Toplumsal Dayanışma ve Ülfet: Müslümanca Yaşama Sanatı

Hamd, gönülleri hayırda birleştiren, merhameti ve yardımlaşmayı emreden Yüce Allah’a mahsustur. Salât ve selâm, ihtiyaç sahibinin derdini dinleyen Sevgili Peygamberimiz Hz. Muhammed Mustafa’ya, onun ailesine, ashâbına ve yolundan yürüyen bütün müminlere olsun.

Muhterem kardeşlerim, insan bazen yardımın azlığından çok, derdini anlatacak kimse bulamamaktan yorulur. Bir kapıyı çalarken mahcup olur, ihtiyacını söylerken yük sayılmaktan çekinir. Ülfet, insanın o kapıya güvenle yaklaşabilmesidir. Müminin yakınlığı, başkasını korkutan bir ağırlık değil, derdini paylaşabileceği bir güven olsun.

Dayanışmayı yalnızca büyük felâketlerde hatırlamayalım. Günlük hayatın içinde de sessizce taşınan nice yük vardır. Bir öğrencinin masrafı, bir hastanın ulaşımı, bir yaşlının yalnızlığı bizim dikkatimizle hafifleyebilir. İyiliği sürekli büyük imkânlara erteleyen insan, elindeki küçük fırsatları kaçırır.

Sığınan insana güven vermek

عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمْ) : “مَنِ اسْتَعَاذَ بِاللَّهِ فَأَعِيذُوهُ، وَمَنْ سَأَلَ بِاللَّهِ فَأَعْطُوهُ، وَمَنْ دَعَاكُمْ فَأَجِيبُوهُ، وَمَنْ صَنَعَ إِلَيْكُمْ مَعْرُوفًا فَكَافِئُوهُ، فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا مَا [تُكَافِئُونَهُ] فَادْعُوا لَهُ حَتَّى تَرَوْا أَنَّكُمْ قَدْ كَافَأْتُمُوهُ.”

Abdullah b. Ömer’in naklettiğine göre, Resûlullah (sav) şöyle buyurmuştur: “Allah için size sığınan kimseye sığınak olun. Allah için isteyen kimseye verin. Sizi davet edene icabet edin, size bir iyilik yapana karşılığını verin. Eğer onun karşılığını verecek bir şey bulamazsanız, karşılıkta bulunduğunuza kanaat getirinceye kadar ona dua edin.” (D1672 Ebû Dâvûd, Zekât, 38)

Mekke’nin fethedildiği gün, yıllar önce oradan kovulan, hakaretlere uğrayan ya da sürekli olarak tehditlere maruz kalan ashâbına, öç alma fırsatının ellerine geçtiği bugünde, Peygamberimiz şöyle seslenir: “Ey İnsanlar! Allah sizden câhiliye gururunu ve atalarla övünme âdetini gidermiştir. İnsanlar iki gruptur: İyi, takva sahibi, Allah katında değerli kişi ve günahkâr, bedbaht Allah katında değersiz kişi. İnsanlar, Âdem’in çocuklarıdır ve Allah, Âdem’i topraktan yaratmıştır. Allah şöyle buyurmaktadır: ‘Ey insanlar! Doğrusu biz, sizi bir erkekle bir dişiden yarattık. Ve birbirinizle tanışmanız için sizi kavimlere ve kabilelere ayırdık. Muhakkak ki Allah katında en değerli olanınız, O’na karşı gelmekten en çok sakınanınızdır. Şüphesiz Allah bilendir, her şeyden haberdar olandır.’” (Hucurât, 49/13; T3270 Tirmizî, Tefsîru’l-Kur’ân, 49.)

Bütün insanları Âdem’in oğulları, (T3955 Tirmizî, Menâkıb, 74.) dolayısıyla insan olma noktasında özde bir kabul eden İslâm inancına göre, kişiyi Allah nezdinde daha değerli ve şerefli kılacak olan şey, Allah’a iman etmesidir. Fakat bu konumu hak, hukuk ve adalet açısından ona herhangi bir ayrıcalık tanımadığı gibi, fazladan sorumluluklar yüklemektedir. “...İnsanların en hayırlısı, insanlara en fazla yararı dokunandır.” (MB129 Kudâî, Müsnedü’ş- şihâb, I, 365.) şeklindeki hadis de bunu ortaya koymaktadır.

Müslümanlar, tıpkı Resûl’ün kendilerine şahit olduğu gibi bütün insanlar için şahit, görüp gözeten, onlar için tasalanan ve gereğini yerine getiren sorumlular olarak tayin edilmişlerdir. (Bakara, 2/143.) Örnek gösterilen Allah Resûlü’nün ilişki tarzı, “Allah’ın rahmeti sayesinde sen onlara karşı yumuşak davrandın. Eğer kaba, katı yürekli olsaydın, onlar senin etrafından dağılıp giderlerdi. Artık sen onları affet. Onlar için Allah’tan bağışlama dile...” (Âl-i İmrân, 3/159.) ifadeleriyle bize takdim edilmektedir. Allah Resûlü’nün bu tavrı bizlere toplum içerisinde insanlarla olan ilişkilerimizi şekillendirecek ilkeler sunmaktadır. Kuşkusuz temel ilke, maruf olan her şeyde dayanışmadır. Allah’ın emrettiği gibi insanlara güzellikleri anlatmak (İsrâ, 17/53.) ve bölünüp parçalanmaksızın Allah’ın ipine sımsıkı sarılmak ise (Âl-i İmrân, 3/103.) ana hedef olarak gösterilmiştir. Tevazu sahibi olmak, böbürlenme ve taşkınlıkları ortadan kaldıracak, (M7210 Müslim, Cennet, 64.) müminin gösterdiği tevazu ise kendisini yüceltecek ve bağışlayıcılığı da izzet ve onurunu artıracaktır. (M6592 Müslim, Birr, 69.)

Mudar kabilesinden mağdur oldukları her hâllerinden belli olan birtakım insanlar Peygamberimizin yanına geldiler. Sevgili Peygamberimiz onları gördüğünde çok etkilendi ve Bilâl’e ezan okumasını emretti. Namazı kıldırdıktan sonra bir konuşma yaptı. “Ey insanlar! Sizi tek bir nefisten yaratan Rabbinizden korkun...” (Nisâ, 4/1.) âyetiyle özde birliğe dikkat çekerek, “Kişi dinarından, dirheminden, elbisesinden, bir sâ’ buğdayından, bir sâ’ kuru hurmasından (bir sa’ ölçek: bir hacim ölçüsü birimi olup yaklaşık 2. litreye tekabül eder) —yarım hurma bile olsa— tasadduk etmelidir.” buyurdu. Derken ensardan bir zât avucuna sığmayacak kadar büyük bir kese getirdi. Sonra orada bulunan sahâbîler birbiri ardınca bir şeyler getirdiler. Neticede yiyecek ve elbiseden müteşekkil iki yığın ortaya çıktı. Müslümanların bu duyarlılığı, Allah Resûlü’nü gözlerinin içini parlatacak kadar sevindirmiş ve o şöyle buyurmuştu: “Her kim İslâm’da güzel bir gelenek başlatırsa, hem yaptığının ecrini hem de kendisinden sonra aynı şeyi yapanların ecrini kazanır. Onu yapanların kendi ecirlerinden de bir şey eksilmez. Her kim de İslâm’da kötü bir gelenek başlatırsa, hem yaptığının günahını hem de kendisinden sonra onu yapanların günahını yüklenir. Onların günahlarından da hiçbir şey eksilmez.” (M2351Müslim, Zekât, 69.)

Yarım hurma kadar bile olsa kişinin tasaddukta bulunması, insanın sahip olduğu her bir eklemi karşılığı her gün için bir miktar sadaka vermesi, (B2707 Buhârî, Sulh, 11.) hayatın her ânını ve yapılan her şeyi ibadete çevirmektedir. Nitekim Sevgili Peygamberimiz iki kişi arasında adaletle hükmetmeyi, hayvanına binmek ya da eşyasını yüklemek isteyen birine yardımda bulunmayı, sarf edilen güzel sözleri, namaza giderken atılan her bir adımı veya yolda insanları rahatsız eden herhangi bir engeli ortadan kaldırmayı ibadet olarak nitelemiş ve bunların sadaka olduğunu beyan etmiştir. (B2989 Buhârî, Cihâd, 128; M2335 Müslim, Zekât, 56.) Bu anlayış müminlerin insanlarla ilişkilerini şekillendirmelerinde önemli bir ölçüt olmuştur. Bu tavsiyelerinin yanı sıra, “Aranızın kötü olmasından sakının. Çünkü bu mahvedici (bir hâl)dir.” (T2508 Tirmizî, Sıfatü’l- kıyâme, 56.) uyarısında bulunan Peygamberimiz, insanlar arasındaki ilişkileri güçlendirmeyi amaçlamıştır. Zira o, çevresiyle sağlıklı ilişkiler geliştirmeyi ve dostluk kurmayı iman ile bağdaştırarak, “Mümin cana yakındır. (İnsanlarla) yakınlık kurmayan ve kendisiyle yakınlık kurulamayan kimsede hayır yoktur.” (HM9187 İbn Hanbel, II, 400.) buyurmuştur.

Peygamberimizin çağrısı, yardım isteyeni görmezden gelmememizi öğretiyor. Elimizden gelen her isteği karşılamaya yetmeyebilir; ama insanı aşağılamadan dinlemek ve güvenilir desteğe yönlendirmek mümkündür. Bilmediğimiz bir sözü vermek yerine dürüst ve işe yarar bir adım atalım.

Yardımın karşılığını teşekkürle bile olsa gözetmek, iyiliğin fark edildiğini hissettirir. Fakat iyilik eden de karşısındakini borçlu bir insan gibi yönetmeye kalkmamalıdır. Verdiğimiz destek bize başkasının hayatına sınırsız müdahale hakkı kazandırmaz. Merhamet, muhatabın onurunu da koruyan yardımdır.

Kendimiz için istediğimizi başkası için de istemek

عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمْ) : “مَنْ أَحَبَّ أَنْ يُزَحْزَحَ عَنْ النَّارِ وَيَدْخُلَ الْجَنَّةَ فَلْتُدْرِكْهُ مَنِيَّتُهُ وَهُوَ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ، وَيَأْتِي إِلَى النَّاسِ مَا يُحِبُّ أَنْ يُؤْتَى إِلَيْهِ.”

Abdullah b. Amr’ın naklettiğine göre, Resûlullah (sav) şöyle buyurmuştur: “Kim cehennemden uzaklaştırılıp cennete girmek isterse Allah’a ve âhirete inanırken ölüm kendisine erişsin. İnsanların kendisine nasıl davranmalarını istiyorsa, o da onlara öyle davransın.” (HM6807 İbn Hanbel, II, 192; M4776 Müslim, İmâre, 46)

Hediyeleşmeyi de aynı amaçla teşvik eden Sevgili Peygamberimiz şöyle buyurmuştur: “Kendisine bir ikramda bulunulan kişi, imkânı varsa karşılığını versin. İmkânı yok ise (ikramda bulunanı) hayırla yâd etsin. Çünkü hayırla yâd eden kimse, teşekkür etmiş olur. Bunu yapmayan ise nankörlük etmiş olur...” (T2034 Tirmizî, Birr, 87.) Yemek hazırlama zahmetine katlanan hizmetçinin sofraya oturtulmasını (T1853 Tirmizî, Et’ime, 44.) yahut ona da aynı yemekten bir miktar verilmesini (B5460 Buhârî, Et’ıme, 55.) tavsiye eden Allah Resûlü, insanlarla ilişkilerinde statüsü ne olursa olsun kimseyi kınamayan, ayıplamayan ve başkalarının gizli hâllerini öğrenmeye çalışmayan (TŞ352 Tirmizî, Şemâil, 160.) ama çevresinde olup bitenlere de duyarsız kalmayan bir tavır sergilemiştir. (D4818 Ebû Dâvûd, Edeb, 12; TŞ332 Tirmizî, Şemâil, 149.) Bir sefer esnasında biniti üzerinde Peygamberimizin huzuruna gelip sağına soluna bakınan sahâbînin ihtiyacını fark eden Allah Resûlü, “Yanında fazla biniti olan onu biniti olmayana versin, yanında fazla azığı olan da onu azığı olmayana versin.” (M4517 Müslim, Lukata, 18.) sözüyle inananları yardımlaşmaya, dayanışmaya çağırmış ve ihtiyaç sahiplerine karşı duyarlı olduğunu göstermiştir. Bir sefere çıktıklarında ya da kıtlık zamanlarında yiyeceklerini bir yerde toplayıp sonra da eşit olarak taksim eden Eş’ar kabilesini, “Ben onlardanım, onlar da benden.” (B2486 Buhârî, Şirket, 1; M6408 Müslim, Fedâilü’s- sahâbe, 167.) ifadeleriyle taltif eden Sevgili Peygamberimiz, zor zamanlardaki dayanışmanın önemine işaret etmiştir.

Resûlullah’ın, “Sana arz edecek bir meselem var.” diyerek hacetini bildiren hanıma, “Ey falancanın annesi! Hangi sokağın bir köşesine dilersen otur, ben de (gelip) seninle oturayım.” cevabını vermesi, (D4818 Ebû Dâvûd, Edeb, 12; TŞ332 Tirmizî, Şemâil, 149.) insanî ilişkilerdeki nezaketine dikkatleri çekmektedir. Sadece kendisine yetecek miktardaki yemeğe davet edildiğinde bile sessizce kalkıp gitmek yerine yanındakilerin de davet edilmesini istemesi (B5450 Buhârî, Et’ıme, 48.) oldukça anlamlıdır. Aynı şekilde kendisine gönderilen küçük ikramları bile yanındakilerle paylaşmıştır. (M3507 Müslim, Nikâh, 94.) Peygamberimizin bu nezaketi, etrafındakiler tarafından suistimal edip kendisini bunalttıklarında (M3508 Müslim, Nikâh, 95.) uyarı, toplumsal ilişkilerde nezaketi öğretmek isteyen Yüce Allah’tan gelmiştir: “Ey iman edenler! Yemek için çağrılmaksızın ve yemeğin pişmesini beklemeksizin (vakitli vakitsiz) Peygamber’in evlerine girmeyin, çağrıldığınız zaman girin. Yemeği yiyince de hemen dağılın. Sohbet için beklemeyin. Çünkü bu davranışınız Peygamber’i rahatsız etmekte, fakat o sizden çekinmektedir...” (Ahzâb, 33/53.)

Her seferinde ikrama sağından başlamasına rağmen, sağında genç bir delikanlı, solunda ise kavminin ileri gelenlerinin olduğu bir mecliste yaşlılara ikram edebilmek için delikanlıdan izin istemesi, (B2366 Buhârî, Müsâkât, 10.) Peygamberimizin, ilkelerine bağlılığını ortaya koyduğu kadar, insanlara saygısını da göstermektedir.

Allah Resûlü, “Allah için size sığınan kimseye sığınak olun. Allah için isteyen kimseye verin. Sizi davet edene icabet edin, size bir iyilik yapana karşılığını verin. Eğer onun karşılığını verecek bir şey bulamazsanız, karşılıkta bulunduğunuza kanaat getirinceye kadar ona dua edin.” (D1672 Ebû Dâvûd, Zekât, 38; N2568 Nesâî, Zekât, 72.) sözleriyle beşerî ilişkilere farklı bir anlam kazandırmıştır. İhtiyaç sahibi olanlara yardım etmeyi sadaka olarak nitelendirmiş ve her Müslüman’ın sadaka vermesi gerektiğini vurgulamıştır. (B1445 Buhârî, Zekât, 30; M2333 Müslim, Zekât, 55.) Onun fakirlere ve dul kadınlara yardım etmek için çaba sarf eden kimseyi Allah yolunda cihad eden kimse gibi görmesi, (B5353 Buhârî, Nafakât, 1; M7468 Müslim, Zühd, 41.) kendisine gelip de derdini anlatamayacak olanlara işlerinin görülmesi için aracılık yapılmasını sevap kapısı olarak göstermesi, (D5131 Ebû Dâvûd, Edeb, 116-117.) insanî ilişkilerde güler yüzlü olmayı dahi sadaka olarak nitelemesi, (T1970 Tirmizî, Birr, 45.) insanlar arası ilişkileri yeniden şekillendirecek bir niteliğe sahiptir.

Bu ölçüyü kendi hayatımıza uyguladığımızda davranışlarımız değişir. İşimiz aceleyken bize gösterilsin istediğimiz sabrı, başkasının işi geciktiğinde biz de gösterebiliriz. Kendi yakınımızın ihtiyacını nasıl ciddiye alıyorsak tanımadığımız bir insanın ihtiyacını da ciddiye alabiliriz.

Bir hizmetin düzenini kurarken en az sesi çıkan insanı da düşünelim. Duyuruyu okuyamayan, dilini anlayamayan, sırada uzun süre ayakta duramayan kardeşimizin ihtiyacını fark edelim. Toplumsal nezaket, herkesin kendini anlatmak için güç harcamak zorunda kalmadığı ortamları çoğaltır.

Kolaylaştıran bir yakınlık kurmak

عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمْ) : “أَلاَ أُخْبِرُكُمْ بِمَنْ يَحْرُمُ عَلَى النَّارِ، وَ بِمَنْ تَحْرُمُ عَلَيْهِ النَّارُ؟ عَلَى كُلِّ قَرِيبٍ هَيِّنٍ لَيِّنٍ سَهْلٍ.”

Abdullah b. Mes’ûd’un naklettiğine göre, Resûlullah (sav) şöyle buyurmuştur: “Kendisi cehennem ateşine ve cehennem ateşi de kendisine haram olan kişiyi size bildireyim mi? Cana yakın, yumuşak huylu, kolaylaştırıcı kimse.” (T2488 Tirmizî, Sıfatü’l-kıyâme, 45)

Nübüvvetin aydınlığını yansıtan bu yeni anlayış, özünde ‘kişinin kendisine nasıl davranılmasını istiyorsa diğer insanlara da aynı şekilde davranması’ ilkesini barındırmaktadır. Abdullah b. Amr (ra) bu konuyla ilgili olarak şunları anlatmaktadır: “Resûlullah (sav) ile birlikte seferde iken bir yerde konakladık. Bir kısmımız çadır kurmakla meşgul iken bir kısmımız okla atış talimi yapıyor, bir kısmımız da hayvanları otlatıyordu. O sırada Resûlullah’ın (sav) münadîsi namaz için seslendi biz de toplandık. Resûlullah (sav) ayağa kalktı ve şöyle buyurdu: ‘Kim cehennemden uzaklaştırılıp cennete girmek isterse Allah’a ve âhirete inanırken ölüm kendisine erişsin. İnsanların kendisine nasıl davranmalarını istiyorsa o da insanlara öyle davransın...’” (HM6807 İbn Hanbel, II, 192; M4776 Müslim, İmâre, 46.)

Bugünkü deyişle empati olarak ifade edilebilecek bu ilke, kendini başkasının yerine koyarak davranışlarını biçimlendirmeyi gerektirmektedir. Nitekim Ebû Hüreyre’nin anlattığı şu olay bunu açık bir şekilde göstermektedir: Peygamberimizle birlikte bir seferde iken sahâbîlerden bazılarının yiyecekleri bitmiş, seyir hâlinde iken bağlı develere rastlayınca hemen onları sağmaya başlamışlardır. Bunu gören Allah Resûlü kendilerini onların sahiplerinin yerine koymalarını isteyerek, “Onlar gelip sizin yiyeceğinizi alsalar bu hoşunuza gider mi?” (HM9241 İbn Hanbel, II, 406.) diyerek onları uyarmıştır. Sevgili Peygamberimiz, “Sakın bir kimse izin almaksızın başkasına ait davarları sağmasın.” uyarısında bulunduktan sonra da, aynı şekilde şu soruyu yöneltir: “Sizden biri, kilerine varılıp kilidinin kırılarak yiyeceklerinin yağmalanmasından hoşlanır mı?” (B2435 Buhârî, Lukata, 8; M4511 Müslim, Lukata, 13.)

Sevgili Peygamberimiz, insanlar arası sağlıklı ilişkilerin temelini oluşturan bu prensipleri bizzat uygulardı. Nitekim o (sav), huzurunda konuşanların sözlerini kesmez, her birini ilk konuşan gibi can kulağıyla dinlerdi. (TŞ352 Tirmizî, Şemâil, 160.) Yürümesi ve konuşması kendisine benzeyen, çok sevdiği kızı Fâtıma yanına geldiğinde ayağa kalkıp onu kendi yerine oturtur, (D5217 Ebû Dâvûd, Edeb, 143-144; T3872 Tirmizî, Menâkıb, 60.) ancak kendisi için ayağa kalkılmasından hoşlanmazdı. Bir keresinde asâsına dayanarak bir topluluğun yanına geldiğinde, onlar Peygamberimiz için ayağa kalkmışlardı. Bu tutum karşısında Peygamberimiz, “Farslıların ulularına yaptıkları gibi yapmayın.” (İM3836 İbn Mâce, Dua, 2.) diyerek onları uyarmıştı. Enes b. Mâlik’in bildirdiğine göre Peygamberimizin bu davranıştan hoşlanmadığını bildikleri için ashâb, kendilerine Resûlullah’tan daha sevimli kimse olmamasına rağmen onu görünce ayağa kalkmazdı. (T2754 Tirmizî, Edeb, 13.)

Aşırı tazimden sakındıran Hikmet Peygamberi, insanların birbirleri hakkındaki abartılı övgülerini de doğru bulmamıştır. Nitekim huzurunda bir arkadaşını öven kimseye defalarca, “Yazık sana! Arkadaşının boğazını kestin.” ifadesiyle uyarıda bulunmuş ve “Sanıyorum falanca şöyle şöyledir. Hesabı görecek olan da Allah’tır ve Allah’a karşı hiç kimseyi tezkiye etmeye kalkmam.” şeklinde ihtiyatlı beyanlarda bulunulmasını tavsiye etmiştir. (B2662 Buhârî, Şehâdât, 16; M7501 Müslim, Zühd, 65.) Öte yandan aşırı övgülerin de övgüde bulunanların da dikkate alınmaması gerektiğini ifade etmek için, “Meddahları (övgü düzenleri) gördüğünüzde yüzlerine toprak saçın.” (M7506 Müslim, Zühd, 69.) buyurmuştur. Elbette iyilik sahibine övgüde bulunmak anlamlıdır, ancak bunun dalkavukluğa dönüşmemesi gerekir.

Medine’de Yahudilerle ilişkilerin henüz bozulmadığı dönemde Abdullah b. Übey b. Selûl’ün kaba ve tahammülsüz davranışını, devlet başkanlığını elinden kaçırmasına bağlayan Allah Resûlü, ona anlayış göstermiş ve üzerine gitmemiştir: Peygamberimiz Medine’ye yerleştikten sonra el-Hâris b. Hazrecoğulları’nın mahallesine, hasta olan Sa’d b. Ubâde’yi ziyarete gider. Yol üzerinde içlerinde Abdullah b. Übey b. Selûl’ün de bulunduğu kalabalık bir topluluğa uğrar. Ancak oraya yaklaşırken bindiği eşeğin çıkardığı toz onları rahatsız etmiştir. Üzerlerine gelen tozu bahane eden Abdullah b. Übey bir yandan elbisesiyle burnunu kapatır, bir yandan da, “Bizim üzerimizi toz etmeyin.” der. Peygamberimiz onlara selâm verip binitinden iner ve onları İslâm’a davet eder. Ardından da Kur’an okur. Bundan rahatsız olan Abdullah b. Übey, “Ey kişi! Bu söylediklerin gerçek ise, bunlardan daha güzeli yoktur. Fakat bizim meclisimizde bizi rahatsız etme. Evine dön. Bizden sana gelenlere bunları anlat.” diye çıkışır. Bunun üzerine Müslümanlarla orada bulunanlar arasında bir sürtüşme yaşanır. Peygamberimiz insanları sakinleştirir, Sa’d b. Ubâde’nin evine geldiklerinde de şaşkınlığını onunla paylaşır. Bunun üzerine Sa’d, Abdullah b. Übey’in içerisinde bulunduğu durumu şöyle tasvir eder: “Ey Allah’ın Resûlü! Sen onu affet, hoş gör. Vallahi Allah sana vereceğini vermiştir. Oysaki insanlar ona taç giydirmek ve üzerine meliklere mahsus sarık sarmak üzere anlaşmışlardı. Allah Teâlâ sana ihsan ettiği peygamberlikle onu engelleyince bu durum onun gururuna dokundu. Bundan dolayı gördüğün (çirkin) davranışta bulundu.” Bu sözler üzerine Peygamberimiz de onu affeder. (B6254 Buhârî, İsti’zân, 20; M4659 Müslim, Cihâd ve siyer, 116.)

Yumuşak ve kolay geçinilen insan olmak, ilkelerden vazgeçmek değildir. Hakkı söylerken incitici bir tavrı zorunlu sanmamaktır. İtirazı hakaret etmeden, yanlışın düzeltilmesini insanı küçük düşürmeden isteyebiliriz. Bir kapının açık kalması, bazen ses tonumuzla ilgilidir.

Ailede ve işte herkesi kendi mizacımıza benzetmeye çalışmayalım. Sessiz olanın sözüne zaman verelim, yanlışını yeni fark edenin dönüşünü küçümsemeyelim. Kural uygularken mümkün olan kolaylığı arayalım. İnsanları bezdiren bir zorluk çıkarmakla düzeni korumak aynı şey değildir.

Kırgınlığı kinle büyütmeyelim

عَنِ الزُّهْرِىِّ قَالَ: حَدَّثَنِى أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ (رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ) : أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمْ) قَالَ: “لاَ تَبَاغَضُوا، وَلاَ تَحَاسَدُوا، وَلاَ تَدَابَرُوا، وَكُونُوا عِبَادَ اللَّهِ إِخْوَانًا، وَلاَ يَحِلُّ لِمُسْلِمٍ أَنْ يَهْجُرَ أَخَاهُ فَوْقَ ثَلاَثَةِ أَيَّامٍ.”

Zührî, Enes b. Mâlik’ten (ra) Resûlullah’ın (sav) şöyle buyurduğunu nakletmiştir: “Birbirinize nefret ve düşmanlık beslemeyin. Birbirinize haset etmeyin, birbirinize sırt çevirmeyin. Ey Allah’ın kulları! Kardeş olun! Bir Müslüman’ın (din) kardeşine üç günden fazla küsmesi helâl değildir.” (B6065 Buhârî, Edeb, 57)

Sevgili Peygamberimiz, toplumda insanları rahatsız edecek kaba davranışlar bir yana onları tedirgin edecek tavırlardan bile sakınılmasını tavsiye etmiştir. Okuyla birlikte mescide uğrayan birine, “Onun temrenine (demir ucuna) sahip çık.” (DM1435 Dârimî, Salât, 119.) uyarısında bulunması bu anlayışın gereğidir. Aslında o (sav), her hâl ve şartta insanlara kolaylık gösterilmesini istemiştir. (B6125 Buhârî, Edeb, 80.)

Sevgili Peygamberimiz toplumsal ilişkilerin sürdürülmesinde kişilerin özel durumlarını da dikkate almış, hatta onların gönlünü alacak ayrıcalıklarda bulunmuştur. Meselâ kendisine getirilen kaftanları ashâbına dağıtan Allah Resûlü, kaba davranışlarıyla bilinen Mahreme b. Nevfel için bir tanesini ayırmıştır. Oğluyla birlikte Peygamberimizin huzuruna gelen Mahreme’ye, eliyle kaftanı gösterip, “Bunu senin için sakladım.” açıklamasında bulunarak (B6132 Buhârî, Edeb, 82; M2432 Müslim, Zekât, 130.) onun ortaya koyacağı can sıkıcı davranışların önünü almak istemiştir.

Toplum içerisinde sıkıntısı olan veya bir felâkete uğrayan insanlara özel ilgi gösteren Allah Resûlü, onların özel durumlarını dikkate alarak tavsiyelerde bulunmuştur. Meselâ Ca’fer b. Ebî Tâlib’in Mute Savaşı’nda şehit edilmesi üzerine, cenaze ile meşgul olan acılı ailesi için yemek hazırlanmasını, böylelikle onlara bu zor günlerinde destek olunmasını emretmiştir. (D3132 Ebû Dâvûd, Cenâiz, 25-26.)

Allah Resûlü, toplumsal huzuru ve barışı sağlayan anlayış, hoşgörü ve sabrın yerini alan kin ve hasedin her şeyi yok edeceğini belirterek şu hadisiyle bunlardan sakındırmıştır: “Geçmiş toplumların hastalığı size de bulaştı: Haset ve kin beslemek! İşte bunlar, kökten yok edicidir. Saçı tıraş eder demiyorum, aksine dini kökünden kazıyıp yok eder. Bu canı bu tende tutan Allah’a yemin ederim ki iman etmeden cennete giremezsiniz, birbirinizi sevmeden de mümin olamazsınız...” (T2510 Tirmizî, Sıfatü’l- kıyâme, 56.) Allah’ın kullarına kardeş olmayı tavsiye eden Allah Resûlü bir başka hadisinde ise şöyle buyurmuştur: “Birbirinize nefret ve düşmanlık beslemeyin. Birbirinize haset etmeyin, birbirinize sırt çevirmeyin. Ey Allah’ın kulları! Kardeş olun! Bir Müslüman’ın (din) kardeşine üç günden fazla küsmesi helâl değildir.” (B6065 Buhârî, Edeb, 57.)

Hadisin haset ve küslükten sakındırması, birbirimizin iyiliğine sevinmeyi öğrenmemizi istiyor. Başkasına açılan bir kapı bizim rızkımızı eksiltmez. Allah’ın verdiğine razı olup kendi gayretimizi helâl yolda sürdürelim. İçimizdeki kıskançlığı sürekli besleyen konuşmalardan uzak duralım.

Bugün bir kırgınlıkta adaletli ilk adımı atalım, bir ihtiyacı düzenli paylaşalım, bir iyiliği teşekkürle karşılayalım. Zarar süren yerde güvenli sınırları koruyalım; fakat kalbimizi intikamla doldurmayalım. Bize yaklaşan insan, sözünü dinleyecek bir kulak ve hakkını gözeten bir gönül bulsun. Kardeşliğimiz aynı ortamda bulunmaktan daha derin bir dayanışmaya dönüşsün.

Gönlümüzü Rabbimize açalım

Allah’ım, kalplerimizi hayırda birleştir. Bizi kendisine güvenle yaklaşılan, ihtiyacı dinleyen ve elinden gelen yardımı esirgemeyen kullarından eyle. Hasetten, kinden ve iyiliği başa kakmaktan bizi muhafaza et.

Rabbimiz, ailelerimize muhabbet, komşularımıza güven, toplumumuza dayanışma ver. Zorda kalanlara hayırlı destekler ulaştır. Çocuklarımıza ve gençlerimize insana saygıyı, emanet bilincini ve paylaşmayı öğretmeyi nasip et. Bizi birbirimizin yükünü artıranlardan değil, hakkı koruyarak hafifletenlerden eyle. Âmin.

Kaynak: Diyanet kaynak metni, 4. cilt, 311–322. sayfalar. Ayet ve hadislerin asıl kaynakları ilgili alıntıların yanında belirtilmiştir.