Yaşlılık: Erzel-İ Ömür

Hamd, ömrün her dönemini kudretiyle kuşatan, güçsüzlükte de kullarını rahmetiyle gözeten Yüce Allah’a mahsustur. Salât ve selâm, büyüklerin değerini bilen ve gönüllerini alan Sevgili Peygamberimiz Hz. Muhammed Mustafa’ya, onun ailesine, ashâbına ve yolundan yürüyen bütün müminlere olsun.

Muhterem kardeşlerim, yaşlılık bazen bir merdiveni daha yavaş çıkmak, bazen aynı sözü yeniden sormak, bazen de kalabalık içinde eski dostları aramaktır. Biz hızlandıkça büyüklerimizin yürüyüşü yavaşlıyor olabilir. Onları hayatın dışında bırakmak yerine kendi hızımızı onların yanında biraz yavaşlatabiliriz. Saygının başlangıcı, insanı yetişemediği için küçümsememektir.

Ömrün ileri yılları herkes için aynı geçmez. Sağlığı ve gücü yerinde olan da vardır, yoğun bakıma ihtiyaç duyan da. Yaşlanmak insanın değerini azaltmaz. Kur’an’ın ağır düşkünlüğü hatırlatan ifadesini bütün yaşlıları değersiz gösteren bir söz gibi anlayamayız. Öğreneceğimiz şey, ömrün her hâlinde Allah’a muhtaç olduğumuzdur.

Gücümüzün geçiciliğini hatırlamak

ٱللَّهُ ٱلَّذِى خَلَقَكُم مِّن ضَعْفٍ ثُمَّ جَعَلَ مِنۢ بَعْدِ ضَعْفٍ قُوَّةً ثُمَّ جَعَلَ مِنۢ بَعْدِ قُوَّةٍ ضَعْفًا وَشَيْبَةً يَخْلُقُ مَا يَشَآءُ وَهُوَ ٱلْعَلِيمُ ٱلْقَدِيرُ

Allah, sizi güçsüz olarak yaratan, sonra güçsüzlüğün ardından bir güç veren, sonra gücün ardından bir güçsüzlük ve yaşlılık verendir. O dilediğini yaratır. O hakkıyla bilendir, hakkıyla kudret sahibidir. (Rûm 30/54)

Mekke’nin fethedildiği gündü... Resûl-i Ekrem’in hicret arkadaşı, sıddîk dostu Hz. Ebû Bekir, yaşlılıktan saçı ve sakalı bembeyaz olan babası Ebû Kuhâfe’yi (M5509 Müslim, Libâs ve zînet, 79; N5079 Nesâî, Zînet, 15.) Peygamberimizin huzuruna getirmişti. Gözleri görmeyen ihtiyarı karşılayan Peygamber Efendimiz, o mütevazı, o zarif, o hürmetkâr hâli ile şöyle buyurdu: “Bu ihtiyarı evinde bıraksaydın da ben ona gitseydim olmaz mıydı?”

Ebû Kuhâfe, Müslüman olacaktı, Allah’a ve Resûlü’ne iman edecekti o gün. Hz. Ebû Bekir cevap verdi: “Ey Allah’ın Resûlü! Onun sana yürüyüp gelmesi, senin ona gelmenden daha uygundur.” Sonra Peygamber Efendimizin önüne oturdu yaşlı adam. Onun göğsünü sıvazlayan Peygamberimiz “Müslüman ol!” buyurdu. Kabul etti Ebû Kuhâfe, hayata yeniden başlamayı, ömrünün son demlerinde İslâmla şeref bulmayı, huzura ermeyi... (HM27496 İbn Hanbel, vI, 350.)

Yaşlılık... İnsanoğlunun, iyisi ve kötüsü ile geride bıraktığı ömrünü sorgulama zamanı... Kimine göre son demleri zamanın, kendini ölüme her zamankinden bir adım daha yakın hissettiği... Kimine göre ise vuslata uzanan son kıvrımı yolun... Allah Resûlü’nün, “Âdemoğlu, kendisini kuşatan ölümcül tehlikelerle birlikte varedilmiştir; Bu tehlikeleri atlatsa bile, ihtiyarlığa yakalanır ve neticede ölür.” (T2150 Tirmizî, Kader, 14.) buyurduğu üzere hayatın son durağıdır, sonbaharıdır yaşlılık.

Ölüm bir yok oluş değil, Yaratıcı’ya açılan bir kapıdır. Mevlânâ’nın deyişiyle, iyiler için “şeb-i arûs” yani düğün gecesidir ölüm. Peygamberimizin ifadesiyle, Allah’ın rahmeti, rızası ve cenneti müjdelendiği vakit, mümin Allah’a kavuşmayı diler. Allah da ona kavuşmayı diler. Kâfir ise Allah’ın azabı ile “müjdelendiği” vakit, Allah’a kavuşmaktan hoşlanmaz. Allah da ona kavuşmaktan hoşlanmaz. (M6822 Müslim, Zikir,15.) Ölümün inkâr olunamaz gerçekliği karşısında insanın mutluluğu yakalayabilmesi ancak bu dünya görüşü ile mümkün olabilir: Ölüm, Rabbe kavuşma vaktidir. İşte bu nedenle vefatının yakınlaştığı zamanlarda Rabbi, dünyada dilediği kadar yaşamak ve dünyada dilediği kadar yiyip içmek ile kendisine kavuşmak arasında bir tercih yapmasını istediğinde Allah Resûlü, Rabbine kavuşmayı tercih etmiştir. (T3659 Tirmizî, Menâkıb, 15; HM16018 İbn Hanbel, III, 478.)

Gençlikte sağlığının kıymetini bilen yaşlı, bir taraftan kendisine bahşedilmiş bir nimet olarak çocukluk, gençlik ve olgunluk çağlarının (Mü’min, 40/67.) güzelliklerini tatmış olmanın mutluluğunu yaşarken, bir taraftan dünyayı geride bırakmanın tedirginliğindedir. Sağlığın ve onca geçen zamanın değerini bilmeyip (B6412 Buhârî, Rikâk, 1.) aldanan ihtiyar ise, geçmişi geri getirememenin ve eksikleri telâfi edememenin hüznü ile doludur.

Ayet bize insan hayatının değişen dönemlerini hatırlatıyor. Bugün kolaylıkla yaptığımız işi yarın yapmakta zorlanabiliriz. Bu hatırlayış korku yaymak için değil, kibri azaltmak ve merhameti artırmak içindir. Yaşlı birinin yardım ihtiyacına bakarken kendi geleceğimize de bakmış oluruz.

Gençlikte sağlığı ve imkânı korumaya çalışalım; fakat her zorluğu kişisel ihmalin sonucu saymayalım. Hastalıklar ve şartlar farklıdır. Büyüklerimize öğüt verirken onları suçlamak yerine hangi desteğe ihtiyaç duyduklarını soralım. Yardımın içinde anlayış varsa insan kendisini bir yük gibi hissetmez.

Peygamberimizin duasıyla Rabbimize sığınmak

عَنْ أَنَسٍ قَالَ: كَانَ النَّبِيُّ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمْ) يَدْعُو بِهَؤُلاَءِ الدَّعَوَاتِ: “اَللَّهُمَّ! إِنِّى أَعُوذُ بِكَ مِنَ الْبُخْلِ وَالْكَسَلِ وَأَرْذَلِ الْعُمُرِ، وَعَذَابِ الْقَبْرِ، وَفِتْنَةِ الْمَحْيَا وَالْمَمَاتِ.”

Enes (b. Mâlik) diyor ki: “Hz. Peygamber (sav) şu dualar ile Allah’a yalvarırdı: ‘Allah’ım! Cimrilikten, tembellikten, ömrün en rezil/düşkün zamanından, kabir azabından, hayatın ve ölümün fitnesinden sana sığınırım.’” (M6876 Müslim, Zikir, dua, tevbe ve istiğfar, 52)

Her hastalığın bir şifası vardır. Ancak Allah ihtiyarlığın tedavisini yaratmamıştır. (İM3436 İbn Mâce, Tıb, 1.) İnsan her geçen gün vücudundaki değişime tanıklık eder. Çocuk iken büyümüş, güçlenip olgunlaşmış ve gün gelmiş yine çocuk gibi zayıflamıştır. Artık eskisi gibi göremez, işitemez ve rahat davranamaz hâle gelmiştir. Kısacası önceden yaptıklarını yapamaz olmuştur. İlâhî kanun gereği, artık cildi kırışmış, beli bükülmüş, saçları ağarmıştır. Düşünce ve idrak gücü de zayıflamıştır. Rabbimizin, “Kime uzun ömür verirsek onu yaratılış itibariyle tersine çeviririz. Hâlâ düşünmeyecekler mi?” (Yâsîn, 36/68.) şeklinde ifade ettiği bu yaşlılık alâmetleri belirdiğinde, gençliğini ve güzelliğini kaybeden, gücünü yitiren, beli bükülen insan, âdeta çocuklaşmış ve merhamete muhtaç bir hâle gelmiştir.

Yüce Rabbimiz, Kur’ân-ı Kerîm’de, ihtiyarlık dönemini “erzelü’l-umr” yani ömrün en rezil/sefil/düşkün dönemi olarak ifade etmektedir: “Allah sizi yarattı. Sonra sizi öldürecek. İçinizden kimileri de, bilgili olduktan sonra hiçbir şeyi bilmesin diye ömrünün en düşkün çağına ulaştırılır. Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir, (her şeye) hakkıyla gücü yetendir.” (Nahl, 16/70; Hac, 22/5.) Her insanın ömrü farklıdır. Kimisininki kısa, kimisininki ise uzundur. Âyet-i kerimede uzun süre yaşayacak kimselerin ömrün en düşkün dönemine ulaşacağı vurgulanmaktadır. Bu dönem insanın aklî ve bedenî birçok kabiliyetinin zayıflayacağı hatta yok olacağı bir dönemdir. İnsanın bu dönemde gençlikteki güç ve kuvvetine yeniden kavuşması mümkün değildir.

“Allah, sizi güçsüz olarak yaratan, sonra güçsüzlüğün ardından bir güç veren, sonra gücün ardından bir güçsüzlük ve yaşlılık verendir. O, dilediğini yaratır. O, hakkıyla bilendir, hakkıyla kudret sahibidir.” (Rûm, 30/54.) âyet-i kerimesinde buyurduğu gibi Allah, insana genç iken verdiği güç ve sıhhati yaşlandığı zaman kendisinden alır ve onu âciz bir duruma düşürür. Peygamber Efendimiz bu durumu bildiği için dualarında sık sık ihtiyarlık ile gelen âcizlikten Allah’a sığınmaktadır: “Allah’ım! Cimrilikten, tembellikten, ömrün en rezil/düşkün zamanından, kabir azabından, hayatın ve ölümün fitnesinden sana sığınırım.” (M6876 Müslim, Zikir, 52.) İnsanoğlu hayat ve ölümün, kimin daha güzel davranacağını sınamak için Allah tarafından yaratıldığından (Mülk, 67/2.) habersiz, yaşar gider. Güçlü, itibar sahibi, güzel çağlarında, dünyanın sonu gelmez zevk ve eğlenceleriyle aldanmaktan kendini alamaz. Sağlığını ve vaktini değerlendiremeden ömrünü geçirir. (B6412 Buhârî, Rikâk, 1.) İnsanı çok iyi tanıyan şeytan, Hz. Âdem’i bile, “Ey Âdem! Sana ebedîlik ağacını ve yok olmayacak bir saltanatı göstereyim mi?” sözleriyle, fıtratında yer alan ebedîlik duygusunu istismar ederek kandırmamış mıdır? (Tâ-Hâ, 20/120.)

Ölüme bir adım mesafede olduğu hâlde dünyalık heveslerin peşinde koşuşturan insanın durumu daha da acıdır. Peygamber Efendimiz, “Âdemoğlu büyürken beraberinde şu iki şey de büyür: Mal sevgisi ve uzun ömür/ yaşama isteği.” (B6421 Buhârî, Rikâk, 5; M2412 Müslim, Zekât, 115.) buyurarak insanın, ihtiyarlasa bile bazı nefsanî arzularından vazgeçemeyeceğini ifade etmektedir. İhtiyar, yaşının getirdiği olgunluk ve vakarın kendisini Allah’a daha da yaklaştırması beklenirken dünyaya olan bağlılığı nedeniyle günaha dalarsa, Allah’ın gazabını hak edecektir. Nitekim Peygamberimiz (sav), Allah’ın (cc) en çok kızdığı üç kişiden birinin, zina eden ihtiyar olduğunu ifade etmiştir. (T2568 Tirmizî, Sıfatü’l- cenne, 25; N2571 Nesâî, Zekât, 75.) Büyükler bile fuhuş ve rezilliğe bulaşırsa o toplumun ıslah olması düşünülebilir mi hiç? (İM4015 İbn Mâce, Fiten, 21.) “İşte, yaptığınız (iyi işler) sayesinde kendisine vâris kılındığınız cennet!” diye cennetliklere seslenildiğinde, (A’râf, 7/43.) ömrünü beyhude geçiren insan, büyük bir pişmanlık içerisinde şaşkın ve mahrum bir şekilde kalacaktır. Zira onun âhirette mahrum oldukları, dünyada sahip olmak için bütün varlığını adadığı şeylerdir. Özellikle de yaşlılık döneminde çokça düşkün olduğu mal ve yaşama isteği... (T2338 Tirmizî, Zühd, 28; İM4233 İbn Mâce, Zühd, 27.) Cennette bunların hepsi mevcuttur: Ölmemek üzere bir hayat, hastalanmamak üzere bir sağlık, asla ihtiyarlığı olmayan bir gençlik ve darlığı olmayan bir bolluk. (T3246 Tirmizî, Tefsîru’l- Kur’ân, 39; HM8241 İbn Hanbel, II, 320.) O hâlde insan, geçici faydalanma yurdu olan dünya için değil, ebedî olarak kalınacak âhiret hayatı için (Mü’min, 40/39.) hazırlanmalıdır. Bedeni yıpratan hastalıktan, bunaklığa sebep olan ihtiyarlıktan ve ansızın geliveren ölümden önce hayırlı ameller işlemeye gayret etmelidir. (T2306 Tirmizî, Zühd, 3.) Nitekim er ya da geç ölüm kapıyı çaldığında ameller kesilecektir. Bu nedenle mümin, bir an evvel ölmek için dua etmemelidir. Zira imanla bezenmiş uzun bir ömür, inanan kişiye iyiliklerini artırması için bir fırsattır. (M6819 Müslim, Zikir, 13.) Allah’a eş ve ortak koşmadan O’na kavuşan mümin, bütün hatalarına rağmen nihayetinde cennete kavuşacaktır. (HM6586 İbn Hanbel, II, 170.) Nitekim Kutlu Nebî, asâsına dayanarak yanına gelen ihtiyarın, “Ey Allah’ın Resûlü! Bazı hata ve günahlarım oldu, affolunur muyum?” sorusuna şöyle karşılık vermiştir: “Allah’tan başka ilâh olmadığına şahitlik etmedin mi?” Bunun üzerine ihtiyar, “Elbette (şahitlik ettim) ve yine şahitlik ederim ki, sen Allah’ın Resûlü’sün.” deyince Peygamberimiz, “O hâlde, (önceki) bütün aldatma ve kötülüklerin affolundu.” (HM19652 İbn Hanbel, Iv, 385.) buyurmuştur.

Bu dua bize düşkünlükten Allah’a sığınmayı öğretiyor. Dua ederken sağlığı koruyacak tedbirleri, güvenilir tıbbî desteği ve sosyal yakınlığı da ihmal etmeyelim. Kendi geleceğimizi planlamak, ailemize bakım ihtiyacımızı konuşmak ve haklarımızı güvence altına almak sorumluluk bilincidir.

Yaşlılıkta unutkanlık veya ruhsal sıkıntı yaşayan birini azarlamak sorunu çözmez. Uygun sağlık değerlendirmesine ulaşmasına yardımcı olalım. Tek başına yaşadığı için ihtiyacını söyleyemeyenleri fark edelim. Bir komşunun her gün hâlini sormak bazen tehlikeli bir yalnızlığı zamanında görmemizi sağlar.

Büyüğün saygınlığını gözetmek

عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمْ) : “لَيْسَ مِنَّا مَنْ لَمْ يَرْحَمْ صَغِيرَنَا وَ[لَمْ] يَعْرِفْ شَرَفَ كَبِيرِنَا.”

Amr b. Şuayb’ın, babası aracılığı ile dedesinden naklettiğine göre, Resûlullah (sav) şöyle buyurmuştur: “Küçüğümüze merhamet etmeyen ve büyüğümüzün saygınlığını kabul etmeyen bizden değildir.” (T1920 Tirmizî, Birr, 15)

Evet, iman edip Allah ve Resûlü’ne gönülden bağlanan ve bu uğurda saçını ağartan bir insan, Allah katında hanesine sevaplar yazılarak, günahları bağışlanarak ve derecesi yükseltilerek mükâfatlandırılır. (HM6962 İbn Hanbel, II, 210.) Hatta Peygamberimiz, “Kim saç ve sakalını Allah yolunda (çalışırken) ağartırsa, bu (beyazlık) kıyamet günü kendisi için nur olur.” (T1635 Tirmizî, Fedâilü’l- cihâd, 9; N3146 Nesâî, Cihâd, 26.) buyurarak böyle kimseleri onurlandırmıştır.

Nasıl dünya âhiretin tarlası ise, yaşlılık da bir yönüyle gençliğin hasat vaktidir. İnsan gençlikte zamanını ne ekerek geçirirse yaşlılığında onu devşirir. “Bir yaşlı için şu durum ne acıdır: Ona bir şey sorulur ama onun hiçbir bilgisi yok!” Böyle diyordu Urve. ve oğullarını etrafına toplayıp onlara şu nasihatte bulunuyordu: “Oğullarım, öğrenin! (Bugün) her ne kadar sizler topluluğun küçükleri iseniz de elbette bir gün gelecek başkalarının büyükleri olacaksınız.” (DM563 Dârimî, Mukaddime, 46.)

Gençlik döneminde elde ettiği bilgi, tecrübe ve donanımlarıyla yılların verdiği olgunluğu birleştiren yaşlı, bu birikimini kendinden sonra gelen nesillere aktarmalıdır. Bu sayede gençliğe faydası dokunur. Onları yetiştirirken bir yandan da kendi itibarını artırır. O, toplumda kendisine danışılan, görüşlerine değer verilen kişiliği ile hem kendisi için hem de diğer insanlar için üretken ve faydalı bir bireydir. Zaten “ihtiyar”, kelime olarak da “seçkin, seçilmiş, tecrübeli” anlamlarını çağrıştırmaktadır. İhtiyar, yeri geldiğinde devlet başkanlarının bile görüşlerine başvurduğu bilge kişiliktir. Tıpkı Hz. Ömer’in tartışmalı konularda yaşlı ve tecrübeli kadınlara görüşlerini almak üzere başvurduğu gibi... (MU1425 Muvatta’, Akdiye, 21.) Bazen de bir tas çorba ile insanların sevgisini kazanır. Ashâbdan bir kısmının zaman zaman ziyaret ettikleri bir nineleri, aralarındaki bu iletişimden hem kendisi mutludur hem de kendisini ziyarete gelenleri mutlu etmektedir. Bu nine cuma günleri onlar için özel bir yemek hazırlar, ashâb da cuma namazını kıldıktan sonra nineye gidip selâm verirler ve yemeğini yerlerdi. Ashâb için büyük bir mutluluk kaynağı olan bu durum (B6248 Buhârî, İsti’zân, 16.) onların insanî ilişkilere ne kadar önem verdiğini de göstermektedir.

İnsan, birlikte yaşamanın gereği olarak çevresi ile sürekli irtibat hâlinde olmak, insanî ilişkilerini sürdürmek ister. Yaşlılık döneminde çevresine olan bağlılığı daha da artar. Bu dönemde yaşlıları sosyal ortamlardan uzaklaştırmak, dışlamak onları mutsuzluğa ve yalnızlığa itmek demektir. Hâlbuki Allah Resûlü, “Beli bükülmüş ihtiyarlar, süt emen bebekler ve otlayan hayvanlar olmasa idi, üzerinize azap yağardı.” (MK19305 Taberânî, el- Mu’cemü’l-kebîr, XXII, 309; BS6483 Beyhakî, es-Sünenü’l- kübrâ, III, 486.) buyurarak ağarmış saçı, bükülmüş beli ile yaşlıların, içinde yaşadıkları toplum için bir rahmet kaynağı olduklarını, diğer insanların onlar sayesinde nimete kavuştuğunu bildirir. Bundan dolayı yaşlılara yapılacak ziyaretler onların kendilerini daha iyi hissetmelerini sağlayacaktır. Özellikle eşlerini kaybetmiş ihtiyar kimseleri yahut da çocuklarından uzak kalmış anne babaları ziyaret etmek onları hayata bağlayacak, yalnızlığın sebep olacağı sıkıntı ve bunalımlara engel olacaktır.

Evlâtların, ihtiyarlamış anne babalarına kolayca ulaşabilecekleri hâlde onları ziyaret etmemeleri büyük bir vefasızlıktır. Peygamber Efendimiz, “Rabbin rızası, anne babanın rızasına bağlıdır. Rabbin öfkesi ise anne babanın öfkesine bağlıdır.” (T1899 Tirmizî, Birr, 3.) buyurarak, anne babayı hoşnut etmenin Allah’ı hoşnut etmek gibi olduğunu ifade etmiştir. İşte yaşlandıklarında onları hoşnut etmenin en güzel yolu da sık sık ziyaretlerine gitmektir. Peygamber Efendimizin, “Akrabalarıyla ilişkisini kesen kimse cennete giremez.” (B5984 Buhârî, Edeb, 11; M6521 Müslim, Birr, 19.) şeklinde koyduğu genel kural, elbette öncelikle anne baba için geçerli olacaktır. Anne ve babası yanında yaşlanıp da onlara hürmet ve ihsanda bulunmayan kimsenin durumunun ne derece vahim olduğunu anlatırken Sevgili Peygamberimiz, “Burnu yere sürtünsün!” buyurur. ve bu sitem dolu ifadeyi üç defa tekrarlar. Ashâb, “Yâ Resûlallah, kimdir o?” diye sorunca Peygamberimiz, “Yanında annesi ile babasından biri yahut her ikisi ihtiyarlayıp da cennete giremeyen kişidir.” (M6511 Müslim, Birr, 10.) açıklamasını yaparak cennete gitmeyi anne babanın hoşnutluğu ile ilişkilendirir.

Saygı, bir insanın yanında yalnızca yüksek sesle konuşmamak değildir. Kararını sormak, mahremiyetini korumak, yapabildiği işleri elinden almamak da saygıdır. İhtiyaç duyduğunda destek olalım; fakat yardım ederken onu bir çocuk gibi yönetmeyelim.

Aile içinde bakımın yükünü paylaşalım. Sürekli hizmet eden yakınımızın dinlenmesine imkân verelim. Yaşlı kardeşlerimizi yalnızca hatıra anlatmaya çağırmayalım; bugün düşündüklerini de dinleyelim. Tecrübe, kulak verildiğinde nesiller arasında bağ kurar. Gençleri suçlamakla veya büyükleri küçümsemekle bu bağ güçlenmez.

İhsanı günlük hayata yerleştirelim

وَٱخْفِضْ لَهُمَا جَنَاحَ ٱلذُّلِّ مِنَ ٱلرَّحْمَةِ وَقُل رَّبِّ ٱرْحَمْهُمَا كَمَا رَبَّيَانِى صَغِيرًا

Onlara merhamet ederek tevazu kanadını indir ve de ki: "Rabbim!, Tıpkı beni küçükken koruyup yetiştirdikleri gibi sen de onlara acı." (İsrâ 17/24)

Bu nedenle her geçen gün anne, baba, dede veya ninesinin yaşlılıklarına tanıklık eden insan, ilâhî buyruk gereği, özellikle yanında yaşlanan anne ve babasına hoş muamele etmeli, onlara karşı sorumluluk, hassasiyet, şefkat, destek ve yardımlarını artırmalıdır. “...Eğer onlardan biri ya da her ikisi senin yanında ihtiyarlık çağına ulaşırsa, sakın onlara ‘Öf!’ bile deme, onları azarlama, onlara tatlı ve güzel söz söyle. Onlara merhamet ederek tevazu kanadını indir ve de ki: ‘Rabbim! Tıpkı beni küçükken koruyup yetiştirdikleri gibi sen de onlara merhamet et.’” (İsrâ, 17/23-24.) âyet-i kerimesinde ifade edildiği gibi evlât, anne babasına bu şekilde bol bol dua edeceği gibi aynı zamanda anne babanın hayır dualarını da almaya çalışmalıdır. Çünkü onların duası reddolunmayacak dualar arasındadır. (D1536 Ebû Dâvûd, vitr, 29; T1905 Tirmizî, Birr, 7.) Hatta sadece anne baba değil, diğer yaşlılar da duası kabul edilen kimseler arasındadır. Nitekim Peygamber Efendimiz, “Allah Teâlâ, sünnete bağlı bir şekilde istikamet üzere yaşayan, saçları ağarmış ihtiyar bir Müslüman kendisine dua ettiğinde, kuşkusuz ona istediğini vermemekten hayâ eder.” (ME5286 Taberânî, el- Mu’cemü’l-evsat, v, 270.) buyurarak ihtiyar kimselerin dualarının da kabul olunacağını ifade etmiştir. Yaşlı annesinin bütün ihtiyaçlarını gidererek onun hayır duasını almayı başaranlardan biridir Ebû Hüreyre. Ebû Hüreyre’nin annesi, ihtiyar hâlinde kendisine müşfik davranan oğluna şöyle dua eder: “Sen, yaşlı hâlimde bana nasıl iyilik ve ihsanda bulunduysan, Allah da sana öyle merhamet etsin.” (EM12 Buhârî, el-Edebü’l- müfred, 18.)

Anne babalar başta olmak üzere yaşlı kimselerin temizlik, iaşe, sağlık, giyim kuşam gibi ihtiyaçlarını gidermek her Müslüman için bir vazifedir. Nitekim Peygamber Efendimiz hayatı boyunca düşkün ve muhtaç kimselerin bakımlarını üstlenmiş, (B3 Buhârî, Bed’ü’l-vahy, 1; M403 Müslim, Îmân, 252.) Allah’ın kullarına olan yardım ve rızıklandırmasının zayıf kimseler hürmetine olduğunu (T1702 Tirmizî, Cihâd, 24; N3181 Nesâî, Cihâd, 43.) ifade etmiştir. Ayrıca ashâbına, anne babaya iyiliğin önemini vurgulamak için mağarada mahsur kalan ve aralarında anne babasına ikramda bulunmak için bütün geceyi ayakta geçiren üç kişinin hikâyesini özenle anlatmıştır. (M6949 Müslim, Rikâk, 100.)

“İhtiyar bir Müslüman’a, Kur’an’ın belirlediği sınırları aşmayan ve ondan uzak kalmayan bir Kur’an hafızına hürmet etmek ve adaletli devlet başkanına hürmet göstermek, Allah’a duyulan saygıdandır.” buyuran (D4843 Ebû Dâvûd, Edeb, 20.) Peygamberimiz, bizzat yaşlılara hürmet etmeye özen göstermiştir. Bir gün kendisini görmek için yaşlı bir adam gelir, oradaki insanlar yaşlıya yer açmakta ağır davranırlar. Bunun üzerine Allah’ın Resûlü, “Küçüğümüze merhamet etmeyen ve büyüğümüzün saygınlığını kabul etmeyen bizden değildir.” buyurur. (T1920 Tirmizî, Birr, 15.) Bir keresinde de Allah Resûlü’ne içecek bir şey getirilir. Kendisi bundan bir miktar içtikten sonra âdeti olduğu üzere ashâb ile paylaşmak ister. Sağında genç bir delikanlı olan amcasının oğlu İbn Abbâs, (İF1/282 İbn Hacer, Fethu’l- bârî, I, 282.) solunda ise yaşlı kimseler bulunmaktadır. Allah Resûlü her zamanki gibi sağdan başlamak yerine yaşlılara hürmet gereği soldan başlamayı uygun görür ve bunun için İbn Abbâs’tan izin ister. Fakat o, “Hayır, Vallahi yâ Resûlallah! Senden gelen nasibimi hiç kimseye bırakmam.” cevabını verince Peygamberimiz elindeki tası onun eline bırakıverir. (B5620 Buhârî, Eşribe, 19; M5292 Müslim, Eşribe, 127.) Bu hadise, bir taraftan gençteki Peygamber sevgisini ve Peygamberimizin sağdan başlama sünnetini gösterirken diğer taraftan onun yaşlılara olan ilgi ve saygısını ifade etmektedir.

İnsanların saygı, hürmet ve merhametine mazhar olan ihtiyar, yaşı ilerledikçe Allah’ın rahmetinden ve bağışlamasından daha da fazla nasiplenir. Yarattığı insanı çok iyi tanıyan Allah (cc), (Mülk, 67/13-14.) insanı bu çağa ulaştığında bazı mükellefiyetlerden muaf tutmuş, bazı sorumlulukları da onun için hafifletmiştir. Örneğin Peygamberimiz, “Biriniz insanlara namaz kıldıracak olursa, hafif tutsun. Çünkü içlerinde zayıf olanı, hasta olanı, yaşlı olanı var. Kendi kendine namaz kıldığında ise (namazını) istediği kadar uzatsın.” buyurmuştur. (B703 Buhârî, Ezân, 62.) Yahut Peygamberimiz yaşlandığı için hac yapamayan kişinin yerine bir başkasının hac yapmasına izin vermiştir. (B1513 Buhârî, Hac, 1; N5396 Nesâî, Âdâbü’l-kudât, 10.)

Merhamet kanadını indirmeyi öğreten ayet, yardım ederken tavrımızı da güzelleştirir. Bir ilacı getirip ardından sitem etmek, bir yolculuğu üstlenip sürekli yükünü saymak gönlü daraltır. İmkânımızın yetmediği yerde dürüstçe destek arayabiliriz; fakat insanın onurunu incitmeden konuşalım.

Bugün bir büyüğümüzü arayalım, bir ihtiyacını takip edelim, uzun zamandır görmediğimiz bir komşunun kapısını çalalım. Sağlığı elveren büyüklerimize de hayırlı uğraşlar ve dostluklar için imkân açalım. Ömrün son dönemini yalnızca bekleyişe çevirmeyelim. Her gün dua, ibadet, öğrenme ve iyilik için yeni bir fırsat olabilir.

Gönlümüzü Rabbimize açalım

Allah’ım, büyüklerimize sağlık, huzur ve hayırlı ömür ihsan et. Hastalık ve düşkünlük yaşayanlara yardım et; yalnız kalanlara güvenilir dostlar ve destekler nasip eyle. Bize yaşlılara karşı sabır, incelik ve vefa ver.

Rabbimiz, bakım verenlerin yükünü hafiflet; ailelerimizi adaletli paylaşımda buluştur. Gençlikte gücümüzü hayırda kullanmayı, yaşlılıkta rızana bağlı kalmayı nasip et. Unutkanlıkla, hastalıkla ve kayıp acısıyla zorlanan gönüllere ferahlık ver. Ömrümüzün her dönemini kullukla güzelleştir, sonumuzu hayır eyle. Âmin.

Kaynak: Diyanet kaynak metni, 4. cilt, 275–286. sayfalar. Ayet ve hadislerin asıl kaynakları ilgili alıntıların yanında belirtilmiştir. Arapça ayet metni: Tanzil Project, Uthmani 1.1, CC BY 3.0; meal: Diyanet İşleri Başkanlığı.