Tefsir ve Tevil: Vahyi Anlama Çabası

Hamd, kitabını gönüllerimize rehber kılan, düşünmeye ve öğüt almaya çağıran Yüce Allah’a mahsustur. Salât ve selâm, vahyi sözleriyle açıklayan, davranışlarıyla yaşayan ve ümmetine hikmetle öğreten Sevgili Peygamberimiz Hz. Muhammed Mustafa’ya, onun ailesine, ashâbına ve yolundan yürüyen bütün müminlere olsun.

Aziz kardeşlerim! Bir yakınımızdan gelen mektubu açtığımızda yalnız harflerine bakmayız; bize ne söylediğini anlamak isteriz. Kur’an’ı okurken de kalbimizi böyle bir dikkatle açmaya ihtiyacımız var. Rabbimiz bizi neye çağırıyor, hangi yanlışımızdan dönmemizi istiyor, hangi umudu gönlümüze bırakıyor? Bir ayeti güzelce okumak kıymetlidir; fakat anlamına hiç yaklaşmadan geçen yıllar, bize verilen rehberlikle aramızda bir mesafe bırakabilir.

Öte yandan anlamak istemekle, her ayete kendi düşüncemize göre bir anlam vermek aynı değildir. Tefsir ve tevil, vahyi doğru anlama gayretini anlatır. Bu gayrette dil, bağlam, Kur’an’ın bütünü, Peygamberimizin açıklamaları ve güvenilir ilim birikimi gözetilir. Bunların bütün ayrıntılarını herkesin bilmesi gerekmez; ancak hepimizin öğrenme edebine, doğru kaynağa ve bilmediği yerde sormaya ihtiyacı vardır. Bugün kendimize şunu soracağız: Kur’an’ı kendi görüşümüzü onaylatmak için mi, kendimizi düzeltmek için mi okuyoruz?

KİTABIMIZ BİZİ DÜŞÜNMEYE ÇAĞIRIYOR

Rabbimiz buyuruyor:

كِتَٰبٌ أَنزَلْنَٰهُ إِلَيْكَ مُبَٰرَكٌۭ لِّيَدَّبَّرُوٓا۟ ءَايَٰتِهِۦ وَلِيَتَذَكَّرَ أُو۟لُوا۟ ٱلْأَلْبَٰبِ

“Bu Kur’an, ayetlerini düşünsünler ve akıl sahipleri öğüt alsınlar diye sana indirdiğimiz mübarek bir kitaptır.” (Sâd, 38/29.)

Kardeşlerim, ayette düşünmekle öğüt almak birlikte anılıyor. Düşünce yalnız zihnimizde kalan bir uğraş değildir; bizi bir karara ve güzel bir davranışa taşımalıdır. Adalet ayetini okuduğumuzda kendi evimizdeki haksızlıkları fark etmek, doğruluk emrini duyduğumuzda sözümüzü tartmak, emanet öğüdünü öğrendiğimizde elimizdekinin hesabını düşünmek gerekir. Okuduğumuz kitap bizi muhasebeye çağırıyorsa, yalnız başkasının kusurunu arayarak bu çağrıya cevap veremeyiz.

Tefekkür etmek, anlaşılmayan her ayrıntı hakkında kesin hüküm vermek değildir. Güvenilir bir meali okuyabilir, açıklamalardan yararlanabilir, bir ayetin bize hangi genel öğüdü verdiğini düşünebiliriz. Fakat bir dinî hükmün ayrıntısını belirlemek, farklı delilleri değerlendirmek veya zor bir ifadeyi açıklamak gerektiğinde ehil insanların emeğine başvururuz. Bu, Kur’an’ı bizden uzaklaştırmaz; onunla bağımızı aceleci yorumların zararından korur.

Bazen bir aile büyüğü bir ayeti yıllardır duyduğu şekliyle hatırlayabilir. Bir genç ise internetten başka bir açıklama görmüş olabilir. Böyle bir durumda birbirimizi susturmak yerine güvenilir kaynağı birlikte açalım. “Ben bunu böyle biliyordum; doğrusunu beraber öğrenelim.” diyebilelim. Kur’an’ın bereketi, yalnız cevabı öğrenmemizde değil doğruyu ararken dilimizi ve niyetimizi de düzeltmemizde görünür. Bir mesele üzerinde konuşurken kalp kırıyorsak, okumanın edebini yeniden düşünmeliyiz.

Kitabı anlamaya niyet ederken Rabbimizin rahmetinden ümit kesmeyelim. Her şeyi bir anda kavramamız beklenmiyor. Düzenli okumak, soru sormak, güvenilir bir öğreticiden dinlemek ve bildiğimizi uygulamak bizi ilerletir. İlk kez meal okuyan birini küçümsemeyelim; öğrenme kapısına gelen kardeşimizin elini tutalım. Kur’an’ı anlamanın ilk adımı, hem kelâma saygı hem kendi bilgimizin sınırını bilme tevazuudur.

AYETLERİ BİRBİRİNE KARŞI KULLANMAYALIM

Hadislerle İslâm’ın bu bölümünde, Kur’an hakkında tartışan bir topluluğa Resûlullah’ın yaptığı uyarı yer alır:

إِنَّمَا هَلَكَ مَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ بِهَذَا ضَرَبُوا كِتَابَ اللَّهِ بَعْضَهُ بِبَعْضٍ وَإِنَّمَا نَزَلَ كِتَابُ اللَّهِ يُصَدِّقُ بَعْضُهُ بَعْضًا فَلاَ تُكَذِّبُوا بَعْضَهُ بِبَعْضٍ فَمَا عَلِمْتُمْ مِنْهُ فَقُولُوا وَمَا جَهِلْتُمْ فَكِلُوهُ إِلَى عَالِمِهِ.

“Sizden öncekiler bu sebeple helâk oldular; Allah’ın kitabının bir kısmını diğerine karşı kullanıyorlardı. Allah’ın kitabı, bir kısmı diğerini doğrulamak üzere indi. Onun bir kısmını diğeriyle yalanlamayın. Bildiğiniz hakkında konuşun; bilmediğinizi ise onu bilene bırakın.” (Ahmed b. Hanbel, Müsned, II, 185, HM6741; Diyanet, Hadislerle İslâm, I, 399.)

Aziz müminler, bu uyarı anlamaya çalışmayı yasaklamıyor. Bilgisizce ve çekişerek konuşmanın tehlikesini gösteriyor. Bir ayeti bağlamından koparıp diğerlerini görmezden geldiğimizde, Rabbimizin rehberliğini kendi düşüncemize uydurabiliriz. Kur’an’ın merhametini anlatırken adaletini unutmak, uyarılarını anlatırken rahmet kapısını kapatmak dengemizi bozar. Bütünlük içinde okumak, kelâmın bizi yönlendirmesine izin vermektir.

Bir alışverişte işimize gelen bir cümleyi öne sürüp karşı tarafın hakkını görmezden gelemeyiz. Ailede kendi yetkimizi anlatan sözleri tekrar ederken sorumluluğumuzu bildiren öğütleri suskunluğa terk edemeyiz. Dinî bilgi, başkasına hükmetmek için seçtiğimiz parçalar hâline gelmemelidir. Allah’ın kitabına teslimiyet, sevdiğimiz ve zorlandığımız öğütleri birlikte ciddiye almaktır. Ayetleri konuştururken aslında yalnız kendi arzumuzu konuşturuyor olabiliriz; bu ihtimali dürüstçe düşünelim.

Sosyal medyada birkaç kelimelik bir ayet görüntüsü dolaşabiliyor. Altına, ayetin anlattığından farklı sonuçlar yazılabiliyor. Böyle bir paylaşımı görünce önce tam metnine ve güvenilir açıklamasına bakalım. Bir kişinin yorumunu doğrudan Kur’an’ın kendisi gibi sunmayalım. Bilmediğimiz yerde “Bu açıklamayı doğrulamadım.” diyelim. Bir ayete karşı saygımız, onun doğru anlaşılmasına göstereceğimiz dikkatle tamamlanır.

Peygamberimizin “Bilmediğinizi bilene bırakın.” uyarısı, sorumluluktan kaçmanın değil doğru yere başvurmanın öğüdüdür. Bir konuda bilgiye ihtiyaç duyan kardeşimizi cevapsız bırakmak yerine güvenilir öğreticiye yönlendirebiliriz. Herkes her alanın uzmanı değildir. Din adına kesin konuşmanın ağırlığını hissetmek, gönlü zayıflatmaz; dilin aceleciliğini terbiye eder. Bu dikkat sayesinde doğru öğrenme gayretimiz huzur ve güven üretir.

PEYGAMBERİMİZİN AÇIKLAMASIYLA ANLAMAK

Kur’an, Resûlullah’ın açıklayıcı görevini de bildirir:

بِٱلْبَيِّنَٰتِ وَٱلزُّبُرِ ۗ وَأَنزَلْنَآ إِلَيْكَ ٱلذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ

“Onları apaçık deliller ve kitaplarla gönderdik. İnsanlara kendilerine indirileni açıklaman ve onların da düşünmeleri için sana bu zikri, Kur’an’ı indirdik.” (Nahl, 16/44.)

Kur’an’ı anlamaya çalışırken Peygamberimizin açıklamalarını ve yaşayışını dışarıda bırakamayız. Namazı onun öğrettiği şekilde kılar, ibadetlerin uygulanışını onun örnekliğinden öğreniriz. Bir ayetin anlamı sahâbîlere kapalı geldiğinde ona sorarlardı. O da açıklardı. Bu ilişki bize, anlamanın yalnız kelime karşılığı bulmaktan ibaret olmadığını, vahyin yaşanan hayatta nasıl karşılık bulduğunu görmenin de gerekli olduğunu öğretir.

Adî b. Hâtim, oruçla ilgili beyaz ipliğin siyah iplikten ayrılması ifadesini ilk duyduğunda gerçek iplikler düşünmüştü. Peygamberimize danışınca kastedilenin gecenin karanlığı ile sabahın aydınlığı olduğunu öğrendi. (Buhârî, Savm, 16, B1916.) Kardeşlerim, burada yanlış anlamış bir insanın soru sorduğunu ve doğruyu öğrendiğini görüyoruz. Bize de yanlış anlamanın utanıp gizlenecek bir şey değil, soruyla düzeltilecek bir öğrenme ihtiyacı olduğunu gösteriyor.

Biz de ibadetle ilgili bir ifadeyi anlamadığımızda tahminle davranmayalım. Bir kişinin eksik anlayışı bizi yanıltabilir; kendi hatırladığımız söz de eksik olabilir. Güvenilir kaynağa dönelim. Soru soran kardeşimize “Bunu da mı bilmiyorsun?” demeyelim. Özellikle çocuklar ve dini yeni öğrenen insanlar için güvenli bir soru kapısı oluşturalım. Bir yanlış, doğru bilgiyle ve güzel bir üslupla düzeltildiğinde kalpte öğrenme isteği artar.

Hz. Âişe de anlamadığı meseleleri sorardı. Hesaba çekilmekle ilgili Peygamberimizin sözünü duyduğunda, Kur’an’daki kolay hesap ifadesiyle ilişkisini sormuş; Resûlullah, amellerin sunulması ile sorgulanıp ince hesaba tutulması arasındaki farkı açıklamıştı. (Buhârî, İlim, 36, B103.) Bu örnek, saygıyla sorulan sorunun imana aykırı olmadığını gösterir. Doğruyu öğrenmek için sorabilir, açıklamayı dinleyebilir ve ilk anlayışımızı düzeltebiliriz.

KALPLERİ BİRLEŞTİREN BİR OKUMA

Peygamberimiz, Cündeb b. Abdullah’ın naklettiği hadisinde şöyle buyurur:

اقْرَءُوا الْقُرْآنَ مَا ائْتَلَفَتْ قُلُوبُكُمْ، فَإِذَا اخْتَلَفْتُمْ فَقُومُوا عَنْهُ.

“Kur’an’ı, kalpleriniz kaynaştığı müddetçe okuyup müzakere edin. Ayrılığa düştüğünüzde ise onun başından kalkın.” (Buhârî, Fedâilü’l-Kur’ân, 37, B5060; Müslim, İlim, 3, M6777; Diyanet, Hadislerle İslâm, I, 400.)

Bu hadisi “Anlamaya çalışmayın.” şeklinde okumayalım. Peygamberimiz Kur’an etrafında kalplerin buluşmasını gözetiyor. Konuşma hakikati aramaktan çıkıp birbirini yenmeye ve küçük düşürmeye dönüşüyorsa durmak gerekir. Aynı sayfaya bakan gözler düşmanlıkla birbirine dönmesin. Tartışma hararetlendiğinde ara vermek, sakinleşmek ve daha ehil bir açıklamaya başvurmak okumaya ihanet değildir; okumanın amacını korumaktır.

Ailede bir dinî mesele yüzünden sesler yükseldiğinde, öncelikle konuşmanın üslubunu düzeltelim. Karşımızdakinin niyetini okumadan ne söylediğini dinleyelim. Bir kanaat farkını hemen iman hakkında hüküm verme sebebi yapmayalım. Konuyu bilen kişilerin açıklamasına başvuralım. Kardeşlik, doğrudan vazgeçmemizi gerektirmez; doğrunun, kırıcı bir tavırla taşınmaması gerektiğini hatırlatır. Merhametle anlatılan sağlam bilgi, öfkeyle savunulan eksik bilgiden daha güvenli bir kapı açar.

Cami sohbetlerinde de aynı hassasiyet gerekir. Bir kişi soru sorduğunda onu herkesin önünde utandırmayalım. Bir kelimeyi yanlış söyleyen yaşlıya gülmeyelim. Yeni gelen gencin bilmediği âdâbı sakinlikle öğretelim. Kur’an’ın çevresinde buluşan bir topluluk, insanların öğrenme arzularını korumalıdır. Kardeşimizin gönlü kırıldığında bunun okuduğumuz öğütle ilişkisini düşünelim; bilgi kadar davranışımız da öğretir.

İnternette dinî tartışmaları izlerken dilimize ve kalbimize dikkat edelim. Alay, hakaret ve aşağılamanın çok olduğu bir yayını sırf heyecanlı olduğu için paylaşmayalım. Bir mesele hakkındaki açıklamanın kaynağını ve ilmini araştırırken üslubunu da değerlendirelim. İnsanları öfkelendirmek kolaydır; anlaşılmayanı sabırla öğretmek emek ister. Kur’an’ın etrafında bir araya gelmek, birbirimizi susturmayı değil, hakikati birlikte dinlemeyi öğretmelidir.

BİLGİSİZCE KONUŞMANIN AĞIRLIĞI

Resûlullah’ın İbn Abbas tarafından nakledilen uyarısı şöyledir:

مَنْ قَالَ فِى الْقُرْآنِ بِغَيْرِ عِلْمٍ فَلْيَتَبَوَّأْ مَقْعَدَهُ مِنَ النَّارِ.

“Kim Kur’an hakkında bilgisizce konuşursa, cehennemdeki yerine hazırlansın.” (Tirmizî, Tefsîru’l-Kur’ân, 11, T2950; Diyanet, Hadislerle İslâm, I, 400.)

Bu ağır uyarı, Allah’ın kelâmı adına konuşmanın hafife alınamayacağını gösterir. İçimizden gelen bir yorumu, yeterli bilgi olmadan kesin anlam diye sunamayız. Dinî içerik hazırlayan, ders anlatan veya sohbet eden herkes bu sorumluluğu hissetmelidir. Güzel niyet ve etkileyici söz, sağlam bilgi ihtiyacını ortadan kaldırmaz. Başkasının inanışını ve ibadetini yönlendiren bir cümle söylemeden önce onun kaynağına ve doğruluğuna bakmak gerekir.

Bu hassasiyet bizi Kur’an’dan uzaklaştırmak için değil, onunla doğru bağ kurmak içindir. Her mümin okuyabilir, öğrenebilir, öğüt alabilir ve güvenilir açıklamalardan yararlanabilir. Fakat uzmanlık gerektiren konularda hüküm çıkaran kişiymiş gibi davranmak başka bir iştir. Anlamak için soru sormakla, bilgi olmadan kesin konuşmak arasındaki farkı koruyalım. Birincisi öğrenmenin kapısını açar; ikincisi insanları yanıltabilir.

Bazen bir cevap verirken karşımızdakinin derdini yeterince bilmiyoruz. Sağlık, aile, alışveriş veya miras gibi bir mesele, anlattığından daha çok ayrıntı taşıyabilir. Kısa bir görüntüden veya tek cümlelik sorudan hareketle ağır hükümler vermeyelim. Din görevlisi ve uzman kişiler de gereken bilgiyi toplamalı, emin olmadığı yerde araştırmalıdır. İnsanların hayatına dokunan açıklamalar, aceleye değil sorumluluğa dayanmalıdır.

Yanlış konuştuğumuzu fark ettiğimizde geri adım atabilmek de ilim ahlâkıdır. “Bunu yanlış aktarmışım.” diyelim, doğru bilgiyi aynı açıklıkla paylaşalım. Bir toplulukta sözümüzün kabul edilmiş olması, yanlışı sürdürme gerekçesi olamaz. Allah’ın kitabına sadakat, kendi sözümüzü gerektiğinde düzeltmeyi gerektirir. Kardeşlerim, itibarımızı korumak için hakikati feda etmeyelim; hakikate sadakat zaten güvenilirliğin temelidir.

Kelimeyi, bağlamı ve muhatabı birlikte düşünmek

Kardeşlerim! Tefsir ve tevil denildiğinde gözümüzün önüne yalnız anlaşılması zor kitaplar gelmesin. Burada temel bir öğrenme dikkati vardır: Okuduğumuz söz ne söylüyor, hangi konunun içinde yer alıyor, nasıl anlaşılmış ve hayatımıza hangi doğruyu öğretiyor? Tefsir, Kur’an’ın anlamını açıklama gayretidir. Tevil de ilim geleneğinde farklı kullanımları bulunan, anlamı açıklama ve yorumlama ile ilgili bir kavramdır. Biz bu terimleri öğrenirken kelimelerde takılıp kalmayalım; doğru anlama sorumluluğunu görelim.

Bir ifadenin anlamını, yalnız sözlükteki ilk karşılığına bakarak her zaman bütünüyle kavrayamayız. Günlük konuşmada da bunu biliriz. Bir cümleyi, kimin söylediğini ve hangi olay üzerine söylendiğini bilince daha iyi anlarız. Kur’an’ın dili ve açıklanması konusunda ise bu dikkat daha büyük bir ilim gerektirir. Âyetin öncesi ve sonrası, ilgili diğer âyetler ve Peygamberimizin açıklamaları beraber değerlendirilir. Bu emeği küçümsemek yerine güvenilir çalışmalarından yararlanmak bize düşer.

Meal okurken de bir ayrımı aklımızda tutalım. Meal, Kur’an’ın Arapça aslının başka dilde anlaşılmasına yardımcı olan bir anlam aktarımıdır. Tercüme eden kişinin dil ve yorum tercihlerini içerir; Kur’an’ın aslının yerine geçmez. Farklı meallerde bir kelimenin başka ifadelerle karşılandığını görünce hemen telaşa kapılmayalım. O farkın neyi anlattığını güvenilir bir açıklamadan öğrenebiliriz. Anlamaya çalışan insan, ilk karşılaştığı güçlükte okumayı bırakmak yerine sorusunu doğru yere götürür.

Aynı zamanda her âyetin her olaya gelişigüzel uygulanamayacağını da bilelim. Bir insan bir cümleyi duyup kendi anlaşmazlığına hemen delil yapabilir. Fakat o âyetin kimlere, hangi durumda ve hangi bütünlük içinde hitap ettiğini araştırması gerekir. Dini bir sözle konuştuğumuzda meseleyi otomatik olarak doğru anlatmış olmayız. Allah’ın kelâmını kendi tartışmamızın aracı hâline getirmeden önce, o kelâmın bizden istediği adaleti ve dürüstlüğü gözetmeliyiz.

Bu dikkati ailece küçük bir okuma sırasında öğrenebiliriz. Bir âyetin anlamını okuduktan sonra, açıklamada hangi meseleye değinildiğine bakalım. Birbirimizin sorusunu dinleyelim. Birimiz hemen bütün anlamı kavrayamamışsa sabır gösterelim. Not aldığımız soruyu güvenilir bir hocaya iletelim. Evimizde kimsenin, bir şeyi anlamadığı için susmak zorunda kalmadığı bir öğrenme ortamı olsun. Böylece sadece bilgi öğrenmez, bilgiye yaklaşmanın edebini de paylaşırız.

Bir de öğrendiğimizi anlatırken kendi cümlemizle alıntıyı ayıralım. “Bu âyetin meali şöyledir” dediğimizde gerçekten meali aktaralım; “Bu öğütten kendi hayatım için şu dersi alıyorum” dediğimizde de bunun bizim muhasebemiz olduğunu belirtelim. Bu küçük dikkat, büyük bir emanete sadakati gösterir. İnsanları etkilemek için anlamı genişletmek veya başka sözleri âyet gibi sunmak gerekmez. Hakikatin gönle ulaşması için önce doğru taşınması gerekir.

Kur’an’ın rehberliğiyle buluşurken öğrenme sabrımız çoğalsın. Bir sorunun cevabını henüz bilmemek bizi kitaptan uzaklaştırmasın; onun adına bilgisizce konuşmaya da sevk etmesin. Okuyalım, danışalım ve öğüt alalım. Sonra öğrendiğimiz bir hakikati kendi davranışımızda görünür kılalım. Böyle bir okuma, yalnız zihnimizde yeni cümleler biriktirmez; Rabbimize karşı sorumluluğumuzu daha derinden hissettirir.

ANLAMA GAYRETİNE DUA DA EŞLİK ETSİN

İbn Abbas anlatır: Resûlullah onu kucaklamış ve şöyle dua etmiştir:

اللَّهُمَّ عَلِّمْهُ الْحِكْمَةَ وَتَأْوِيلَ الْكِتَابِ.

“Allah’ım! Ona hikmeti ve kitabın tevilini öğret.” (İbn Mâce, Sünnet, 11, İM166; Diyanet, Hadislerle İslâm, I, 400.)

Bu anlatımda ilimle sevgi yan yana durur. Genç bir insan Peygamberimizin yakınlığını görür, duasını alır. Öğrenmenin içinde yalnız bilgi yoktur; güven, teşvik ve güzel bir niyet de vardır. Çocuklarımıza Kur’an’ı öğretirken bu örnek bizi düşündürsün. Yanlış okuduklarında bağırmak yerine sabırla gösterelim; anlamını merak ettiklerinde soruyu erteleyip unutmayalım. Gönlü kazanılmış bir çocuk, öğrenme yoluna daha güvenle adım atabilir.

Hikmet istemek, yalnız doğru cevabı bilmek değil, onu yerinde ve güzelce kullanabilmek için de Rabbimize yönelmektir. Bir sözün ne zaman, kime ve hangi dille söyleneceğini düşünürüz. Yaşlı bir kardeşimizin anlamadığı konuyu daha sade anlatabiliriz; bir gencin itirazını öncelikle dinleyebiliriz. Aynı bilgiyi herkese aynı sertlikle söylemek, doğruya hizmet etmeyebilir. Peygamberimizin duası, ilmi gönlün terbiyesiyle birlikte aramayı öğretir.

İbn Abbas’ın ilminden yararlanılan bir sahâbî olarak yetişmesi, öğrenme yolunun emekle sürdüğünü de hatırlatır. Dua ederken kitaplarımızı kapatmayalım; çalışırken duayı gereksiz görmeyelim. Güvenilir açıklamaları okuyalım, ehil öğreticilere soralım, anlamadığımız yerde acele etmeyelim. Sonra öğrendiğimiz bir ayetin hayatımızdaki karşılığını düşünelim. İlmin bereketi, yalnız bir cevabı akılda tutmakta değil onun öğüdüne gönülde yer açmaktadır.

BUGÜN KİTABIMIZLA NASIL BULUŞACAĞIZ?

Aziz müminler, bugün evimizde bir ayetin anlamını birlikte okuyabiliriz. Öncesine ve sonrasına bakalım, güvenilir bir açıklamadan yararlanalım. Hemen bir tartışma açmak yerine, “Bu öğüt bize hangi davranışı hatırlatıyor?” diye soralım. Adaletle ilgiliyse evimizdeki iş bölümünü, doğru sözle ilgiliyse konuşmalarımızı, merhametle ilgiliyse ihmal ettiğimiz bir yakınımızı düşünelim. Okuma, somut bir iyiliğe kapı açsın.

Anlamaya çalışırken sorularımızı not edelim. Her soru hemen çözülemeyebilir. Fakat soruyu doğru yere götürmek, bilmediğimiz yeri öğrenmek ve güvenilir kaynakta kalmak elimizdedir. Gençlerimize de bu alışkanlığı kazandıralım. İnternette ilk gördüğü yorumla yetinmeyen, bir ayetin anlamını farklı sözler içinde kaybetmeden araştıran insanın gönlü daha sağlam bir öğrenme yolunda yürür.

Bugün konuştuğumuz konu, bize yalnız “Tefsir nedir?” sorusunun cevabını bırakmasın. Kendi görüşümüzü Allah’ın kelâmının önüne geçirmemeyi, öğrendiğimizle amel etmeyi ve soru soranı incitmemeyi de öğretsin. Kitabımızın çevresinde kavga değil, doğruluk ve muhabbet artsın. Kur’an’ı anlamak, onu kendimize uydurmak değil; kendimizi onun rehberliğinde düzeltmeye razı olmaktır. Şimdi bu niyeti Rabbimize arz edelim.

KİTABIMIZI DOĞRU ANLAMA DUASI

Allah’ım! Kalplerimizi kelâmına aç. Kur’an’ını doğru okumayı, doğru anlamayı ve öğüdünü hayatımıza taşımayı bize nasip eyle. Ayetlerini kendi çıkarımıza göre seçmekten, bilgisizce yorumlamaktan, sözümüzü senin buyruğun gibi göstermekten bizi koru. Anlamadığımız yerde öğrenmeye, yanıldığımız yerde dönmeye ve öğrendiğimiz yerde amel etmeye bizi muvaffak eyle.

Rabbimiz! Bize hikmet, tevazu ve güzel bir öğrenme edebi ver. Resûlünün açıklamalarından yararlanmayı, güvenilir ilim sahiplerine danışmayı ve dinin bütünlüğünü gözetmeyi öğret. Bizi sözü çok fakat dikkati az olanlardan eyleme. Hakikati ararken niyetimizi temiz, dilimizi ölçülü, gönlümüzü merhametli tut. Kitabını konuşurken kardeşlerimizin hakkını çiğnemekten sana sığınırız.

Allah’ım! Çocuklarımızın ve gençlerimizin sorularını hayırlı öğrenme kapılarıyla buluştur. Öğreticilerine sabır, anne babalarına anlayış, öğrencilerine gayret ver. Kur’an etrafında buluşan aileleri ve cemaatleri güzel bir muhabbetle birleştir. Bizi alayla, öfkeyle ve hakaretle birbirinden uzaklaşan topluluklardan eyleme; anlaşamadığımız yerde doğruyu sakinlikle aramayı nasip eyle.

Rabbimiz! Kitabının adaletini evimizde, merhametini ilişkilerimizde, doğruluğunu sözümüzde yaşat. Öğrendiğimiz ayetler, kırdığımız gönülleri onarmaya ve ihmal ettiğimiz hakları yerine getirmeye vesile olsun. Hastalarımıza şifa, yalnızlarımıza destek, kaygı yaşayanlara ferahlık, mazlumlara adalet kapıları aç. Bizi onların yüküne kayıtsız kalanlardan eyleme.

Allah’ım! Kur’an’la bağımızı son nefesimize kadar diri tut. Bize kitabını yalnız okuyan değil öğüdünü gözeten kullarından olmayı lütfeyle. Vefat eden büyüklerimizi ve bize doğruyu öğretenleri rahmetinle kuşat. Bizi ve sevdiklerimizi imanla yaşat, imanla huzuruna al. Âmin.

Kaynaklar

Esas alınan konu: Diyanet İşleri Başkanlığı, Hadislerle İslâm, I, 399–410, “Tefsir ve Tevil: Vahyi Anlama Çabası”. Hadislerin Arapça lafızları eserin özgün metin sayfalarıyla kontrol edilmiştir; kullanılan rivayetlerin kaynakları ilgili alıntıların yanında belirtilmiştir.

Diyanet özgün hadis metni: I, 399.

Diyanet özgün hadis metni: I, 400.