Sahâbîler Arası İhtilâflar: Farklı Düşünmek İnsanın Tabiatı Gereğidir

Hamd, insanlara düşünme kabiliyeti veren, adaleti ve kardeşliği emreden Yüce Allah’a mahsustur. Salât ve selâm, ashâbını hakikat ve merhametle yetiştiren Sevgili Peygamberimiz Hz. Muhammed Mustafa’ya, onun ailesine, ashâbına ve yolundan yürüyen bütün müminlere olsun.

Aziz kardeşlerim, aynı kaynağı seven insanlar bazen bir meseleyi farklı anlayabilir. Tecrübe, bilgi, olayı görme şartları ve yorum farklılaşabilir. Bu durum karşısında hemen sevgiyi, saygıyı ve kardeşliği kaybetmek zorunda değiliz.

Sahâbe arasındaki görüş ayrılıklarını öğrenirken onları hürmetle anacak, fakat insan olduklarını da unutmayacağız. Bize düşen, geçmişin tartışmalarını bugüne kin taşımak için kullanmak değildir. Farklı bir görüş karşısında nasıl araştıracağımızı, nasıl konuşacağımızı ve hakkı nasıl koruyacağımızı öğrenmektir.

Aynı sözü farklı anlamak

عَنِ ابْنِ عُمَرَ (رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ) قَالَ: قَالَ النَّبِيُّ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمْ) يَوْمَ الْأَحْزَابِ: “لاَ يُصَلِّيَنَّ أَحَدٌ الْعَصْرَ إِلاَّ فِى بَنِى قُرَيْظَةَ.” فَأَدْرَكَ بَعْضُهُمُ الْعَصْرَ فِى الطَّرِيقِ، فَقَالَ بَعْضُهُمْ: لاَ نُصَلِّى حَتَّى نَأْتِيَهَا وَقَالَ بَعْضُهُمْ: بَلْ نُصَلِّى، لَمْ يُرِدْ مِنَّا ذَلِكَ، فَذُكِرَ ذَلِكَ للنَّبِيِّ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمْ) فَلَمْ يُعَنِّفْ وَاحِدًا مِنْهُمْ.

İbn Ömer (ra) anlatıyor: “Peygamber (sav) Ahzâb günü, ‘Kimse ikindi namazını Kurayzaoğulları yurdundan başka yerde kılmasın!’ buyurdu. İkindi namazının vakti gelince bunlardan bazıları, ‘Biz Kurayzaoğulları’na ulaşmadıkça (ikindi namazını) kılmayız!’ dediler. Bazıları ise, ‘Biz (ikindiyi yolda, vakit içinde) kılacağız, çünkü Peygamber (sav) bizden bunu istemedi.’ dediler (ve yolda kıldılar). Sonra bu durum Peygamber’e (sav) anlatıldı ve o bunlardan hiçbirini azarlamadı.” (B4119 Buhârî, Meğâzî, 31)

Her ikisi de Resûlullah’ın en yakınındaki isimlerdi. Biri Allah Resûlü’nün en yakın dostu Hz. Ebû Bekir, diğeri ise adaleti ile meşhur olan Hz. Ömer.

Bir gün Hz. Ebû Bekir ile Hz. Ömer arasında bir münakaşa olmuş, Hz. Ebû Bekir, Hz. Ömer’i öfkelendirmişti. Hz. Ömer, Hz. Ebû Bekir’in yanından ayrılmış, Hz. Ebû Bekir de ondan af istemek için ardından gitmişti. Fakat Hz. Ömer, onun özrünü kabul etmeyip kapısını yüzüne kapayıverdi. Bunun üzerine Hz. Ebû Bekir, Resûlullah’ın yanına geldi ve durumu anlattı.

Hz. Ebû Bekir’in bu tutumu Resûlullah’ın (sav) hoşuna gitmiş olacak ki Hz. Ömer’in bağışlamadığı Hz. Ebû Bekir’e üç kez, “Allah seni bağışlasın ey Ebû Bekir!” diyerek dua etti.

Bu arada Hz. Ömer de kardeşine yaptığı bu yanlış hareketten pişman olup önce onun evine gitmiş, orada olmadığını öğrenince de Resûlullah’a gelmişti. İçeri girip selâm verdi. Peygamber’in yanına oturdu ve ona kendisiyle Ebû Bekir arasında geçen şeyleri anlattı. Allah Resûlü’nün öfkelendiğini fark eden Hz. Ebû Bekir, bu sefer arkadaşı için Resûlullah’a yalvarmaya başladı: “Vallahi yâ Resûlallah, bu işte ben Ömer’den daha çok ileriye gittim.” diyerek büyük bir erdemle kardeşinin bu hareketini unutturup kendi hatasını ön plana çıkarmaya başladı.

Bunun üzerine Resûlullah, orada bulunanların tümüne hitap ederek, “Şimdi benim dostumu bana bırakır mısınız? Benim dostumu bana bırakır mısınız? Ben, ‘Ey insanlar! Şüphesiz ben size, hepinize Allah’ın elçisiyim...’ dedim de sizler, ‘Yalan söylüyorsun.’ dediniz. Ebû Bekir ise, ‘Doğru söylüyorsun.’ dedi.” buyurdu. (B4640 Buhârî, Tefsîr, (A’râf) 3; B3661 Buhârî, Fedâilü ashâbi’n-nebî, 5.)

Kurayzaoğulları yolundaki namaz uygulamasında sahâbenin farklı yorumlarıyla karşılaşıyoruz. İki taraf da Resûlullah’ın emrine uymak istiyor; fakat sözün nasıl uygulanacağını farklı değerlendiriyor. Bu örnek, iyi niyeti görmeye ve yorumun şartlarını anlamaya çağırıyor.

Bir kişi bizimle aynı sonuca varmadığında hemen niyetini suçlamayalım. Önce neyi nasıl anladığını dinleyelim. Her görüşün aynı derecede doğru olduğu sonucunu da çıkarmayız; delili ve ehil değerlendirmeyi önemseriz. Fakat araştırmayı hakaretin ve etiketlemenin içine sokmadan yapabiliriz. Kendi yorumumuzu dinin tamamıyla özdeşleştirip farklı düşünen herkesi dışlamayalım.

Ehliyetli çabanın değeri

عَنْ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ أَنَّهُ سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمْ) قَالَ: “إِذَا حَكَمَ الْحَاكِمُ فَاجْتَهَدَ ثُمَّ أَصَابَ فَلَهُ أَجْرَانِ. وَإِذَا حَكَمَ فَاجْتَهَدَ ثُمَّ أَخْطَأَ فَلَهُ أَجْرٌ.”

Amr b. Âs’ın işittiğine göre, Resûlullah (sav) şöyle buyurmuştur: “Hâkim, hüküm verirken ictihad eder (gücü nispetinde çaba sarf eder) de sonunda isabetli karar verirse, iki sevap kazanır. Eğer ictihad eder de sonunda hata ederse, bir sevap kazanır.” (M4487 Müslim, Akdiye, 15)

Allah Resûlü’nün en yakınındaki bu iki sahâbî arasında geçen olay sahâbe arasında cereyan eden insanî ilişkileri resmeder. İkili arasında geçen bu konuşma her insanın olduğu gibi ashâbın da kimi zaman birbirine öfkelenebildiğini ve darılabildiğini göstermektedir. Ancak iki mümtaz sahâbînin arasında geçen bu hadise, onları diğer insanlardan farklı kılan, aralarındaki muhabbete ve karşılıklı nezakete dayalı iletişimi de yansıtmaktadır. Peygamberimizin ahlâkı ile ahlâklanan sahâbenin önde gelen şahsiyetleri, özrünü kabul etmediğinde bile kardeşini affetmeyi bir erdem kabul edebilmiştir. Hz. Ebû Bekir, öfkelendirdiği arkadaşının gönlünü alıp aralarındaki muhabbetin zarar görmesine izin vermek istemez. Celâli ile tanınan Hz. Ömer ise öfkesi dinmemiş olacak ki öncelikle kardeşinin özrünü kabul etmez. Sonra bizzat Resûlullah’a gelerek pişmanlığını arz eder. Daha ilginç olan ise Hz. Ebû Bekir’in son tavrıdır. O, bu kırıcı tutumundan dolayı Hz. Ömer’e öfkelenen Resûlullah’a, kabahatin kendisinde olduğunu söyleyerek olayı yumuşatmaya çalışır.

Hz. Ebû Bekir ve Ömer arasında geçen bu olay, sahâbe arasında iletişimin çok farklı boyutları olduğunu da göstermektedir. Tamamen insanî düzlemde seyreden bu ilişkilerin içinde sevgi, saygı ve muhabbetle birbirine bağlanma olduğu kadar kızgınlıklar, kırgınlıklar, dargınlıklar ve tartışmalar da vardır. Onların ilişkilerinde kırılmalar yaşadıklarında bile aralarındaki muhabbeti kesmedikleri, sevgi ve bağlılığı bırakmadıkları görülür. Özür dilemenin ve affedebilmenin en güzel örneklerini bu güzide insanların davranışlarında izleyebilmek mümkündür.

Bu tatlı tartışmaların bir diğeri Habeşistan’a hicret edenlerden ve Resûlullah’ın eşlerinden Hz. Meymûne’nin kardeşi Esmâ bnt. Umeys (EÜ7/13 İbnü’l-Esîr, Üsdü’l- gâbe, vII, 13.) ile Hz. Ömer arasında geçmişti. Esmâ (ra) Peygamberimizin (sav) eşi Hz. Hafsa’nın yanında bulunduğu bir sırada Hz. Ömer içeri girip, “Bu kim?” diye sormuş, “Esmâ bnt. Umeys” cevabını alınca Hz. Ömer, “Şu Habeşistanlı mı? Şu denizli mi?” demişti. Esmâ, “Evet!” cevabını verdi. Bunun üzerine Ömer, “Hicrette biz sizi geçtik. Dolayısıyla Allah Resûlü’nün nezdinde biz sizden daha değerliyiz.” diyerek Esmâ’yı kızdırdı. Hz. Esmâ, “Yanıldın Ey Ömer! Hayır! Vallahi siz Resûlullah (sav) ile birlikte idiniz. Aç olanınızı doyurur, cahilinize vaaz ederdi. Biz ise uzaklarda, düşman yurdunda, Habeşistan’da idik. Bu da Allah ve Resûlü uğrundaydı. Allah’a yemin olsun ki senin söylediğini Resûlullah’a anlatmadıkça ne yemek yerim ne de su içerim. Eziyet ediliyor ve korkutuluyorduk. Bunu Resûlullah’a söyleyeceğim ve ona soracağım. Vallahi ne yalan söylerim ne de saparım. Bundan fazla bir şey de söylemem!” diyerek kızgınlığını dile getirdi.

Derken Peygamberimiz geldi. Esmâ, “Ey Allah’ın Nebî’si! Ömer şöyle şöyle söyledi.” diyerek durumu Allah Resûlü’ne arz etti. Bunun üzerine Allah’ın Resûlü Esmâ bnt. Umeys ile Hz. Ömer arasında geçen bu atışmayı şu sözlerle neticelendirdi: “O, bana (sevgime ve yakınlığıma) sizden daha fazla hak sahibi değildir. Zira o ve arkadaşları yalnız bir defa hicret etmişken ey gemi yolcuları sizler, iki defa hicret ettiniz!” (M6411 Müslim, Fedâilü’s- sahâbe, 169.)

Hadisteki ictihad, hüküm vermeye ehil olan kişinin bilgiye dayalı gayretidir. Bunu herkesin bilmediği alanda kesin hükümler üretmesine izin gibi anlayamayız. Doğruyu aramanın yanında ehliyet, delil ve sorumluluk vardır.

Bir dinî meselede ihtilafla karşılaştığımızda güvenilir kaynaklardan öğrenelim ve ehil kişilere soralım. Sosyal medyada kısa bir kesitten hüküm çıkarmaya acele etmeyelim. Bilgimizin sınırını açıklamak eksiklik değildir. Kendi kararımızın değişmesi gerektiğini fark edersek buna açık olalım. Hakikati arayan bir insan, yanlışının düzeltilmesini düşmanlık saymaz. Tartışmayı kazanma arzusundan önce doğruya ulaşma niyetimizi koruyalım.

Kardeşliği onarmak için emek vermek

إِنَّمَا ٱلْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ فَأَصْلِحُوا۟ بَيْنَ أَخَوَيْكُمْ وَٱتَّقُوا۟ ٱللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ

Mü'minler ancak kardeştirler. Öyleyse kardeşlerinizin arasını düzeltin. Allah'a karşı gelmekten sakının ki size merhamet edilsin. (Hucurât 49/10)

Aslında bu bağlılık, sahâbenin bütününde müşahede edilebiliyordu. Zira Allah (cc) Kur’ân-ı Kerîm’de Evs ve Hazrec Kabileleri arasında daha önce var olan husumeti nasıl kardeşliğe çevirdiğini açıkça dile getirmektedir: “Hani siz birbirinize düşman kişiler idiniz de O, gönüllerinizi birleştirmişti ve O’nun nimeti sayesinde kardeş kimseler olmuştunuz.” (Âl-i İmrân, 3/103.)

Sahâbe arasındaki sevgi ve kardeşlik ikliminin en güzel örnekleri hicret sonrası Medine’de oluşan kardeşlik havasında görülür. Resûl-i Ekrem Efendimiz Medine’de Müslümanları birbirlerine gönülden bağlamak için bir muhacir ile bir ensarı kardeş ilân etmişti. (B2294 Buhârî, Kefâlet, 2.) Ensar bu kardeşliği o kadar benimsedi ki, Resûlullah’a başvurarak hurmalıklarını muhacir kardeşleriyle kendi aralarında paylaştırmasını istediler. Allah’ın Resûlü, buna müsaade etmeyerek hurmalıklarının bakımını üstlenmeleri şartıyla ürünlerini onlarla paylaşmalarını tavsiye etti. (B2325 Buhârî, Müzâraa, 5, B2630 Buhârî, Hibe, 35.) Medine’nin en zengini olan Sa’d b. Rebî muhacir kardeşi Abdurrahman b. Avf’a mal varlığının yarısını kendisiyle paylaşmayı teklif etmişti. Bu üstün fedakârlığı sebebiyle ona teşekkür eden Abdurrahman b. Avf teklifi kabul etmedi, ticaret yaparak geçimini temin edeceğini söyledi. Kaynukâ pazarının yolunu tuttu... (B2048 Buhârî, Büyû’, 1, B5167 Buhârî, Nikâh, 69.) “Anne ve baba ile yakın akrabanın bıraktığı mallar hakkında, biz herkes için vârisler belirledik.” (Nisâ, 4/33.) âyeti nazil olana kadar muhacirler ensara akrabalarından önce mirasçı kılınırdı. (B2292 Buhârî, Kefâlet, 2; D2922 Ebû Dâvûd, Ferâiz, 16.)

Farklı görüşlerin bir başka nedeni de ashâbın yorum ve değerlendirme farklılığı idi. Resûlullah’ın söylediği bir söz farklı sahâbîlerin kendi bilgi ve algılarına göre farklı anlaşılabiliyordu. Hendek Savaşı’nın hemen ardından Resûlullah, Cebrail’den aldığı ilham ile Kurayzaoğulları üzerine yürümeye karar vermiş ve yerine âmâ sahâbî İbn Ümmü Mektûm’u vekil bırakmıştı. (MŞ36815 İbn Ebû Şeybe, Musannef, Meğâzî, 28; HS4/192 İbn Hişâm, Sîret, 4, 192.) ve ashâbının acele etmesini sağlamak için de onlara şu emri vermişti: “Kimse ikindi namazını Kurayzaoğulları yurdundan başka bir yerde kılmasın.” (B4119 Buhârî, Meğâzî, 31.)

Kimi sahâbîler Peygamber Efendimizin sözünü zâhirine göre anlayarak Kurayzaoğulları’na varmadıkça ikindi namazlarını kılmamış, kimileri ise Resûlullah’ın, bu sözüyle acele etmelerini istediğini düşünerek sözün gayesini esas almış ve namazlarını kılmışlardı. Sonradan bu iki farklı davranışı öğrenen Allah Resûlü, iki grubu da eleştirmedi. (B4119 Buhârî, Meğâzî, 31; M4602 Müslim, Cihâd ve siyer, 69.) İşte sahâbenin aynı sözü değişik şekillerde anlamaları da onların anlayış tarzlarının ve bakış açılarının birbirinden ne denli farklı olduğunu göstermekteydi. Çünkü bu, insanın yaratılışı gereğiydi.

Ayetin barıştırma çağrısı, ihtilafın kendi hâline bırakılmaması gereken tarafını gösteriyor. Bir anlaşmazlığı sürekli büyüten sözlerden ve tarafları birbirine düşüren aktarımlardan sakınalım. Gerçeği araştırmadan hüküm vermeyelim.

Ailede veya bir toplulukta arabuluculuk yaparken zayıfın hakkını susturmakla barış kurulmaz. Herkesin güvenliğini ve söz hakkını koruyarak doğru destek arayalım. Yanlış yapanın sorumluluğunu kabul etmesi ve hakkın telafi edilmesi önemlidir. Kardeşlik, haksızlığın yok sayılması değildir. Adalet ve merhamet birlikte yürüdüğünde yakınlığın yeniden güçlenmesi için daha sağlam bir zemin oluşur.

Ölçümüz hakikat, dilimiz edep olsun

يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓا۟ أَطِيعُوا۟ ٱللَّهَ وَأَطِيعُوا۟ ٱلرَّسُولَ وَأُو۟لِى ٱلْأَمْرِ مِنكُمْ فَإِن تَنَٰزَعْتُمْ فِى شَىْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى ٱللَّهِ وَٱلرَّسُولِ إِن كُنتُمْ تُؤْمِنُونَ بِٱللَّهِ وَٱلْيَوْمِ ٱلْـَٔاخِرِ ذَٰلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا

Ey iman edenler! Allah'a itaat edin. Peygamber'e itaat edin ve sizden olan ulu'l-emre (idarecilere) de. Herhangi bir hususta anlaşmazlığa düştüğünüz takdirde, Allah'a ve ahiret gününe gerçekten inanıyorsanız, onu Allah ve Resûlüne arz edin. Bu, daha iyidir, sonuç bakımından da daha güzeldir. (Nisâ 4/59)

Bakış açıları farklı olduğu gibi bilgileri ve kavrama kabiliyetleri de farklıydı ashâbın. Resûlullah bir gün mescitte burnuna kötü kokular gelmesi üzerine, ashâbına “Cuma namazına gelirken yıkanın.” buyurmuştu. (HM2419 İbn Hanbel, I, 269.) Ebû Hüreyre ve Ebû Saîd el-Hudrî de Resûl-i Ekrem’in bu sözünden cuma namazına gelirken herkesin yıkanması gerektiği hükmünü çıkardı. (M1957 Müslim, Cum’a, 5; MA5305 Abdürrezzâk, Musannef, III, 198.) Bu sözün maksadını dikkate alan fakih sahâbî İbn Abbâs ise şöyle bir açıklama yaptı: “O zamanlar insanlar fakirdi ve yünlü elbiseler giyerdi. Mescid-i Nebî ise hem dardı hem de çatısı alçaktı. İnsanların yünlü elbiseler giymeleri terlediklerinde kötü kokuya neden oluyordu. Bu koku, Resûlullah’a kadar ulaştığında, cemaate şöyle dedi: ‘Ey insanlar! Bugün gelince yıkanın. Her biriniz bulabildiği en güzel yağını ve kokusunu sürünsün.’” (D353 Ebû Dâvûd, Tahâret, 128.) İşte sözün hangi şartlarda ve ortamda söylendiğini dikkate alan İbn Abbâs, hadisi emir olarak değil, camiye temiz gelinmesini teşvik eden bir tavsiye olarak anladı ve farklılık da bu anlayış tarzından kaynaklandı.

İbn Abbâs gibi Peygamberimizin sözlerinden hüküm çıkarmaya çalışanlar yanında, sadece Kutlu Elçi’nin dediğini yapmaya gayret eden sahâbîler de vardı. Peygamber âşığı İbn Ömer, Allah Elçisi’nin söylediklerini harfiyen yerine getirmeye özen gösteren bir sahâbîydi. O, Resûlullah’ın, “Meyveleri olgunlaşmadan satmayın.” sözünü duymuş (M3862 Müslim, Büyû’, 49.) ve bu söze tâbi olmuştu. Fakih sahâbî Zeyd b. Sâbit ise bu sözün ortaya çıkış sebebine dikkat çekerek açıklamasını yaptı. Önceden insanlar meyveleri olgunlaşmadan satıyorlardı. Ancak müşteriler, meyveleri topladıktan sonra ödeme yapma zamanı geldiğinde, meyvelerin bozuk olduğunu, ham iken döküldüğünü, hastalıklı çıktığını söyleyerek satıcıyla münakaşa ediyorlardı. Bu husumet ve anlaşmazlıklar artınca Kutlu Elçi de onlara meşveret yani yol gösterme mahiyetinde “Mademki böyle olmuyor, o hâlde meyve olgunlaşıncaya kadar alışveriş yapmayın.” tavsiyesinde bulundu. (D3372 Ebû Dâvûd, Büyû’, 22.) Görüldüğü gibi hadisin hangi bağlamda söylendiğini bilen Zeyd b. Sâbit, meyvelerin olgunlaşmadan satılmamasına dair ifadenin bir yasak değil tavsiye olduğunu söylemişti. İbn Ömer ise hadisi uygulamayı ve yasaktan yüz çevirmeyi önemsediği için denileni yapma gayretinde olmuştu. Hadisin ne maksatla söylendiğini veya bağlayıcı olup olmadığını ise pek önemsememiş, bu nedenle farklı görüşler ortaya çıkmıştı.

Gün geçtikçe hayat şartları farklılaşıyor, şartlar ve toplum da değişiyordu. Habibullah vefat etmişti, artık ashâb karşılaştıkları sorunları kendileri çözmek zorundaydı. Toplumun önderleri olan halifeler ve fakih sahâbîler de bu sorunların ilk muhatapları olup değişen şartlara uygun çözümler üretiyorlardı. İşte bu şartları dikkate alan Hz. Ömer, fetihle alınmış olan Irak topraklarını, Peygamberimizin savaşanlar arasında dağıttığı gibi paylaştırmamış, gelecek nesillere devamlı bir kaynak olması için sahiplerinin elinde bırakıp vergiye bağlamıştı. (B3125 Buhârî, Farzu’l- humus, 9.) Çünkü şartlar değişmişti ve bu yol insanlar için daha faydalı olacaktı. Yine ashâbın fıtır ve zekâtta ödenecek miktarı, ürünlerin ucuzlamasına paralel olarak değiştirmeleri de şartları dikkate aldıklarını göstermekteydi. (B1507 Buhârî, Zekât, 74; B1508 Buhârî, Zekât, 75.) Bu şekilde sahâbîler, farklı durumlarda farklı görüşler ortaya koyuyor ve bu da görüş ayrılıklarının ortaya çıkmasının bir başka sebebi oluyordu.

Asr-ı saadette bir Kurban Bayramı günüydü ve Medine’de bayram dolayısıyla çöl halkından birçok fakir gelmiş dolaşıyordu. Fakirleri gözetip kollayan o ince ruhlu elçi, “Kurban etinden üç gün yetecek kadarını ayırın ve kalan kısmını sadaka olarak dağıtın.” emrini verdi ashâbına. (N4436 Nesâî, Dahâyâ, 37; M5100 Müslim, Edâhî, 26.) Resûlullah’ın bu emrini bilen Ebû Saîd el-Hudrî, (HM11628 İbn Hanbel, III, 63.) bir sefer sebebiyle memleketinden uzaktaydı. Seferden geldiğinde önüne kurban etlerinden yapılmış bir yemek konulmuştu. Resûlullah’ın koyduğu yasak aklına gelen Ebû Saîd, “Bunu geri çekin, ben bundan yemem!” diyerek tepki gösterdi. Ardından Ebû Saîd oradan ayrıldı ve ana bir kardeşi Katâde’ye giderek olayı anlattı. Katâde ise ona kendisi seferde iken Peygamberimizin bu yasağı kaldırdığını ve artık isteyenin istediği kadar eti saklamasına izin verdiğini söyledi. (B5568 Buhârî, Edâhî, 16; N4432 Nesâî, Dahâyâ, 36.) Hz. Âişe de bu hükmün geçici olduğunu, o dönemde fakirlerin doyurulması için Resûlullah’ın böyle bir yasak koyduğunu söylemişti. (B5570 Buhârî, Edâhî, 16.) Görüldüğü gibi Peygamberimiz, o sene Medine’de fakir sayısının artması sebebiyle kurban etlerinin dağıtılmasını istemiş, daha sonra yaşam standartlarının normalleşmesi üzerine de bu yasağı kaldırmıştı. Yasağın kaldırıldığı bilgisinden habersiz olan Ebû Saîd el-Hudrî’nin naklettikleri, farklı görüşlerin ortaya çıkmasının bir başka sebebi olmuştu.

Anlaşmazlıkta Allah’a ve Resûlü’ne başvurma ölçüsü, hakikati kendi çevremizin veya öfkemizin üstünde tutmayı gerektirir. Sahih bilgiye, bağlama ve ehil değerlendirmeye emek verelim. İnsanların dinî meselelerde farklı bir yoruma sahip olmasını hemen kişisel bir düşmanlığa çevirmeyelim.

Bu hafta bir tartışmada kullandığımız dili gözden geçirelim. Karşımızdakini gerçekten dinliyor muyuz, yoksa cevap hazırlamakla mı meşgulüz? Yanlış anladıysak düzeltebilir, kırdıysak özür dileyebiliriz. Sahâbeyi hürmetle anmak, onların hayatından kendi ahlâkımıza ders taşımayı da gerektirir. Farklı düşünürken adaleti, araştırırken tevazuyu ve konuşurken kardeşliğin edebini koruyalım.

Gönlümüzü Rabbimize açalım

Allah’ım, kalplerimizi hakikate aç, dilimizi kırıcı çekişmeden ve niyetimizi üstün gelme arzusundan koru. Sahâbeyi hürmetle anmayı, hayatlarından adalet ve kardeşlik dersleri almayı nasip eyle.

Rabbimiz, ailelerimizde ve toplumumuzda anlaşmazlıkları hakkaniyetle çözmeyi öğret. Ehil bilgiye saygı, araştırmada dikkat ve yanlışımızı düzeltmede tevazu ver. Çocuklarımız farklı düşünürken hakaret etmeyi öğrenmesin. Kardeşliğimizi haksızlığı örterek değil, adalet ve merhametle güçlendirelim. Peygamberinin yolunda doğruyu arayan ve barışa emek veren kullarından eyle bizi. Âmin.

Kaynak: Diyanet kaynak metni, 6. cilt, 637–651. sayfalar. Ayet ve hadislerin asıl kaynakları ilgili alıntıların yanında belirtilmiştir. Arapça ayet metni: Tanzil Project, Uthmani 1.1, CC BY 3.0; meal: Diyanet İşleri Başkanlığı.