Riya: Gösteriş

Hamd, samimi ibadeti bilen ve gönüllerimizin yönelişini gören Yüce Allah’a mahsustur. Salât ve selâm, hayrı gösterişten korumayı öğreten Sevgili Peygamberimiz Hz. Muhammed Mustafa’ya, onun ailesine, ashâbına ve yolundan yürüyen bütün müminlere olsun.

Muhterem kardeşlerim! Bir işi yaparken gözümüz sürekli kimin gördüğündeyse gönlümüz yorulabilir. İyilikten sonra kaç kişinin beğendiğine, ibadetten sonra nasıl anıldığımıza ve hizmette adımızın geçip geçmediğine takılabiliriz. Riya, kulluğumuzun yönünü insanların görmesine ve takdirine bağlayan bu tehlikeli yöneliştir.

Bunu fark etmek için başkasının kalbini araştırmayalım. Görünür yapılan her hayra gösteriş demek de doğru değildir. Ortak hizmetin duyurulması, teşvik ve hesap açıklığı gibi meşru ihtiyaçlar bulunabilir. Biz kendi niyetimizi yoklayacağız: Kimse bilmediğinde de aynı hayrı yapmak istiyor muyuz? İnsanların görmesi amacımızın önüne geçti mi?

Hayrın şöhreti niyetimizin yerine geçmesin

عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمْ) “مَنْ سَمَّعَ سَمَّعَ اللَّهُ بِهِ وَمَنْ رَاءَى رَاءَى اللَّهُ بِهِ.”

İbn Abbâs’ın naklettiğine göre, Resûlullah (sav): “Kim (işlediği hayrı şöhret için) insanlara duyurursa, Allah onun (gizli işlerini) duyurur. Kim de (herhangi bir hayrı) gösterişçe yaparsa, Allah da onun gösterişçiliğini meydana çıkarır.” buyurdu. (B6499 Buhârî, Rikâk, 36; M7476 Müslim, Zühd, 47)

Peygamberimiz (sav) bir hadisinde mahşer gününde üç kişinin ilâhî huzurda nasıl hesaba çekileceklerini tasvir eder. Bunlardan birincisi, Allah yolunda canını verebilecek kadar fedakârlık gösterdiğini düşünen kişidir. Bunu hesap ederek çok büyük mükâfata mazhar olacağını ümit eden bu kişi, nihayet büyük hesap için Allah’ın huzuruna getirilir. Önce, Yaratan’ın ona bahşettiği nimetler bir bir sayılır. O da, sayılan nimetlere mazhar olduğunu itiraf eder. Ardından, “Peki, sen bu nimetlerin karşılığı olarak neler yaptın?” diye sorulur. Allah yolunda canını bile verdiğini düşünerek, “Senin yolunda çarpıştım. Sonunda şehit edildim.” der. Onun gerçekte ne için savaştığını çok iyi bilen Allah Teâlâ asıl niyetini açığa çıkarır: “Yalan söylüyorsun! İnsanlar sana ‘cesur’ desinler diye savaştın. Zaten bu dileğin de gerçekleşti. İnsanlar, ardından senin ne kadar kahraman biri olduğunu anlatıp durdular.” Allah, meleklerine emir verir ve şehitlik sevabı bekleyen kişi sürüklenerek cehenneme atılır.

Diğeri de ilim tahsil eden, bilgisini başkalarıyla paylaşan, aynı zamanda Kur’an’ı güzel okuyan bir ilim adamıdır. Allah, ona da ikram ettiği nimetleri tek tek sayar. O da bu nimetlerin kendisine ikram edildiğini itiraf eder. Allah ona da sorar: “Peki, bunca nimetin karşılığı olarak ne yaptın?” Adam, “İlim tahsil ettim, bildiklerimi insanlara öğrettim ve senin rızan için Kur’an okudum.” karşılığını verir. Allah önceki gibi onun da riyakârlığını açığa çıkarır: “Yalan söylüyorsun! İnsanlar sana ‘âlim’ desin diye bu ilmi tahsil ettin. Güzel bir Kur’an okuyucusu desinler diye okudun ve bunu dediler.” Allah Teâlâ emir verir ve melekler bu kişiyi de sürükleyerek cehenneme atarlar.

Sonuncusu, servet sahibi olmuş, dünyalık olarak her istediğini elde etmiş bir zengindir. Allah, ona da ikram ettiği nimetlerini hatırlatır. O da bu nimetlere mazhar olduğunu itiraf eder. Allah ona da sorar: “Peki, sen bunca nimetin karşılığı olarak ne yaptın?” Allah yolunda pek çok infakta bulunduğunu hesap eden adam, sevap beklentisi içerisinde, “Malın harcanmasını istediğin tüm yerlere senin rızan için infakta bulundum. Hiçbirini boş geçmedim.” cevabını verir. Onun da ne maksatla infakta bulunduğunu, bu işleri nasıl gösteriş için yaptığını bilen Yüce Allah, adamın gerçek niyetini ve samimiyetsizliğini açığa çıkarır, onu dünyadaki niyetiyle yüzleştirir: “Yalan söylüyorsun! Sen bütün bunları, insanlar senin için ‘ne cömert kişi’ desinler diye yaptın. Zaten bu isteğin de gerçekleşti. Herkes senin için, ‘çok cömert bir insan’ dedi.” Allah (cc) ardından meleklere emreder ve adam sürüklenerek cehenneme atılır. (M4923 Müslim, İmâre, 152.) Hadiste sözü edilen kişiler bu amelleri Allah rızası için yaptıklarını ifade etmelerine rağmen karşılığında âhirette umduklarını bulamamışlardır. Çünkü onların davranışlarına Allah katında amelleri değersiz kılan riya karışmıştır.

Riya, kişinin, başkalarının beğenisini kazanmak, saygınlık ve çıkar sağlamak amacıyla gösteriş için inandığından farklı davranışlarda bulunmasıdır. Riya, gizli yapılması gereken amel ve ibadetleri başkalarının görmesi amacıyla açıktan yapmaktır. İyilikleri, amelleri veya ibadetleri sırf başkaları duysun diye yapmak da “süm’a”dır. Bunda da başkalarının duyması vesilesiyle övünme, gösteriş yapma yahut çeşitli menfaatler elde etme amacı vardır.

Bir iyiliği anlatırken maksadımızı dürüstçe sorgulayalım. Bilgi vermek veya teşvik etmek gereken bir yerde ölçülü konuşabiliriz. Fakat sadece kendimizi üstün göstermek için iyiliği tekrar tekrar anlatmak gönlümüzdeki yönelişi yorar. Hele yardım ettiğimiz insanın mahremiyetini buna araç yapamayız.

Bir paylaşım hazırlarken onun rızasını, onurunu ve gerçek faydayı düşünelim. İnsanların sıkıntısı bizim görünürlüğümüzün malzemesi değildir. Yardımın hesabını açık tutmakla ihtiyaç sahibinin yüzünü ve özel hayatını sergilemek aynı şey değildir. İyiliğin şeffaflığı kişilerin mahremiyetine hürmetle birlikte korunabilir.

Rabbimiz kalbimizi ve amelimizi bilir

عَنْ أَبِى هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمْ) : “إِنَّ اللَّهَ لاَ يَنْظُرُ إِلَى صُوَرِكُمْ وَأَمْوَالِكُمْ، وَلَكِنْ يَنْظُرُ إِلَى قُلُوبِكُمْ وَأَعْمَالِكُمْ.”

Ebû Hüreyre’nin naklettiğine göre, Resûlullah (sav) şöyle buyurmuştur: “Allah sizin dış görünüşlerinize ve mallarınıza bakmaz, bilakis kalplerinize ve amellerinize bakar.” (M6543 Müslim, Birr, 34)

ٱلَّذِينَ هُمْ يُرَآءُونَ

Onlar (namazlarıyla) gösteriş yaparlar. (Mâûn 107/6)

İnsanı riyakârlığa sevk eden sebeplerin başında, “ucb” yani kendini beğenme duygusu gelir. Kötülenmekten korkma, şan, şöhret ve birtakım menfaatlere ulaşma isteği de insanı riyakâr olmaya iten sebeplerdir. Başkaları tarafından takdir edilme ve beğenilme, insanın nefsini okşayan bir durumdur. Kişi beğenilme duygusunu kontrol edemezse davranışlarını bu arzu doğrultusunda gerçekleştirmeye çalışır, zamanla insanların yanında başka türlü, yalnızken başka türlü davranmaya başlar ve ikiyüzlü bir kişiliğe bürünür. İnsan bazen de başkalarının kendisini tenkit etmesinden, kınamasından ve ayıplamasından korktuğu için doğru olduğuna inandığı davranışları terk eder. Yahut birtakım menfaatleri gözeterek doğru olmadığına inandığı davranışları sergiler. Böylece insanlara eylemleriyle yalan söyler ve insanları eylemleriyle aldatır. İnsanları dünyada bu şekilde aldattığını düşünen riyakârın bu sahte tavrı âhirette elbette önüne konur ve böylece hak ettiği gerçek karşılığı bulur.

Nitekim Allah Resûlü de “...Kim, görsünler ve duysunlar diye bir kişiyi yüceltirse Allah da kıyamet günü onun gösteriş ve insanlara duyurma niyetini ortaya çıkarır.” buyurmuştur. (D4881 Ebû Dâvûd, Edeb, 35; DM2776 Dârimî, Rikâk, 35.) Ashâbına kendileri için en fazla korktuğu şeyin küçük şirk olduğunu söyleyen Allah Resûlü’ne, “Ey Allah’ın Resûlü, küçük şirk nedir?” diye sorduklarında şöyle cevap vermiştir: “Riyadır. Yüce Allah kıyamet gününde kullara amellerin karşılığını verdiği zaman, onlara, ‘Dünyada kendilerine riyakârlık yaptıklarınızın yanına gidin! Bakın acaba onların yanında bir mükâfat ya da hayır görebilir misiniz?’ diyecek.” (BŞ6831 Beyhakî, Şuabü’l- îmân, v, 333.)

Şüphesiz yerde ve gökte hiçbir şey Allah’a gizli kalmaz. (Âl-i İmrân, 3/5.) Allah, kullarının bütün yaptıklarını görür. (Alak, 96/14.) Onların kalbinde olanı, yani neyi hangi niyetle yaptıklarını çok iyi bilir. (Hûd, 11/5.) Efendimiz de bir hadisinde bu hakikati şöyle dillendirmiştir: “Allah sizin dış görünüşlerinize ve mallarınıza bakmaz, bilakis kalplerinize ve amellerinize bakar.” (M6543 Müslim, Birr, 34.) “Ameller ancak niyetlere göre değer kazanır. Herkes niyet ettiği şeyin karşılığını alacaktır...” (D2201 Ebû Dâvûd, Talâk, 10-11; B1 Buhârî, Bed’ü’l- vahy, 1.) hadisi de niyetin güzel davranışlara ibadet değeri kattığını ifade etmektedir. Bunun için kul, ibadetlerini eda ederken yahut davranışlarını şekillendirirken Allah’ın kendisini gördüğü bilinciyle hareket etmelidir. Nitekim Peygamberimizin, “İhsan, Allah’ı görüyormuş gibi ibadet etmektir. Sen O’nu görmesen de O seni görmektedir.” (T2610 Tirmizî, Îmân, 4.) ifadesi bu bilinci hatırlatmaktadır. Dolayısıyla asıl olan, ibadet olsun, hayır olsun yapılanların sadece Allah rızası gözetilerek samimi bir niyetle yapılmasıdır. Bu nedenle, insanların dışarıdan bakarak takdir etmelerine karşın, kişinin tutum ve tavırlarında Allah rızası bulunmayıp gösteriş çabası ön plana çıktığı için, bunlara karşılık mükâfat alması bir yana kişi cezalandırılmayı hak etmektedir. (B4203 Buhârî, Meğâzî, 39.) Nitekim Peygamberimiz de riya amacıyla yapılan davranışların âhirette açığa çıkacağını şöyle haber vermiştir: “Kim, görsünler ve duysunlar diye iş yaparsa, Allah kıyamet günü onun maksadının gösteriş ve insanlara duyurma olduğunu ortaya çıkarır.” (DM2776 Dârimî, Rikâk, 35.)

Görünüşte Allah’a itaat ediyor gibi yaparak aslında kulların beğenisini kazanmayı amaçlamak, dünyevî çıkarları gözeterek ibadet yapmak, Allah emrettiği için değil de insanlara gösteriş olsun diye iyilik yapmak, gizli yapma imkânı olduğu hâlde gösteriş amacıyla bazı ibadetleri açıktan yapmak riyanın en tehlikeli olanıdır. Nitekim Peygamberimiz, bir kişinin namaza durup da başka birisinin kendine bakmasından dolayı namazını güzelleştirmesini gizli şirk olarak nitelendirmiştir. (İM4204 İbn Mâce, Zühd, 21.) İbadeti Allah’a itaati amaçlayarak değil de insanların beğenisini kazanmak veya dünyevî bir makam edinmek beklentisiyle yapmak ibadete bir nevi şirk karıştırmaktır. Bu şekilde ibadete karışan riyanın az olması da şirke düşme tehlikesini ortadan kaldırmaz. Peygamberimiz az bile olsa riyanın şirkle ilişkisine dikkat çekmiştir. (İM3989 İbn Mâce, Fiten, 16.)

Dışarıdan aynı görünen işlerin gönüldeki yönelişleri farklı olabilir. Biz bu gizli hesabı insanlara karşı silah yapmayalım. Birinin ibadetini görüp hemen niyetine hükmetmek yerine kendi sorumluluğumuza bakalım. Allah’ın bizi bilmesi, gizli samimiyetimizin de kaybolmadığını hatırlatır.

İnsan bazen takdir edilince sevinir. Bu duyguyu fark ettiğinde hemen bütün amelini değersiz sayıp hayrı bırakması gerekmez. Asıl ölçü rızayı kimin yanında aradığımızdır. Sevincimizde de tevazuyu koruyalım, niyetimizi yenileyelim ve güzel işi sürdürmeye çalışalım. Gösteriş korkusu da bizi bütün iyiliklerden uzaklaştıran bir bahaneye dönüşmesin.

Başlarken de sürdürürken de niyetimizi yenileyelim

عَنْ عَلْقَمَةَ بْنِ وَقَّاصٍ اللَّيْثِيِّ قَالَ: سَمِعْتُ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ يَقُولُ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمْ) : “إِنَّمَا الْأَعْمَالُ بِالنِّيَّاتِ وَإِنَّمَا لِكُلِّ امْرِئٍ مَا نَوَى…”

Alkame b. vakkâs el-Leysî, Ömer b. Hattâb’ı şöyle derken dinlemiştir: Resûlullah (sav) şöyle buyurdu: “Ameller ancak niyetlere göre değer kazanır. Herkes niyet ettiği şeyin karşılığını alacaktır...” (D2201 Ebû Dâvûd, Talâk, 10-11; B1 Buhârî, Bed’ü’l-vahy, 1)

Cenâb-ı Allah, namazlarını ciddiye almayıp namazlarıyla gösteriş yapanları kınamaktadır. (Mâûn, 107/4-6.) İçerisine riya karışan ibadet ve amelin özünün yok oluşu ve kuru bir davranıştan ibaret oluşu ise Kur’an’da şöyle dile getirilmiştir: “Ey iman edenler! Allah’a ve âhiret gününe inanmadığı hâlde malını gösteriş için harcayan kimse gibi başa kakmak ve incitmek suretiyle yaptığınız hayırlarınızı boşa çıkarmayın. Böyle kimselerin durumu, üzerinde biraz toprak bulunan düz kayaya benzer ki sağanak bir yağmur isabet etmiş de onu çıplak pürüzsüz kaya hâline getirivermiştir. Bunlar kazandıklarından hiçbir şeye sahip olamazlar. Allah, kâfirleri doğru yola iletmez.” (Bakara, 2/264.) Bu nedenledir ki riya ve riyakârlık Kur’an’da münafıklara nispet edilir (Bakara, 2/264; Nisâ, 4/38, 142.) ve müminlerin Allah’a kullukta riyadan uzak durmaları istenir. Bir başka âyette ise kibirlenen ve övünen kimseler anlatılırken bunların cimrilik eden, insanlara da cimriliği emreden ve Allah’ın lütfundan kendilerine verdiği nimeti gizleyen kimseler oldukları belirtilmiş (Nisâ, 4/36-37.) ve riyakârlık inkârcılara nispet edilerek şöyle buyrulmuştur: “Bunlar, mallarını insanlara gösteriş için harcayan, Allah’a ve âhiret gününe de inanmayan kimselerdir. Şeytan kimin arkadaşı olursa, o ne kötü arkadaştır.” (Nisâ, 4/38.) İşte burada Peygamberimizin ibadetlerin eda edilişinde gizliliği tavsiye ve teşvik etmesi, (B660 Buhârî, Ezân, 36.) ibadetlere riya karışmasını önlemek açısından önemlidir.

Kişinin, iyi anılmak ve övülmek adına gönlünden gelmeyen ve kendisini zorlayan eylemlere girişmesi elbette imanla bağdaşmayan bir durumdur. Bu, imanın kalbe tam olarak yerleşmediğinin bir işaretidir. Bu durumdaki bir insan ahlâklı ve dindar görünmek için zoraki bir çaba sarf ettiğinden ikiyüzlü bir tutum sergilemiş olur. Dolayısıyla davranışlarında ve ibadetlerinde samimi olmadığı ortaya çıkar. Bu ise ibadetlerini ve amellerini Allah katında boşa çıkarır. (Bakara, 2/264.)

İkiyüzlü bir yaşantı sergileyen insanın şekilde kalan ibadetleri, gösterişe dayalı davranışları, onu samimi bir mümin yapmaya yetmemektedir. Çünkü mümin olmak, gerçekte, Allah’ı lütfu ve merhameti bol olan kudret olarak tanımak ve O’na gönülden bağlanmaktır. Peygamberimizin ifadesiyle, “Din samimiyettir.” (M196 Müslim, Îmân, 95) Gerçek mümin, dinin inanç, ibadet ve ahlâk boyutlarını özümsemiş, bunları içselleştirmiş, gündelik hayatına yansıtmış ve ahlâkî açıdan olgunlaşmış insandır. Bir gün Peygamberimize gelen bir bedevî, “Bir adam var, ganimet elde etmek için savaşıyor, bir adam da kahramanlığı duyulsun diye, diğeri de görülsün diye savaşıyor. Bunlardan hangisi Allah yolundadır?” diye sordu. Allah Resûlü de ona, “Kim Allah’ın kelimesini (mesajını) yüceltmek için savaşırsa işte o Allah yolundadır.” buyurdu. (B3126 Buhârî, Farzu’l- humus, 10.) Dolayısıyla asıl olan, insanın dışa yansıyan tutum ve davranışları değil bunların kaynağında yer alan iyi niyet ve samimiyettir. Nitekim

Allah da Peygamberimizin şahsında bütün Müslümanlardan dosdoğru olmalarını istemektedir. (Hûd, 11/112; Şûrâ, 42/15.) Bu emir, insanın Allah’a kulluk başta olmak üzere insanlarla ilişkilerindeki bütün hâl ve hareketlerini içermektedir. Mevlânâ’nın, “Ya olduğun gibi görün, ya göründüğün gibi ol!” sözü de Müslümanlara bu isteği hatırlatmaktadır.

Bir işe samimi başlayıp daha sonra rekabete sürüklenebiliriz. Başkasının adı anıldığında gönlümüz daralır, kendi payımızı büyütmek isteriz. Bu hâli fark ettiğimizde kendimizi savunmak yerine niyetimize dönelim. Ortak hizmette görünen kadar görünmeyen emeğin de kıymeti vardır.

Aile içinde de fedakârlığımızı sürekli bir hesap defteri gibi taşımayalım. İhtiyacımızı ve emeğimizi açıkça konuşabiliriz; fakat sevgi bağını minnet tahsiline çevirmeyelim. Samimi bir insan yorulduğunu söyleyebilir, destek isteyebilir ve sınırını belirleyebilir. Bunları dürüstçe yapmak, gizli bir karşılık beklemekten daha sağlıklı bir yoldur.

Sessiz bir iyilik gönlümüzü terbiye etsin

عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ قَالَ: حَجَّ النَّبِيُّ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمْ) عَلَى رَحْلٍ رَثٍّ، وَقَطِيفَةٍ تُسَاوِى أَرْبَعَةَ دَرَاهِمَ، أَوْ لاَ تُسَاوِى. ثُمَّ قَالَ: “اللَّهُمَّ حِجَّةٌ لاَ رِيَاءَ فِيهَا وَلاَ سُمْعَةَ.”

Enes b. Mâlik’in naklettiğine göre, bineğinin üzerinde eski bir eyer ve dört dirhem edip etmeyeceği meşkük bir kadife örtü üstünde (mütevazı bir şekilde) hacceden Hz. Peygamber (sav) şöyle dua etmişti: “Allah’ım! riyasız ve gösterişsiz bir hac eyle.” (İM2890 İbn Mâce, Menâsik, 4)

İslâm’ın müminlerden istediği, riyakârlık olarak tanımlanan ve münafıkların özelliklerinden olan gösteriş merakını hayatlarının dışına itmeleridir. Yapılan işlerin şan, şeref ve gösteriş amacına alet edilmemesidir. Nitekim Peygamberimiz düğün yemeğini günlerce devam ettiren bir kimsenin bunu gösterişe çevirdiğini düşünerek ikinci günden sonra yemeğin sürdürülmesini uygun bulmamıştır. (D3745 Ebû Dâvûd, Et’ıme, 3; İM1915 İbn Mâce, Nikâh, 25.) Aynı şekilde insanlara güzel konuştuğunu göstermek için, “ineğin otları diline dolayarak yutması gibi” ağzını eğip bükerek konuşmaya çalışanları Allah’ın sevmediğini belirtmiştir. (T2853 Tirmizî, Edeb, 72; D5005 Ebû Dâvûd, Edeb, 86.)

İnanmış insan, yapacağı şeyi insanların gözünde bir yerlere gelmek için değil Allah’ın hoşnutluğunu kazanmak için yapmalıdır. Böylece Allah’ın övgüsüne mazhar olur. Zira ibadetlerini ve davranışlarını samimiyetle dosdoğru yapanları Yüce Allah, “İşte bu, gerçekten benim kulum.” diye nitelemektedir. (İM4200 İbn Mâce, Zühd, 20.)

İnsan, ibadetlerine ve amellerine riya bulaşmaması için dua etmeyi de ihmal etmemelidir. Nitekim Peygamberimizin de bu amaçla dua ettiği olmuştur. Bir defasında bineğinin üzerinde eski bir eyer ve takriben dört dirhemlik bir kadife örtü üstünde mütevazı bir hac yolculuğuna çıkan Peygamberimiz, “Allah’ım! riyasız ve gösterişsiz bir hac eyle.” (İM2890 İbn Mâce, Menâsik, 4.) diye dua etmişti.

Peygamberimizin hac duasındaki riyadan uzaklık isteği, ibadetin ortasında bile samimiyetin gözetilmesini hatırlatır. Biz de hayırlı işimizin kabulü için dua edelim. Amelimize güvenip başkasına tepeden bakmayalım. Hepimiz Rabbimizin yardımına ve merhametine muhtacız.

Bugün yalnız Allah’ın bilmesini istediğimiz küçük bir iyilik yapalım. Sonra görünür bir sorumluluğumuzda da aynı niyeti taşımaya çalışalım. Asıl hedef yalnız gizlenmek değil, hangi şartta olursak olalım rızaya bağlı kalmaktır. Bir teşekkür duymasak da hayrın kıymetini unutmayalım; takdir görsek de kendimizi bütün iyiliğin sahibi sanmayalım.

Gönlümüzü Rabbimize açalım

Allah’ım! Niyetimizi temizle, ibadetimizi ve hayrımızı gösterişten koru. İnsanların takdirini rızanın önüne koymaktan, başkasının sıkıntısını görünürlüğümüze araç yapmaktan Sana sığınırız.

Rabbimiz! Ortak hizmette başkasının emeğine sevinmeyi, görünmeyen işi küçümsememeyi ve niyetimiz bozulduğunda yeniden Sana yönelmeyi bize nasip et. Gösteriş korkusuyla hayrı bırakmayalım; hayır yaparken de nefsimize aldanmayalım.

Ya Rabbi! Ailemize ve evlatlarımıza samimi bir ahlâk öğretelim. Teşekkür beklemeden iyilik, takdir gördüğümüzde de tevazu nasip et. Bizi gizlide ve açıkta aynı rızayı arayan, kabulünü rahmetinden uman kullarından eyle. Âmin.

Kaynak: Diyanet kaynak metni, 3. cilt, 591–600. sayfalar. Ayet ve hadislerin asıl kaynakları ilgili alıntıların yanında belirtilmiştir. Arapça ayet metni: Tanzil Project, Uthmani 1.1, CC BY 3.0; meal: Diyanet İşleri Başkanlığı.