Hadislerle İslâm.. "Örf ve Âdetler: Toplumun İyi ve Güzel Gördükleri" Konulu Hadislerle İslâm Vaazı sitemize eklenmiştir..
Örf ve Âdetler: Toplumun İyi ve Güzel Gördükleri
Hamd, iyiyle kötüyü ayıracak ölçüyü bize bildiren, hayırlı örnekleri çoğaltmayı emreden Yüce Allah’a mahsustur. Salât ve selâm, güzel gelenekleri gözetip haksız alışkanlıkları düzelten Sevgili Peygamberimiz Hz. Muhammed Mustafa’ya, onun ailesine, ashâbına ve yolundan yürüyen bütün müminlere olsun.
Aziz kardeşlerim, hayatımızda bize ailemizden ve çevremizden kalan nice güzel alışkanlık vardır. Misafire yer açmak, cenaze evine yemek götürmek, bayramda büyükleri ziyaret etmek gönülleri birbirine yaklaştırır. Bu güzellikleri yaşatmak kıymetlidir. Fakat her alışkanlık sırf eskiden beri yapılıyor diye doğru olmaz.
Bir davranışı değerlendirirken “Herkes böyle yapıyor” demekle yetinemeyiz. Birini incitiyor mu, hakkını alıyor mu, insanları gücünün üstünde masrafa zorluyor mu? Allah’ın ölçüsüne aykırı bir şeyi gelenek adına koruyamayız. Bize düşen, miras aldığımız hayatı aynı dikkatle hem sevmek hem gerektiğinde düzeltmektir.
İyilikte öncülüğün bereketi
عَنْ جَرِيرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ:…فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمْ) : “مَنْ سَنَّ فِى الإِسْلاَمِ سُنَّةً حَسَنَةً فَعُمِلَ بِهَا بَعْدَهُ كُتِبَ لَهُ مِثْلُ أَجْرِ مَنْ عَمِلَ بِهَا وَلاَ يَنْقُصُ مِنْ أُجُورِهِمْ شَيْءٌ وَمَنْ سَنَّ فِى الإِسْلاَمِ سُنَّةً سَيِّئَةً فَعُمِلَ بِهَا بَعْدَهُ كُتِبَ عَلَيْهِ مِثْلُ وِزْرِ مَنْ عَمِلَ بِهَا وَلاَ يَنْقُصُ مِنْ أَوْزَارِهِمْ شَيْءٌ.”
Cerîr b. Abdullah’ın naklettiğine göre, Resûlullah (sav) şöyle buyurmuştur: “Kim İslâm’da güzel bir işe öncülük eder ve kendisinden sonra bununla amel edilirse kendisinden sonra o işi yapanlar gibi sevap alır. Üstelik onların sevaplarından da bir şey eksilmez. Kim de İslâm’da kötü bir davranışa ön ayak olur ve kendisinden sonra bununla amel edilirse, kendisinden sonra onu yapanlar gibi günah alır. Onların günahlarından da bir şey eksilmez.” (M6800 Müslim, İlim, 15)
Mudar kabilesinden kalabalık bir bedevî topluluğu, Allah Resûlü’nü ziyarete gelmişlerdi. Üzerlerinde çok basit ve kaba yün elbiseler vardı. Fakir ve muhtaç oldukları her hâllerinden belli oluyordu. Peygamberimiz bu hâllerini görünce halkı onlara yardım etmeye teşvik etti. Her nedense halk onlara yardım getirmede biraz gecikti. Bu durum Allah Resûlü’nün canını sıkmıştı. Öyle ki bu hâl mübarek yüzüne bile yansımıştı. Sonra ensardan bir kişi bir kese gümüş para getirdi. Onu gören diğeri elinde bir başka yardımla geldi. Sonra ashâb peş peşe bir şeyler getirmeye devam etti. Gördükleri, Allah Resûlü’nü çok sevindirmişti. Bu kez sevinçli olduğu yüzünden belli oluyordu. Şöyle buyurdu: “Kim İslâm’da güzel bir işe öncülük eder ve kendisinden sonra bununla amel edilirse kendisinden sonra o işi yapanlar gibi sevap alır. Üstelik onların sevaplarından da bir şey eksilmez. Kim de İslâm’da kötü bir davranışa ön ayak olur ve kendisinden sonra bununla amel edilirse, kendisinden sonra onu yapanlar gibi günah alır. Onların günahlarından da bir şey eksilmez.” (M6800 Müslim, İlim, 15.)
Örf ve âdetler toplumun alışkanlıklarının bir ürünüdür ve sahip olunan değerleri yansıtır. Allah Resûlü de ashâbına iyilik yapmalarını, iyiliklere öncülük etmelerini, sonraki nesillere örnek olmalarını tavsiye ediyordu. Yaptıkları iyilikler sonraki nesiller tarafından kabul görüp uygulandıkça onların da kazanılan ecre ortak olacakları müjdesini veriyordu. Aynı şekilde kötülüğe öncülük ederek nesiller boyu devam etmesine neden olanların da yapılan cürümlere ortak olacaklarını bildiriyordu. Allah Resûlü bir taraftan güzel âdet başlatmayı ve devam ettirmeyi teşvik ederken diğer taraftan da kötü âdetleri güzel olanlarla değiştirmek ya da tamamen ortadan kaldırmak için çaba sarf ediyordu. Muhtaç durumda olanların yardımına koşmak gibi güzel bir âdeti başlatanı ve bunu devam ettirenleri müjdelerken kötü âdet başlatan ve bunu devam ettirenleri ise uyarıyordu.
İnsan, fıtratının gereği olarak her zaman kolay ve rahat olanı yapmaya eğilimli olduğu için zihninde iyi olarak yerleşmiş davranışları fazla düşünmeden tabiî bir eylem olarak yapar. Kötü olarak yerleşmiş olandan da aynı şekilde kaçınır. İnsan elbette düşünerek, tartarak, ölçerek, belirli bir hesap içinde davranmak zorundadır. Ancak bunu her davranış için sürekli yapması, işlerin neticelendirilmesi açısından birçok zorluğu beraberinde getirecektir. İşte kişi bu zorluklardan kaçınmak için toplum nazarında genel kabul görmüş ve öteden beri tekrarlanarak yerleşmiş bulunan bazı sosyal davranış biçimlerini uygular. Genel olarak bu davranışlar “örf ve âdet” olarak isimlendirilir. Bu iki kelimenin kullanımında “iyi olan âdetler” için örf; “iyi ve kötü olanların tamamı” için âdet şeklinde bir ayrım yapılmakla birlikte, birbirinin yerine ve aynı anlamı belirtmek üzere kullanımları da oldukça yaygındır. Bu sebeple Mecelle’de yer alan “Âdet muhakkemdir, yani hükm-i şer’îyi ispat için örf ve âdet hakem kılınır...” şeklindeki otuz altıncı maddede her iki kelime birlikte kullanılmıştır. Türkçede örf ve âdeti ifade etmek üzere “an’ane, gelenek, görenek, teamül” kelimeleri de kullanılmaktadır.
İslâm Hukukçuları örf ve âdetleri, hukukun bir kaynağı olarak kabul etmiş, büyük önem ve tesire sahip olduklarını belirtmişlerdir. Bu itibarla örf ve âdetin hukuk kaidelerinin doğuşuna zemin hazırladığı, hukukun ve hukukî tasarrufların anlaşılması, yorumlanması ve uygulanmasına tesir ettiği, kendine bağlı hukuk, kaideleri ve hükümleriyle birlikte değişerek hukukun sosyal hayata uyumunu sağladığı belirtilmiştir. Muteber ve kabul edilebilir olabilmesi için de bazı şartlar belirlemişlerdir. Örneğin, örf ve âdetin dinin daha kuvvetli ve kesin delillerine aykırı bulunmaması şartların en belirgin olanıdır. (“Âdet”, DİA, I, 369-371; “Örf”, DİA, XXXIv, 87-91.)
Toplumsal hayatta birlik ve düzenin temin edilmesinde örf ve âdetlerin etkisi ve yeri büyüktür. Özellikle yazılı kuralların olmadığı toplumlarda örf ve âdetler bu işlevi yerine getirmiştir. Bunun yanında örf ve âdetler toplumsal teamüllerin temelini oluşturmuş, ahlâk ve hukuk kurallarına da ilham kaynağı olmuştur. İnsanların benliklerine işleyen örf ve âdetler herkes tarafından kabul gördüğü için ihtilâfların çözümünde de etkili olmuştur. Ancak örf ve âdetlerin zaman içinde asıl gayesinden farklılaşarak devam ettirilmesi, gelişen, değişen şartlara uyarlanmasının zor oluşu, bazı durumlarda farklı yorumlanması ve yöreden yöreye değişebilmesi gibi sebeplerle bu konuda çeşitli sıkıntılar ortaya çıkabilmiştir.
Peygamberimizin öğrettiği güzel bir yola öncülük etme bilinci, çevremizi etkilediğimizi hatırlatıyor. Bir ailede borç yarışını bitiren sade bir düğün, bir mahallede düzenli yardımlaşma, bir iş yerinde dürüst uygulama başkalarına da cesaret verebilir. İyi örneği ilk başlatan olmaktan çekinmeyelim.
Aynı sorumluluk yanlış bir alışkanlığın yayılmasında da vardır. Küçük bir gösterişi herkesin mecbur olduğu bir ölçü hâline getirirsek imkânı az insanları sıkıştırabiliriz. Davranışımızın yalnızca bugünkü görüntüsünü değil, başkalarını neye teşvik ettiğini de düşünelim. Çocuklarımızın bize bakarak öğrendiğini unutmayalım.
İbadetin ölçüsünü doğru yerden öğrenmek
عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ قَالَ دَخَلْنَا عَلَى جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ...فَقُلْتُ أَخْبِرْنِى عَنْ حَجَّةِ رَسُولِ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمْ) فَقَالَ... فَقَالَ ﴿رَسُولُ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمْ) …﴾ أَلاَ كُلُّ شَيْءٍ مِنْ أَمْرِ الْجَاهِلِيَّةِ تَحْتَ قَدَمَيَّ مَوْضُوعٌ…
Ca’fer b. Muhammed, babasından naklediyor: “Câbir b. Abdullah’ın yanına vardım ve şöyle dedim: ‘Bana Allah Resûlü’nün (sav) veda Haccı’ndan haber ver.’ ... O da Resûlullah’ın (sav) şöyle buyurduğunu söyledi: ‘... (Ey insanlar) şunu iyi bilin ki câhiliye zihniyetinden kaynaklanan her şey ayaklarımın altındadır...’” (M2950 Müslim, Hac, 147)
Kur’ân-ı Kerîm’de örf ve âdetlerin varlığı kabul edildiği gibi bu hususta Müslüman’ın nasıl davranacağına da işaret edilmektedir. “Sen af yolunu tut, örfü emret, cahillerden yüz çevir.” (A’râf, 7/199.) âyetinde geçen “örf” lafzının “önceki dinlerin üzerinde ittifak ettiği, insanların yadırgamadığı güzel ve makul olan davranışlar” anlamının yanında “ma’rûf” (iyi ve güzel olan) anlamında da kullanıldığı belirtilmiştir. (AR2/359 İbn Arabî, Ahkâmü’l-Kur’ân, II, 359.) Örf ile aynı kökten türeyen ve “güzelliği akıl veya vahiy aracılığıyla bilinen her tür fiil” (RM9 İsfehânî, Müfredât, s. 999.) anlamında kullanılan “ma’rûf” kelimesi ise birçok âyette zikredilmektedir. “Emzirmeyi tamamlatmak isteyen (baba) için, anneler çocuklarını iki tam yıl emzirirler. Onların örfe (ma’rûfa) uygun olarak beslenmesi ve giyimi babaya aittir. Bir insan ancak gücü yettiğinden sorumlu tutulur.” (Bakara, 2/233.) Bu âyette “örf” kavramı, ma’rûf formunda ve “aklıselim kişiler tarafından kabul gören, toplumun şartlarına uygun” anlamındadır. Bunun yanında örf ve âdet ile ilgili olarak çeşitli âyetlerde “sünen” (yöntemler ve davranışlar), (Nisâ, 4/26.) “âsâr” (izlenimler, etkiler), (Zuhruf, 43/22.) “mâ elfeynâ aleyhi âbâenâ” (atalarımızın uyguladığını gördüğümüz şeyler) (Bakara, 2/170.) gibi kelimeler ve ifadeler de kullanılmıştır. Bütün bu âyetlerde önceki ümmetlerin örf ve âdetleri mutlak anlamda kabul veya reddedilmemekte, örf, âdet, geleneklerin akıl ve vahiy süzgecinden geçirilmesi, vahye aykırı olmayan, akla ve insan yaratılışına uygun bulunanların kabul edilmesi, böyle olmayanların ise terk edilmesi istenmektedir: (“Âdet”, DİA, I, 269.) “Onlara, ‘Allah’ın indirdiğine uyun!’ denildiğinde, ‘Hayır, biz, atalarımızı üzerinde bulduğumuza uyarız!’ derler. Peki, ama ataları bir şey anlamayan, doğru yolu bulamayan kimseler olsalar da mı?” (Bakara, 2/170.)
“Allah, size (hükümlerini) açıklamak, sizden öncekilerin yollarını (geleneklerini) göstermek ve tevbelerinizi kabul etmek istiyor. O, hakkıyla bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir.” (Nisâ, 4/26.)
Câhiliye döneminde kabileler arasında sonu gelmeyen kan davaları ve aylarca süren savaşlar eksik olmazdı. Savaş ve kan davalarında kabile mensuplarının birlikte hareket etmelerini sağlayan taassup ve dayanışma duygusu çok güçlü idi. Bundan dolayı insaf sahibi kabile mensuplarının sesleri çıkmıyordu. Kur’an, müşriklerin bu tutumunu “hamiyyetü’lcâhiliyye” şeklinde isimlendirmiştir. (Fetih, 48/26.) Bunun yanında putperest anlayışı hâkim kılma anlamına gelen “hükmü’l-câhiliyye”nin de kabul edilemez olduğu belirtilmiştir. (Mâide, 5/50.) Kadınlar da “teberrücü’l-câhiliyye” yani Câhiliye döneminde görülen giyim kuşamdaki ölçüsüzlükler konusunda uyarılmıştır. (Ahzâb, 33/33.) Yine insanlardan kesin bir bilgiye dayanmayarak kişisel tahmin ve öngörüleri esas almak anlamına gelen “zannü’l-câhiliyye”den sakınmaları istenmiş ve bu âyetlerde işaret edilen câhiliye zihniyeti açıkça eleştirilmiştir. (Âl-i İmrân, 3/154.)
Bunun yanında Kur’ân-ı Kerîm’de bazı uygulama ve davranışların tedrîcî olarak yasaklanması, (Bakara, 2/219; Nisâ, 4/43; Mâide, 5/90.) tebliğ ve irşadda uygun lisan ve yöntem kullanılmasının emredilmesi, (Tâ-Hâ, 20/44.) müşrik de olsa insanların değerlerine dil uzatılmamasının istenmesi (En’âm, 6/108.) ile alışılagelen örf ve âdetlerin terk edilmesinin kolay olmadığına işaret edilmektedir.
Allah Resûlü de bu anlamda ma’rûf olan örfü kabul etmiştir. Hz. Âişe validemizin anlattığına göre, Ebû Süfyân’ın hanımı ve Muâviye’nin annesi olan Hind, bir gün Resûlullah’a gelip şöyle sorar: “Yâ Resûlallah! Ebû Süfyân mala düşkün, çok cimri bir adamdır. Bu nedenle onun malından kendime ve çocuklarıma yetecek miktarı haberi olmadan almamın benim üzerime bir günahı var mıdır?” Resûlullah da ona, “Hayır yok. Sana ve çocuklarına, örfe göre yetecek miktarı al.” buyurur. (B7161 Buhârî, Ahkâm, 14; B2211 Buhârî, Büyû’, 95; M4479 Müslim, Akdiye, 8.) Peygamberimiz Hind’e örfe uygun olarak kocasının malından alabileceğini söylerken alacağı miktar konusunda muhtemelen o günkü toplumda bir ailenin geçim standardını kastetmiştir. Zira Peygamber Efendimiz bir ailenin yiyecek ve giyecek gibi temel ihtiyaç miktarının belirlenmesinde, o ailenin bulunduğu beldenin örfünün ölçü alınmasının gerekli olduğuna veda Hutbesi’nde dikkat çekmiştir. (M2950 Müslim, Hac, 147.)
Peygamberimizin ibadeti öğrenmeye yönelik rehberliği, dinî davranışlarımızı güvenilir bilgiye dayandırmamızı ister. Bir âdeti seviyor olabiliriz; fakat onun mutlaka dinî bir zorunluluk olduğunu söylemek için doğru delil gerekir. İnsanları bizim alıştığımız biçimi yapmadıkları için suçlamayalım.
Din ile geleneği birbirinden ayırmak güzel âdetleri terk etmek demek değildir. Misafiri ağırlamak, dayanışmak, hatıraları korumak sürdürülebilir. Yeter ki haramı helâl saymayalım, farz olmayanı farz gibi dayatmayalım. Bilmediğimiz yerde ehil kişiye danışmak tartışmayı büyütmekten daha faydalıdır.
Sevinç ve hüzünde de ölçü vardır
أَنَّ أَبَا مَالِكٍ الْأَشْعَرِيَّ حَدَّثَهُ أَنَّ النَّبِيَّ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمْ) قَالَ: “أَرْبَعٌ فِى أُمَّتِى مِنْ أَمْرِ الْجَاهِلِيَّةِ لاَ يَتْرُكُونَهُنَّ الْفَخْرُ فِى الأَحْسَابِ وَالطَّعْنُ فِى الأَنْسَابِ وَالاِسْتِسْقَاءُ بِالنُّجُومِ وَالنِّيَاحَةُ.”
Ebû Mâlik el-Eş’arî’nin rivayet ettiğine göre, Hz. Peygamber (sav) şöyle buyurmuştur: “Ümmetimde câhiliye âdetlerinden kalma dört şey vardır ki bunları (kolaylıkla) terk edemezler. Bunlar; asaleti ile övünme, nesepleri kötüleme, yıldızlarla yağmur isteme ve bağıra çağıra ölülere yas tutmadır.” (M2160 Müslim, Cenâiz, 29)
Bazı hadis kaynaklarında Peygamber Efendimize atfedilmekle beraber (TUS87 Muvatta’ (Şeybânî nüshası), s. 87.) hadisçilerin çoğunluğuna göre hayat tarzı ve konulara bakış yöntemi açısından Allah Resûlü’ne en çok benzediği söylenen Abdullah b. Mes’ûd’a ait olan, “Müminlerin iyi ve güzel gördükleri, Allah katında da güzeldir; onların çirkin gördükleri, Allah katında da çirkindir.” (HM3600 İbn Hanbel, I, 379.) sözü de o dönemde örf ve âdete bakış açısını yansıtması bakımından önemlidir.
Allah Resûlü İslâm’ın temel ilkelerine uygun olmayan câhiliye âdetlerine ise veda Hutbesi’nde, “(Ey insanlar) şunu iyi bilin ki câhiliye zihniyetinden kaynaklanan her şey ayaklarımın altındadır” (M2950 Müslim, Hac, 147.) buyurarak kesin bir dille karşı çıkmıştır.
Bilindiği gibi İslâm gelmeden önce câhiliye Arapları da hac yaparlardı. Atalarından gelen âdet üzere hacılara saygı gösterirler, su ve yemek ikram ederlerdi. Arafat’a çıkma, tavaf, telbiye, Safâ-Merve arasında sa’y, Hacerülesved’i öpme gibi fiilleri yerine getirirlerdi. Ancak Hz. İbrâhim’den beri yerine getirilen hac ibadeti, Mekke müşriklerinin örf ve âdetleri ile karıştırılmış, putların isimleri anılarak ve çıplak tavaf edilerek yapılır hâle gelmişti. (M3081 Müslim, Hac, 261; B4655 Buhârî, Tefsîr, (Tevbe) 2.) Allah Resûlü, Mekke’nin fethi sırasında Kâbe ve etrafını putlardan temizledi. Hicretin dokuzuncu yılında yaptığı hacda, hac menâsikini uygulayarak ashâbına öğretti. İslâmiyet’ten önce var olan güzel âdetlerin hangilerinin devam edeceğine de açıklık getirdi: “Ey insanlar! Bilesiniz ki, bu yıldan sonra hiçbir müşrik hac yapamaz ve çıplak kişi de Kâbe’yi tavaf edemez.” (B1622 Buhârî, Hac, 67.) “Bilesiniz ki, câhiliye devrinde iftihar vesilesi edilen her şey ve bütün kan davaları şu iki ayağımın altındadır. Ancak hâlen devam etmekte olan Kâbe’nin hizmet ve bakımı (sidâne) ve hacılara su verilmesi (sikâye) bu hükmün dışındadır. Bu iki işi daha önceden yapanların devam etmesini onaylıyorum.” (İM2648 İbn Mâce, Diyât, 5.)
O dönemde kâhin ve sihirbazlara gitmek yaygın bir âdet idi. Câhiliye Arapları gizli güçlerin etkisinden kurtulmak, nazardan korunmak için boyunlarında “nüfre, tencis, temîme, nüşre, ta’viz, tevele, hasûme” isimlerini verdikleri çeşitli muskalar taşıyor, bazen de ağrıyan organlarının sıhhat bulması için kâhin, sihirbaz ve Yahudi din adamlarına gidiyorlardı. Bu muskalarda anlaşılmaz ifadeler, putlardan yardım dileme gibi şirk unsurları bulunduğu için Allah Resûlü kullanımlarını kesin bir dille yasaklamıştır. (D3883 Ebû Dâvûd, Tıb, 17; İM3530 İbn Mâce, Tıb, 39.) Ancak sonraki dönemlerde Allah Resûlü şirk unsuru barındırmayan, kâhin ve sihirbazların aracılık etmediği, Kur’an âyetleri ve bazı dualar ile yapılan rukyelere izin vermiştir. Avf b. Mâlik el-Eşcaî bu konuda şöyle demiştir: “Biz câhiliye devrinde rukye yapardık. Sonra, ‘Ey Allah’ın Resûlü bu hususta ne buyurursun?’ diye Peygamberimize (sav) sorduk. Peygamberimiz, ‘Bana rukyenizi gösterin! İçerisinde şirk olmadıkça rukyede bir beis yoktur.’ buyurdu.” (M5732 Müslim, Selâm, 64.)
Böylece İslâm, insanların yapageldikleri âdetleri terk etmelerini isterken zaman zaman bu âdetlerin yerini alacak yenilerini de sunmuştur. Nitekim Enes b. Mâlik (ra) şöyle demiştir: “Sene içerisinde câhiliye halkının eğlence düzenlediği iki gün vardı. Peygamber (sav) Medine’ye geldiğinde, ‘Sizin de eğleneceğiniz iki gününüz oldu. Allah, câhiliyedeki o günleri sizin için daha hayırlı iki günle değiştirdi. Bunlar Ramazan ve Kurban Bayramı günleridir.’ buyurdu.” (N1557 Nesâî, Îdeyn, 1.)
Cenazede ve düğünde insanın duyguları yoğundur. Bu yüzden merhamet kadar ölçüye de ihtiyaç vardır. Acılı bir aileyi masrafla yormak, yasını herkesin beklentisine göre yaşamasını istemek doğru değildir. Yakınını kaybeden insanın yemeğini düşünmek varken ondan misafirlere sofra hazırlamasını beklemeyelim.
Ağlamak ve üzülmek insanîdir; fakat acının içinde zarar veren davranışları sürdürmemek gerekir. Acıyı yarışa ve gösteriye çevirmeden, dua ve gerçek destekle paylaşalım. İnsanların yasını tek bir kalıba sokmayalım; ihtiyaç duydukları sessizliğe ve yakınlığa saygı gösterelim.
Güzel olanı yaşatalım, yük olanı düzeltelim
خُذِ ٱلْعَفْوَ وَأْمُرْ بِٱلْعُرْفِ وَأَعْرِضْ عَنِ ٱلْجَٰهِلِينَ
Sen af yolunu tut, iyiliği emret, cahillerden yüz çevir. (A’râf 7/199)
İnsanoğlunun asırların birikimi ile alışageldiği âdetleri terk edebilmesi kolay değildir. “Ümmetimde câhiliye âdetlerinden kalma dört şey vardır ki bunları (kolaylıkla) terk edemezler. Bunlar, asaleti ile övünme, nesepleri kötüleme, yıldızlarla yağmur isteme ve bağıra çağıra ölülere yas tutmadır.” (M2160 Müslim, Cenâiz, 29.) buyuran Peygamberimiz de bunu bizzat dile getirmiştir. Buna rağmen o, “(Ölenin ardından) yas tutarak elleriyle yanaklarını döven, yakalarını yırtan ve câhiliye âdeti olarak bağırıp feryat eden kimse bizden değildir.” (B1294 Buhârî, Cenâiz, 3.) diyerek ağıt yakma, bağırıp çağırma gibi yaygın âdetlerin Müslümanlara yakışmadığını ifade etmişti. O (sav) özellikle kadınlardan bu câhiliye âdetini terk etmelerini ısrarla istemiş, hatta bu hususta onlardan biat bile almıştı. Ancak biat veren kadınların çoğu bu sözlerine sadık kalmamıştı. Allah Resûlü’ne diğer hanımlarla birlikte biat eden Ümmü Atiyye bu konu ile ilgili gözlemini şöyle aktarmıştır: “Benimle beraber biat eden kadınlardan (Enes’in annesi ve Ebû Talha’nın karısı olan) Ümmü Süleym, Ümmü’l-Alâ’, Ebû Sebre’nin kızı ve Muâz b. Cebel’in karısından başkası bu biatteki bağırıp çağırmama şartına uymadı. (B7215 Buhârî, Ahkâm, 49; M2163 Müslim, Cenâiz, 31.)
Resûlullah (sav), câhiliye zihniyetini yansıtan örf ve âdetleri terk etme hususunda en yakın ashâbını dahi uyarmıştır. Sahâbîler de bu uyarıları dikkate almış ve söz konusu davranışları yapmama konusunda hassas davranmışlardır. Ancak zaman zaman yaşanan bazı olaylar, câhiliyeden kalma alışkanlıkların bireyler üzerinde ne denli etkili olduğunu göstermekteydi. Nitekim aralarında geçen bir tartışma esnasında Ebû Zer elGıfârî, annesinin zenci olması sebebiyle Bilâl-i Habeşî’yi ayıplamış ve Bilâl durumu Allah Resûlü’ne bildirmişti. Kutlu Elçi, “Ebû Zer, onu annesi sebebiyle mi aşağıladın? Demek ki sen kendisinde (hâlâ) câhiliye izleri olan bir kimsesin!” buyurarak Ebû Zerr’i ikaz etmişti. (B30 Buhârî, Îmân, 22; M4314, M4315 Müslim, Eymân, 39, 40.)
Âdet ve geleneklerin kişiler ve toplum üzerinde baskı oluşturduğu bir gerçektir. Kişinin kendisine çok anlamsız gelse de yerleşmiş bir âdeti terk etmesi toplum tarafından derhâl ayıplanabilmektedir. Meselâ Berâ b. Âzib yaşadıkları bir olayı şöyle anlatmaktadır: “İyilik ve taat, evlere arkalarından gelmeniz değildir...” âyeti biz ensar hakkında indi. Câhiliye döneminde ensar hac yapıp da evlerine geldiklerinde, kapıdan değil de evlerinin arka tarafında açtıkları bir delikten girerlerdi. Bir keresinde ensardan birisi evine yine böyle geldiğinde, delikten değil evinin kapısından girmişti. O kimse bu hareketi sebebiyle ayıplandı. Bunun üzerine, “İyilik ve taat, evlere arkalarından gelmeniz değildir. İyilik, takva sahibi olup sakınmadır. Evlere kapılarından gelin. Allah’tan korkun ki arzu ettiğiniz şeylere kavuşasınız.” (Bakara, 2/189.) âyeti nâzil oldu. (B1803 Buhârî, Umre, 18.)
Görüldüğü üzere birçok toplumda olduğu gibi İslâm’ın yayıldığı Arap toplumunda da fazilet sayılan davranışlar İslâm’ın genel ilkelerine uygun olduğu ölçüde kabul görmüştür. Bazı uygulamalar İslâm’ın getirdiği kurallarla güçlendirilerek sosyal hayatta devam etmesi sağlanmıştır. İnsanlığın ortak değerleri olan cömertlik, emanete ihanet etmeme, vefakârlık, ahde vefa, mürüvvet, cesaret gibi değerler korunmuş ve bunların devamlılığı sağlanmıştır. Ticarette yaygın olan bazı ananeler kabul edilirken bazıları ya tamamen reddedilmiş ya da İslâm’ın getirdiği yeni ölçülerle ıslah edilip devamı sağlanmıştır. Özellikle faiz bütün çeşitleri ile yasaklanmıştır. Yine ticarette belirsizlik içeren, aldatma ve aldanma riski taşıyan alışveriş şekilleri tamamen yasaklanmıştır. Bunun yanında ortaklık, kefalet, selem, kira gibi ticaret şekilleri hakkaniyet, adalet, dürüstlük ve en önemlisi faizden uzak kalmak kaydıyla kabul edilmiştir.
Aile hayatında da o dönemde yaygın birçok örf bulunmaktaydı. Bunlardan bir kısmı kesin bir şekilde yasaklanmıştı. Araplar arasında yaygın bir “çok evlilik örfü” vardı ve bu durum bir övgü vesilesi kabul edilirdi. (CA10/219 Cevâd Ali, Mufassal, X, 219.) Mehirsiz yapılan şiğâr evlilikleri ve belli bir süreliğine yapılan mut’a nikâhı da âdetler arasındaydı. Bütün bu nikâh çeşitleri İslâm’ın gelişiyle kaldırılmıştır. (D2241 Ebû Dâvûd, Talâk, 24, 25; M3469 Müslim, Nikâh, 61; M5005 Müslim, Sayd, 22.) O dönemde yaygın olan ve kadının nikâhtaki konumunu hiçe sayarak ona hak tanımayan, aynı zamanda da neseplerin karışması gibi riskler taşıyan nikâh türleri yasaklanmıştır. (D2272 Ebû Dâvûd, Talâk, 32-33.) Yine Araplar arasında örfe dayalı olarak evlâtlıkların babaya nispet edilmesi alışkanlığına son verilmiş ve kadınların gerek hukukî gerekse sosyal hayatta birçok sıkıntıya maruz kalmasına sebep olan âdetler kaldırılmıştır.
İyiliği emreden bu ayetin ışığında alışkanlıklarımıza yeniden bakalım. Büyükleri ziyaret etmek güzel; ziyaret gelmedi diye aylarca küsmek yaralayıcıdır. Hediye vermek güzel; hediyenin hesabını tutarak karşı tarafı borçlu görmek yorucudur. Merasimi paylaşmak güzel; gücü yetmeyeni mahcup etmek haksızlıktır.
Bugün ailemizde bir güzelliği güçlendirelim ve bir gereksiz yükü hafifletelim. Bir kararı alırken bundan etkilenen gençleri de dinleyelim. İtiraz eden insanı hemen saygısızlıkla suçlamayalım. Geleneğimiz insanların kalbine huzur taşısın; haksızlığa dönüşen tarafını düzeltmekten çekinmeyelim. Bizden sonraya sevgisi büyük, yükü hafif güzel bir örnek kalsın.
Gönlümüzü Rabbimize açalım
Allah’ım, bize hayrı hayır olarak görmeyi ve ona uymayı nasip et. Yanlışı alışkanlık hâline getirmekten, gelenek adına kul hakkı çiğnemekten koru. Ailelerimizdeki güzel hatıraları ve dayanışmayı bereketlendir.
Rabbimiz, sevinçte israftan, hüzünde isyandan, nasihatte incitici dilden bizi uzak tut. Gençlerle büyükleri anlayışta buluştur. İnsanlara kolaylık sağlayan güzel uygulamalara öncülük etmeyi, bilmediğimizi güvenilir kaynaklardan öğrenmeyi bize öğret. Bıraktığımız örnekler rızana uygun olsun. Âmin.
Kaynak: Diyanet kaynak metni, 4. cilt, 323–334. sayfalar. Ayet ve hadislerin asıl kaynakları ilgili alıntıların yanında belirtilmiştir. Arapça ayet metni: Tanzil Project, Uthmani 1.1, CC BY 3.0; meal: Diyanet İşleri Başkanlığı.
