الْعَذَابِ، يَمْنَعُ أَحَدَكُمْ طَعَامَهُ وَشَرَابَهُ وَنَوْمَهُ، فَإِذَا قَضَى نَهْمَتَهُ فَلْيُعَجِّلْ إِلَى أَهْلِه.”
Ebû Hüreyre’den (ra) rivayet edildiğine göre, Hz. Peygamber (sav) şöyle buyurmuştur: “Yolculuk, birinizin yeme içmesini ve uykusunu engelleyen bir çeşit sıkıntıdır. Bu sebeple (yolcu) işini bitirdiğinde bir an önce evine dönsün!” (B1804 Buhârî, Umre, 19; B5429 Buhârî, Et’ıme, 30)
Dahası Resûl-i Ekrem yolcu veya yolda kalan kimseyi ihtiyaç hâlinde zekât verilecek kimseler arasında zikretmek suretiyle (B1465 Buhârî, Zekât, 47; M2423 Müslim, Zekât, 123.) seyahat edenlere maddî olarak da kolaylık sağlanmasını tavsiye etmiştir. Bu cümleden olarak Peygamberimiz, Fedek arazisini yolculara vakfetmiş, (D2967 Ebû Dâvûd, İmâre, 18, 19.) Hz. Ömer’in de aynı şekilde Hayber’deki arazisini fakirlere, akrabalara, esirlikten kurtulmak isteyen kölelere, Allah yolunda savaşanlara, misafir ve yolculara vakfetmesini sağlamıştı. (B2772 Buhârî, vasâyâ, 28.) Âyet ve hadislerde geçen “ibnü’s-sebîl” yani “yolcu” ifadesi, daima yardım ve hizmet edilmesi tavsiye edilen bir sınıf olarak görüyoruz. Bir hadiste de Allah Resûlü, yolcular için inşa ettirilen misafirhaneyi öldükten sonra müminin sevap defterinin açık kalmasına vesile olacak fiiller arasında zikretmişti. (İM242 İbn Mâce, Sünnet, 20.) Bu tavır ve ifadeleriyle Resûl-i Ekrem gittikleri yerlerde misafir ve yolculara kolaylık sağlanmasını arzulamaktaydı. Bundan dolayıdır ki İslâm medeniyetinde sırf yolcuların barınacakları, ağırlanacakları hanlar, hamamlar, kervansaraylar, köy odaları gibi hizmet veren nezih mekânlar oluşturulmuştur.
Resûl-i Ekrem, “Üç dua şüphesiz kabul edilir: Babanın duası, yolcunun duası, mazlumun duası.” buyurmuştur. (D1536 Ebû Dâvûd, vitr, 29; T1905 Tirmizî, Birr, 7.) Bu müjde, Allah’ın rızasına uygun bir niyet ile rahatını terk ederek yola çıkan kimselere yönelik olmalı, böyle kimseler yolculukları esnasında maddî ve mânevî açıdan desteklenmelidir. Bu nedenledir ki Peygamberimiz, yanında bulunduğu hâlde yolcuya su vermeyen kişilerle kıyamet günü Allah’ın konuşmayacağını, onları temize çıkarmayacağını ve onların elîm bir azaba uğrayacaklarını belirterek (B2358 Buhârî, Müsâkât, 5; M297 Müslim, Îmân, 173.) seyahat esnasında yolcuların da birbirlerine yardımcı olmalarını istemiştir. Nitekim bir sefer esnasında ihtiyaç sahibi birisini görünce, “Yanında fazla binek hayvanı olan olmayana versin, fazla azığı olan da olmayana versin!” (M4517 Müslim, Lukata, 18.) buyurarak yolcuların binek, yiyecek ve ihtiyaç duyulan diğer konularda yardımlaşmalarını emretmiştir. Allah Resûlü bir hadislerinde de gölgesinde yolcuların dinlenebileceği çöl ağaçlarını kesenleri kastederek “Kim bir sidre ağacını keserse, Allah da onu baş üzeri cehenneme atsın!” diye beddua etmiştir. (D5239 Ebû Dâvûd, Edeb, 158, 159.)
Yolculuk esnasında sadece insanlar değil yolcuyu ve yükünü sırtında taşıyan hayvanlar da yardımı ve iyi muameleyi hak etmektedir. Dönemin ulaşım vasıtaları olan hayvanlara yumuşak davranılması, konaklama yerlerinde mola verilerek dinlenmelerinin sağlanması, uzun yolculuklarda kurak ve çorak yerlerden bir an evvel geçilmesi şeklinde hadîs-i şerîflerde yer alan tavsiyeler, (MU1804 Muvatta’, İsti’zân, 15.) Rahmet Elçisi’nin, mahlûkata şefkat hususundaki titizliğini gözler önüne sermektedir.
Peygamberimiz, yolculukta can ve mala gelebilecek zararları önlemek amacıyla tedbir alınmasını tavsiye ederdi. Bu çerçevede Peygamberimiz özellikle kadınların, beraberlerinde bir yakınları bulunmadan üç günlük yolculuğa çıkmalarının uygun olmadığını, (B1086 Buhârî, Taksîru’s- salât, 4; M3263 Müslim, Hac, 417.) aynı şekilde tek başlarına gece yolculuğu yapmalarının da doğru olmayacağını (HM8470 İbn Hanbel, II, 341.) ifade etmişti. Resûl-i Ekrem’in özellikle kadınların tek başlarına yolculuk yapmamaları hususunda ısrarlı uyarıları, sözü edilen ortamda onların can, mal ve namus konularında sıkıntıya düşmelerini önlemeye yönelikti. Ancak güvenlik sıkıntısının bulunmadığı, can, mal, namus konusunda endişe duyulmayan durumlarda insanların yalnız başına seyahat edebilecekleri söylenebilir. Nitekim Peygamberimiz, Tay kabilesinin önde gelen isimlerinden Adî b. Hâtim ile sohbet ederken ona, “Sen Hîre şehrini gördün mü?” diye sormuş, “Görmedim, ama hakkında bazı şeyler duydum.” cevabını alınca da “Eğer ömrün uzun olursa, devesine üzerinde yolculuk eden bir kadın yolcunun, Allah’tan başka hiç kimseden korku duymadan Hîre şehrinden kalkıp gelerek Kâbe’yi tavaf edeceğini göreceksin.” buyurmuştu. (B3595 Buhârî, Menâkıb, 25.)
Yolculuğun yemeği, uykuyu ve düzeni etkileyen tarafı, insanın sınırlarını hatırlatıyor. Yola çıkmak bütün ihtiyaçlarımızı askıya almaz. İmkânımız ölçüsünde plan yapmalı, güvenliği önemsemeliyiz.
Dinlenmesi gereken insanı aceleyle zorlamayalım. Sürücünün dikkatini dağıtmayalım, başkasını tehlikeye atacak davranıştan uzak duralım. Bir aksaklıkta birbirimize hakaret etmek yerine çözüm arayalım. Yolun zorluğunu paylaştığımızda yakınlığımız artabilir; birbirimize yüklenince ise aynı mesafe ağırlaşır.
Yeryüzünde yürürken ibret de toplamak
هُوَ ٱلَّذِى جَعَلَ لَكُمُ ٱلْأَرْضَ ذَلُولًا فَٱمْشُوا۟ فِى مَنَاكِبِهَا وَكُلُوا۟ مِن رِّزْقِهِۦ وَإِلَيْهِ ٱلنُّشُورُ
O, yeryüzünü sizin ayaklarınızın altına serendir. Haydi onun üzerinde yürüyün ve Allah'ın rızkından yiyin. Dönüş ancak onadır. (Mülk 67/15)
Allah Resûlü’nün yolculuk esnasında alınmasını istediği tedbirlerden biri de uzun gece yolculuklarına yalnız başına çıkılmamasıydı. (B2998 Buhârî, Cihâd, 135; T1673 Tirmizî, Cihâd, 4.) O günün şartlarında, erkek de olsa bir kimsenin yalnız başına yolculuk etmesi can ve mal güvenliği açısından riskliydi. Bundan dolayıdır ki Allah Resûlü, tek başına bir kişinin veya iki kişinin yolculuk yapmasını “şeytan”, üç kişinin yolculuğunu ise “kervan” diye nitelemiştir. (T1674 Tirmizî, Cihâd, 4.) Çünkü şeytan, tek başına hareket eden kimseye daha yakın, cemaatten ise daha uzaktır. Bir veya iki kişinin yalnız başlarına sefere çıkmaları, bu anlamda çeşitli şeytanî desiselere, başa gelebilecek çeşitli tehlike ve belalara açık olduğu için bu durum şeytan ile sembolize edilmiştir.
Rahmet Elçisi, yolculuk esnasında insanların karşılaşabilecekleri muhtemel zararlara karşı tedbir almalarını tavsiye etmiştir. (MU1804 Muvatta’, İsti’zân, 15.) Sıcak bölgelerde gece yolculuğunun daha rahat olacağını dikkate alan Allah Resûlü, “Gece yolculuğunu tercih ediniz. Çünkü gündüz alınamayan yol, gece alınır.” (MU1804 Muvatta’, İsti’zân, 15; D2571 Ebû Dâvûd, Cihâd, 57.) buyurarak seyahat için uygun zamanların seçilmesini önermişti. Yine Peygamber Efendimiz ashâbına, “Üç kişi yolculuğa çıkacağı zaman aralarından birini başkan seçsinler.” (D2609 Ebû Dâvûd, Cihâd, 80.) tavsiyesinde bulunmuştu.
Cihad ve hac gibi zarurî durumlar dışında, deniz yolculuğundan sakındıran rivayetler, (D2489 Ebû Dâvûd, Cihâd, 9.) dönemin şartlarında deniz yolculuklarının tehlikeli olmasıyla izah edilebilir. Kendi bölgesi için sık kullanılan bir ulaşım türü olmasa da Peygamberimiz, deniz yolculuğu hakkında sorulanlara cevap vermiş, yolculuk esnasında bazen yanlarında yeterince su bulunmadığını söyleyerek deniz suyuyla abdest alıp alamayacaklarını soran bir sahâbîye, deniz suyunun temiz/temizleyici ve deniz hayvanlarının da helâl olduğunu söylemiştir. (D83 Ebû Dâvûd, Tahâret, 41; N59 Nesâî, Tahâret, 47.)
Seyahat dönüşlerinde evine gece ansızın değil sabah veya akşam gelen Peygamberimiz, (B1800 Buhârî, Umre, 15.) “Yolculuktan dönen kişinin ailesinin yanına gireceği en uygun vakit gecenin başlangıcıdır.”, (D2777 Ebû Dâvûd, Cihâd, 163.) “Ailesinden uzun süre ayrı kalan kimse ailesinin yanına geceleyin ansızın gelmesin!” (B5244 Buhârî, Nikâh, 121.) buyururdu. Aydınlanma ve haberleşme imkânlarının son derece kısıtlı olduğu asr-ı saadet şartlarında Resûlullah’ın bu tavsiyeleri, ailenin huzurunu ve güvenliğini sağlamaya yönelikti. Akşam yolculuktan dönen kimsenin eve gelmeden önce haber göndererek eşine hazırlanma süresi tanıması, evin ve ailenin yolcuyu karşılamaya hazır hâle gelmesi bakımından önem taşıyan nebevî bir edep kaidesi idi. (B5247 Buhârî, Nikâh, 123.) İletişim araçlarının geliştiği günümüzde ise seyahatten dönen kimsenin önceden haber vermesi, yukarıdaki sakıncaları ortadan kaldıracaktır. Dolayısıyla Peygamberimizin ilgili yasağı da dönemin kendine özgü şartlarına bağlanacaktır.
Peygamberimiz, yolculuğa dua ederek çıkar, seyahat esnasında konakladığı yerde ve yolculuktan döndüğünde de Rabbine dua ederdi. Yola çıkacağı zaman bineğine biner, üç defa tekbir getirir, ardından şöyle dua ederdi: “Bunu bizim hizmetimize vereni tesbih ve takdis ederiz, yoksa biz bunlara güç yetiremezdik. Biz elbette Rabbimize döneceğiz. (Zuhruf, 43/13-14.) Allah’ım, bu yolculuğumuzda bize iyilik ve takva vermeni, hoşnut olacağın işler yapmamızı nasip etmeni dileriz. Allah’ım, yolculuğumuzu kolaylaştır, uzağı yakınlaştır! Allah’ım, seyahatimizde bizim sahibimiz, gerideki ailemizin ve malımızın vekili de sensin! Allah’ım, yolculuğun yorgunluk ve sıkıntısından, üzüntülü görünüşten, aile ve malımızın kötü hâllere düşmesinden sana sığınırım.” (M3275 Müslim, Hac, 425; D2599 Ebû Dâvûd, Cihâd, 72.)
Ayet yeryüzünde dolaşmayı, rızkı aramayı ve sonunda Allah’a dönüşü birlikte hatırlatıyor. Yolculuk yalnızca tüketilecek manzaralardan ibaret değildir. İnsanı, emeği ve yaratılışın işaretlerini tanıma fırsatıdır.
Gittiğimiz yerdeki insanların hayatına saygı gösterelim. Fotoğraf çekerken mahremiyeti ve rızayı gözetelim. Ortak alanı kirletmeyelim. Farklı bir kültürle karşılaşınca hemen küçümsemeyelim. Öğrenen bir göz ve mütevazı bir kalple baktığımızda yol bize kendi alışkanlıklarımızı da düşündürebilir.
Yolda kalanın ihtiyacı bize de emanettir
وَٱعْبُدُوا۟ ٱللَّهَ وَلَا تُشْرِكُوا۟ بِهِۦ شَيْـًٔا وَبِٱلْوَٰلِدَيْنِ إِحْسَٰنًا وَبِذِى ٱلْقُرْبَىٰ وَٱلْيَتَٰمَىٰ وَٱلْمَسَٰكِينِ وَٱلْجَارِ ذِى ٱلْقُرْبَىٰ وَٱلْجَارِ ٱلْجُنُبِ وَٱلصَّاحِبِ بِٱلْجَنۢبِ وَٱبْنِ ٱلسَّبِيلِ وَمَا مَلَكَتْ أَيْمَٰنُكُمْ إِنَّ ٱللَّهَ لَا يُحِبُّ مَن كَانَ مُخْتَالًا فَخُورًا
Allah'a ibadet edin ve ona hiçbir şeyi ortak koşmayın. Ana babaya, akrabaya, yetimlere, yoksullara, yakın komşuya, uzak komşuya, yanınızdaki arkadaşa, yolcuya, elinizin altındakilere iyilik edin. Şüphesiz, Allah kibirlenen ve övünen kimseleri sevmez. (Nisâ 4/36)
Resûlullah (sav) yolculuk esnasında gece vakti yaklaşınca, “Ey yeryüzü! Benim Rabbim de senin Rabbin de Allah’tır. Senin şerrinden, senin içindekilerin şerrinden, sende yaratılanların şerrinden ve üzerinde dolaşıp duranların şerrinden Allah’a sığınırım. Aslan, yılan ve akrebin şerrinden, burada yaşayanların, doğuran ve doğanların şerrinden Allah’a sığınırım.” buyururdu. (D2603 Ebû Dâvûd, Cihâd, 75.)
Sevgili Peygamberimiz yolculuktan döndüğünde ise, “İnşallah Rabbimize tevbe ederek, O’na ibadet ederek ve hamdederek dönüyoruz.” diye dua ederdi. (T3447 Tirmizî, Deavât, 46; DM2710 Dârimî, İsti’zân, 50.) Yolculuktan kuşluk vakti döndüğü zaman doğru mescide girer ve iki rekât namaz kılardı. (B3088 Buhârî, Cihâd, 198.)
Tarih boyunca inananlar, gördükleri baskılar sebebiyle dinlerini serbestçe yaşayabilecekleri yerlere hicret etmişlerdir. Dolayısıyla hicret de bir tür yolculuktur. Kur’ân-ı Kerîm’de, “Kim Allah yolunda hicret ederse, yeryüzünde gidecek çok yer de bulur, genişlik de.” (Nisâ, 4/100.) buyrulmaktadır. Çeşitli rivayetlerde yer alan, “Seyahat edin ki sıhhat bulun.” (HM8932 İbn Hanbel, II, 380; MA9269 Abdürrezzâk, Musannef, v, 168.) telkinleri de bu âyet ile paralel beyanlardır. Bazı sıkıntıları olmakla birlikte yapılan yolculukların, insana farklı kültürleri görme, etkilenme ve bununla yeni açılımlar yapabilme imkânı sunduğunda kuşku yoktur. Bu anlamda İmam Şâfiî’nin, “Erdemlere ulaşmak için gurbete çıkın. Yolculuk yapın. Zira yolculukta beş çeşit fayda vardır. Bunlar; üzüntülerin unutulması, rızık temin edilmesi, ilim ve âdâb öğrenilmesi ve değerli insanlarla sohbet edebilme imkânının elde edilmesidir.” sözü dikkate değerdir. (FK4/108 Münâvî, Feyzü’l- kadîr, Iv, 108-109.)
Aslında hayat, Rabbe giden bir yol; insan bir yolcu; ömür de süresi bilinmeyen bir yolculuktur. Birçok âyet ve hadiste İslâm’ın, “sebîl” ve “sırât-ı müstakîm” şeklinde “dosdoğru yol” olarak anılması bunu gösterir. Mümin, ebedî hayata doğru yaptığı bu yolculuğunda, yoldaki işaretlere dikkat ederek vuslata erişmeye çalışır. Şüphesiz dünya fânidir, dünya yolculuğu geçicidir. Bu nedenledir ki Peygamber Efendimiz, Abdullah b. Ömer’e hitaben, “Bu dünyada gurbetteki biri veya yolcu gibi ol!” (B6416 Buhârî, Rikâk, 3.) buyurmuştur.
Ayet yolcuyu da iyilik alanımızda hatırlatıyor. Kendi yolumuzda güven ve kolaylık isterken başkasının zorluğunu görmezden gelmeyelim. Yardımın da güvenli ve doğru bir usulü vardır.
Bir yakınımızın yolculuğunu kolaylaştırabilir, doğru bilgi verebiliriz. Eve dönüşte bekleyenlerin ihtiyacını ve mahremiyetini gözetelim. Hayat yolculuğunda da geride bırakacağımız izi düşünelim. Vardığımız yer kadar yolda nasıl insan kaldığımız önemli olsun. Elimizdeki vakti, gücü ve nimeti hayra taşıyalım.
Gönlümüzü Rabbimize açalım
Allah’ım, yolculuklarımızı hayırlı, güvenli ve ibretli eyle. Yolda kalanlara yardım, uzaktakilere hayırlı kavuşmalar, bekleyen ailelere huzur ihsan et.
Rabbimiz, acelemizle başkasını tehlikeye atmayalım. Yol arkadaşının hakkını, bedenin dinlenme ihtiyacını ve ibadetin ölçüsünü gözetelim. Çocuklarımıza güvenli yolculuğu ve farklı insanlara saygıyı öğret. Gittiğimiz yerde iyilik bırakalım. Dünya yolculuğumuzda doğru azığı toplayıp Sana iman ve rahmetinle kavuşmayı nasip et. Âmin.
Kaynak: Diyanet kaynak metni, 7. cilt, 513–522. sayfalar. Ayet ve hadislerin asıl kaynakları ilgili alıntıların yanında belirtilmiştir. Arapça ayet metni: Tanzil Project, Uthmani 1.1, CC BY 3.0; meal: Diyanet İşleri Başkanlığı.
