Mâlâyânî: Faydasız Sözler, Lüzumsuz İşler

Hamd, bize ömür ve vakit emanet eden, faydalı olmanın yollarını gösteren Yüce Allah’a mahsustur. Salât ve selâm, gereksiz sözden uzak ve anlamlı bir hayatı öğreten Sevgili Peygamberimiz Hz. Muhammed Mustafa’ya, onun ailesine, ashâbına ve yolundan yürüyen bütün müminlere olsun.

Muhterem kardeşlerim! Bazen akşam olur ve günün nereye gittiğini bilemeyiz. Birkaç haber, arka arkaya görüntüler ve uzayan bir tartışma derken niyet ettiğimiz işler beklemiştir. Mâlâyânî, hayatımızı doldurduğu hâlde bize ve başkasına gerçek bir fayda sağlamayan söz ve işlere karşı dikkat çağrısıdır.

Dinlenmeyi, temiz eğlenceyi ve aileyle hoş vakit geçirmeyi bütünüyle değersiz saymayalım. İnsanın nefes almaya ihtiyacı vardır. Mesele her anı üretim yarışına çevirmek değildir; bizi asıl sorumluluklarımızdan koparan, zihnimizi gereksiz yere yoran ve vaktimizi fark etmeden tüketen alışkanlığı tanımaktır.

Gönlümüze ve günümüze neyi aldığımızı seçelim

وَٱلَّذِينَ لَا يَشْهَدُونَ ٱلزُّورَ وَإِذَا مَرُّوا۟ بِٱللَّغْوِ مَرُّوا۟ كِرَامًا

Onlar, yalana şahitlik etmeyen, faydasız boş bir şeyle karşılaştıkları zaman, vakar ve hoşgörü ile geçip gidenlerdir. (Furkân 25/72)

وَٱلَّذِينَ هُمْ عَنِ ٱللَّغْوِ مُعْرِضُونَ

Onlar ki, faydasız işlerden ve boş sözlerden yüz çevirirler. (Mü’minûn 23/3)

Abdullah b. Mugaffel el-Müzenî, Allah Resûlü’nün Rıdvan Biati’ne katılmış olan sahâbîlerinden biriydi. Her sahâbî gibi Peygamberimizi görmüş, onun sünnetini örnek almış ve hayatının her anında bu bilinci canlı tutmayı amaçlamıştı. Onun, yeğeniyle yaşamış olduğu bir olay, bunu gözler önüne seriyor: Abdullah, bir gün yeğenini yerden taş alıp etrafına rastgele fırlatırken gördü. (İM17 İbn Mâce, Sünnet, 2.) Bunun üzerine, hiçbir amacı ve faydası olmayan bu davranışın Allah Resûlü tarafından hoş görülmediğini ve yasaklandığını ona şu şekilde hatırlattı: “Böyle taş atma; çünkü Resûlullah taş atmaktan hoşlanmazdı ve bunu men ederdi. Zira onunla ne avlanılır, ne de düşman yakalanır; ancak bu taş ya diş kırar ya da gözü kör eder!” Yeğenini bu sözlerle sapanla taş atmak gibi hiçbir yararı olmayan, aksine tehlikeli olabilecek bir davranıştan sakındıran Abdullah, bir süre sonra onun yine aynı davranışa devam ettiğini görünce ona kızarak şöyle dedi: “Ben sana Resûlullah’ın böyle taş atmayı yasakladığını söylüyorum ama sen hâlâ taş atıyorsun! Seninle konuşmayacağım!” (B5479 Buhârî, Sayd, 5; M5050 Müslim, Sayd, 54.) Abdullah b. Mugaffel, Allah Resûlü’nün yasakladığını bildirmesine rağmen yeğeninin bu gereksiz işe devam etmesine o kadar kızmıştı ki bir başka rivayette ne hastalığında onu ziyaret edeceğini, ne de cenazesine katılacağını, (DM446 Dârimî, Mukaddime, 40.) onunla ebediyen konuşmayacağını söylemişti. (M5053 Müslim, Sayd, 56.)

“Kişiyi ilgilendirmeyen, onun için bir anlam ve değer taşımayan” mânâsındaki “mâlâyânî” tabiri, insanın ne kendisine ne çevresine hiçbir faydası olmayan işler ve gereksizce söylenen sözler için kullanılır. Mâlâyânî, yapıldığı takdirde kişiye herhangi bir katkı sağlamayan, yapılmadığında ise hiçbir şey kaybettirmeyen, ne dünyaya ne de âhirete bir faydası dokunan, boş işlerdir. Hiçbir hedef gözetilmeden, maksatsız, amaçsız ve mânâsız bir şekilde gerçekleşen sözler, fiiller, hatta düşünceler mâlâyânîye dâhildir.

Kur’ân-ı Kerîm’de mâlâyânî sözcüğü geçmemekle birlikte, ona yakın anlamlı olarak “abes”, “lağv”, “lehv” ve “la’b” kelimeleri kullanılmıştır. Allah Teâlâ, insanların boş yere yaratılmadığını “abes” kelimesiyle bildirmiş, (Mü’minûn, 23/115.) rivayetlerde ise namaz sırasında yerdeki çakıl taşlarıyla uğraşmak “abes”le ifade edilmiştir. (M1311 Müslim, Mesâcid, 116.) Lağv kelimesi, âyet ve hadislerde daha çok “düşünülmeden söylenmiş boş sözler ve yeminler” için kullanılmıştır. (Mâide, 5/89; B4613 Buhârî, Tefsîr, (Mâide) 8; D3326 Ebû Dâvûd, Büyû’, 1.) Lehv ve la’b tabirleri ise oyun ve eğlence anlamında kullanılmış ve genellikle bu tabirler ile âhirete nispetle dünya hayatının geçiciliği ve değersizliği vurgulanmıştır. (Duhân, 44/38; En’âm, 6/32; T3195 Tirmizî, Tefsîru’l- Kur’ân, 31.) Bununla birlikte, genel olarak İslâm düşüncesi, bir amaç için dünyaya gönderilen insanın, hayatını doğru yoldan ayrılmadan, yararlı ve hayırlı işler yaparak, kötü, zararlı ve faydasız şeylerden uzak durarak geçirmesi gerektiği anlayışını esas almıştır.

Her tartışmanın içinde bulunmak, her gelişmeyi anında izlemek ve her konuda fikir söylemek zorunda değiliz. Bir bilgi gerçekten işimize, sorumluluğumuza veya hayırlı bir öğrenmeye katkı sunuyor mu? Bunu sormak ufkumuzu kapatmaz; dikkatimizi daha bilinçli kullanmamıza yardım eder.

Telefonumuzu elimize alırken ne yapmak istediğimizi belirleyebiliriz. Bir iş için girdiğimiz yerde ne zaman çıktığımızı unutuyorsak küçük bir sınır koyalım. Kazandığımız vakti yalnız yeni bir işe doldurmak zorunda değiliz; ailemizi dinlemeye, dinlenmeye ve ibadetimize sükûnet bırakmaya da ayırabiliriz.

Faydasız sözü bırakırken hakkı da koruyalım

عَنْ أَبِى هُرَيْرَةَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمْ) قَالَ: “مَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ فَلْيَقُلْ خَيْرًا أَوْ لِيَصْمُتْ...”

Ebû Hüreyre’den nakledildiğine göre, Resûlullah (sav) şöyle buyurmuştur: “Allah’a ve âhiret gününe inanan kişi, ya hayır söylesin ya da sussun...” (M173 Müslim, Îmân, 74)

Mâlâyânî olarak görülen ve terk edilmesi gereken davranışlar, kişisel tercihlere göre değil, İslâm’ın ilkeleri ve bu ilkelerle bağdaşan aklî ve örfî hükümler göz önünde bulundurularak belirlenir. Buna göre, İslâm’ın kesin olarak yasakladığı haramlarla birlikte, şüpheli şeyler, mekruhlar ve kişiye göre değişen ve gereksiz görülen mubahlar da bu kapsama dâhildir. Esasında insanın dünya ve âhireti için yararlı olmayan, yakın ve uzak çevresine fayda sağlamayan, bununla birlikte zarara ve günaha sebep olabilecek söz ve davranışlar mâlâyânî olarak görülmüştür.

Fuzulî davranışlar arasında konuşmayla ilgili olanlar önemli yer tutar. İnsanın diline hâkim olmasının zorluğu nedeniyle, dinimizde gereksiz konuşma ve boş sözlerden kaçınma üzerinde özellikle durulmuştur. Nitekim Allah Teâlâ, müminlerin özellikleri arasında boş söz ve davranışlardan yüz çevirmelerini zikretmiş (Mü’minûn, 23/3.) ve Rahmân’ın kullarının boş bir söz işittiklerinde veya kendini bilmez insanlar onlara laf attığında vakar ve hoşgörü ile “selâm” deyip geçtiklerini bildirmiştir. (Furkân, 25/63, 72; Kasas, 28/55.) Sevgili Peygamberimiz de “ya hayır söylemek ya da susmak” prensibi gereği, Allah’a ve âhiret gününe inanan bir insanın hayırlı, değerli ve gerekli sözler dışında boş söz sarf edemeyeceğini söylemiş (B6019 Buhârî, Edeb, 31; M173 Müslim, Îmân, 74.) ve insanın diline hâkim olabilmesi durumunda cennetle mükâfatlandırılacağı müjdesini vermiştir. (B6807 Buhârî, Hudûd, 19.) Allah Resûlü, fuzulî konuşmaları hiçbir zaman tercih etmemiş, (N1415 Nesâî, Cum’a, 31.) mübarek ağzından lüzumsuz ve Allah’ın razı olmayacağı bir söz çıkmamıştır. Allah’ın adının zikredilmediği boş konuşmaları değersiz görerek ashâbını bundan sakındıran Peygamberimiz, (D4855, D4856 Ebû Dâvûd, Edeb, 25.) onlardan bu tür konuşmaların yapıldığı bir toplulukta bulundukları zaman, oradan ayrılırken Allah’a tevbe edip O’ndan bağışlanma dilemelerini istemiştir. (T3433 Tirmizî, Deavât, 38.)

Bir insanın özel hayatı hakkında uzun yorumlar yapmak bize bir vazife kazandırmaz. Sözümüzün faydasını düşünelim. Bir meseleyi çözmeye çalışmıyorsak, muhatabımızın hakkını da çiğniyorsak o konuşmadan çekilebiliriz. “Sadece zaman geçiriyoruz” sözü zararı ortadan kaldırmaz.

Bununla birlikte gerekli bir şikâyeti, bilgi arayışını veya haksızlığa itirazı lüzumsuz diye susturmayalım. Sorumlu konuşmanın yeri vardır. Ölçü, kendi rahatımız değil; hakikat, ihtiyaç ve faydadır. Söylememiz gerekeni doğru kişiye açıkça söyleyelim, sırf öfkemizi büyüten tekrarları ise azaltalım.

Sağlığımız ve vaktimiz sınırsız değildir

عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ (رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ) قَالَ: قَالَ النَّبِيُّ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمْ) : “نِعْمَتَانِ مَغْبُونٌ فِيهِمَا كَثِيرٌ مِنَ النَّاسِ: الصِّحَّةُ وَالْفَرَاغُ.”

İbn Abbâs’ın (ra) naklettiğine göre, Hz. Peygamber (sav) şöyle buyurmuştur: “İki nimet vardır ki insanların çoğu onlar(ı değerlendirme) hususunda aldanmıştır: Sağlık ve boş vakit.” (B6412 Buhârî, Rikâk, 1; T2304 Tirmizî, Zühd, 1)

Her davranışında ölçülü ve dengeli olmayı gözeten Resûl-i Ekrem Müslüman’ın niteliksiz ve amaçsız konuşup gevezelik yapmasını yasaklamış (T2018 Tirmizî, Birr, 71; HM8808 İbn Hanbel, II, 370.) ve bu bağlamda boş yere yapılan yeminleri hoş görmemiştir. İnsanlar, alışkanlık sebebiyle kasıtsız olarak ağızlarından çıkıveren yeminlerinden sorumlu tutulmamışlardır. (Mâide, 5/89.) Peygamberimiz, gereksiz yere yapılan yeminlerle ilgili ashâbını uyarmış, özellikle alışverişte boş söz, yemin ve yalana sıkça başvurulması dolayısıyla tacirlerden bol sadakayla kazançlarını temizlemelerini istemiştir. (D3326, D3327 Ebû Dâvûd, Büyû’, 1; N3829 Nesâî, Eymân, 22.) Her ne şekilde olursa olsun boş konuşmaları Müslüman’ın karakteriyle bağdaştırmayan Allah Resûlü, insanları güldürmek için yalan yanlış konuşanlara, “yazıklar olsun!” diyerek sitem etmiş, (D4990 Ebû Dâvûd, Edeb, 80; T2315 Tirmizî, Zühd, 10.) eğlence amaçlı da olsa doğru yoldan insanı saptıran sözlerde hayır olmadığını bildirerek bunları yasaklamıştır. (T3195 Tirmizî, Tefsîru’l- Kur’ân, 31.) Allah Teâlâ, bu şekilde hiçbir bilgiye dayanmadan, sırf insanları Allah yolundan saptırmak ve bu yolu eğlence konusu yaparak alay etmek için kelime oyunu yapmaya kalkışanları alçaltıcı bir azabın beklediğini haber vermiştir. (Lokmân, 31/6.)

Kişinin kendisini ilgilendirmeyen konularda sorduğu gereksiz sorular da mâlâyânî olarak nitelendirilmektedir. Ashâb-ı kirâm, her zaman Allah Resûlü’ne gelerek ona sorularını yöneltmiş, lüzumsuz şeyler sormaları durumunda ise uyarılmışlardır. (B92 Buhârî, İlim, 28; B7295 Buhârî, İ’tisâm, 3.) Nitekim bir defasında Allah Resûlü hac âyetini ashâbına bildirerek onlara haccetmeyi emretmiş, bir adam ise ona, “Her sene mi?” sorusunu yöneltmişti. Bu soruya karşı sükût eden Allah Resûlü, adamın sorusunu üç kez tekrarlaması üzerine, “Evet dersem her sene (haccetmeniz) gerekir ve siz buna güç yetiremezsiniz... Sizden öncekiler peygamberlerine çok soru sormalarından ve peygamberlerinin buyrukları üzerinde ihtilâf etmelerinden dolayı helâk olup gitmişlerdir. Size neyi yasakladıysam ondan kaçının ve neyi emrettiysem gücünüz yettiği kadar onu yapın.” buyurmuştur. (M3257 Müslim, Hac, 412; T814 Tirmizî, Hac, 5.) Ayrıca Peygamberimiz, sorduğu soru sebebiyle haram olmayan bir şeyin haram kılınmasına sebep olan kişiyi günahkâr ilân etmiştir. (B7289 Buhârî, İ’tisâm, 3; M6117 Müslim, Fedâil, 133.) Allah Teâlâ da, “Ey iman edenler! Size açıklandığı takdirde, sizi sıkıntıya sokacak olan şeylere dair soru sormayın.” (Mâide, 5/101.) âyeti ile Resûlullah’a anlamsız ve lüzumsuz sorular sorulmamasını istemiştir. Peygamberimize on yıl hizmet ettiğinden (B6038 Buhârî, Edeb, 39.) “hâdimü’n-Nebî” (Nebî’nin hizmetkârı) lakabıyla anılan Enes b. Mâlik de, “Resûlullah’a faydasız ve gereksiz bir şey sormak bize Kur’an’da yasaklanmıştı!” (M103 Müslim, Îmân, 11.) demiştir.

Sevgili Peygamberimiz, çok ve gereksiz soru sormanın yanında gereksiz yere malı israf etmek veya boş yere konuşarak dedikodu etmek gibi her türlü aşırı ve lüzumsuz davranışa karşı çıkmıştır. (M4485 Müslim, Akdiye, 13; MU1833 Muvatta’, Kelâm, 8.) Müslüman’ın faydası olmayan oyun ve oyalanma şeklinde gerçekleştirdiği her fiili bâtıl ve anlamsız bulan Allah Resûlü, kişinin yeteneklerini geliştirmesine sebep olan faydalı ve o dönemin şartlarının gerektirdiği atıcılık, binicilik, yüzücülük gibi spor ve oyunları öğrenmeyi tavsiye etmiştir. (T1637 Tirmizî, Fedâilü’l- cihâd, 11; BŞ8664 Beyhakî, Şuabü’l-îmân, vI, 401; BS20299 Beyhakî, es- Sünenü’l-kübrâ, X, 27.)

Sağlıklı ve boş vaktimiz olduğunda bunların kıymetini erteleyebiliriz. Sonra küçük bir rahatsızlık veya yeni bir sorumluluk düzenimizi değiştirir. Elimizde olan zamanı küçümsemeyelim. Öğrenmek istediğimiz bir bilgiye, görüşmek istediğimiz bir yakına ve yerine getirmemiz gereken bir hakka bugün yer açabiliriz.

Çocuklarımıza da yalnız ekranı yasaklayarak bir hayat düzeni öğretemeyiz. Birlikte yapılabilecek anlamlı işleri, oyunları ve sohbetleri çoğaltalım. Kendi telefon alışkanlığımızı da dürüstçe gözden geçirelim. Söylediğimiz ölçünün bize de uygulandığını görmek onların güvenini güçlendirir.

Elimiz ve dilimiz faydaya açık olsun

عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو عَنِ النَّبِيِّ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمْ) قَالَ: “الْمُسْلِمُ مَنْ سَلِمَ الْمُسْلِمُونَ مِنْ لِسَانِهِ وَيَدِهِ…”

Abdullah b. Amr’dan nakledildiğine göre, Hz. Peygamber (sav) şöyle buyurmuştur: “Müslüman, dilinden ve elinden diğer Müslümanların güvende olduğu kimsedir...” (B10 Buhârî, Îmân, 4; M162 Müslim, Îmân, 65)

Faydası olmayan ilimden dahi Allah’a sığınarak, yararlı işlere talip olmanın önemini vurgulayan Resûl-i Ekrem, (D1548 Ebû Dâvûd, vitr, 32; N5540 Nesâî, İstiâze, 65.) faydasız işlerin insanın âhiret hayatına yaptığı olumsuz etkiye dikkat çekmiştir. Nitekim bir defasında ashâbdan biri vefat etmiş ve çevresindekiler onun cennetlik olduğunu söylemişlerdi. Allah Resûlü ise onlara, bunun bilinemeyeceğini, zira o kişinin kendisini ilgilendirmeyen bir konuda lüzumsuz sözler sarf etmiş olabileceğini söylemiş ve böylece, mâlâyânî işleri insanın cennete girmesini engelleyecek davranışlar arasında zikretmişti. (T2316 Tirmizî, Zühd, 11.) Dolayısıyla Resûlullah, insanın ömür sermayesini faydalı işlere harcaması gerektiğine işaret etmiş ve onun âhirette ömrünü nerede geçirdiği sorusuna muhatap olacağını bildirmiştir. (T2416 Tirmizî, Sıfatü’l- kıyâme, 1.) Oysa bazen şeytanın, bazen de tembellik ve gaflet zaafına kapılan nefsin telkinleriyle insan, kendisini hiçbir fayda vermeyen, zaman israfına neden olan davranışlar içinde bulabilmektedir. Bu yüzden Yüce Yaratan, kullarına hayat şansının yalnızca bir kez verildiğini, zamanın değerinin bilinerek ömrün hakkının verilmesi gerektiğini her fırsatta hatırlatmış, (Mü’minûn, 23/99-100; Zümer, 39/58.) “İki nimet vardır ki insanların çoğu onlar(ı değerlendirme) hususunda aldanmıştır: Sağlık ve boş vakit.” buyurarak bu nimetlerin değerine işaret etmiştir. (B6412 Buhârî, Rikâk, 1; T2304 Tirmizî, Zühd, 1.)

Günümüz insanının en çok ihtiyaç hissettiği, çoğu kez yokluğundan yakındığı bir değer de “zaman”dır. Her insan zaman bulamamaktan şikâyetçi olmakla birlikte, en çok zaman sıkıntısı çekenlerin onu iyi planlayamayıp boşa geçirenler olduğu görülür. Özellikle bugün, iletişim araçlarının çeşitlenip çoğalması, teknolojik aletlerin yaygınlaşması ile zaman sıkıntısı daha çok hissedilir olmuştur. Bazen birer zaman tuzağı olabilen bazı televizyon programları, internet siteleri, oyunlar, diziler, magazin edebiyatı âdeta bir mâlâyânî sektörü meydana getirmiştir. Bir eğlence kültürü imiş gibi gösterilerek, özellikle gençlere özendirilen bu boş işler, farkında olmadan kişinin ömrünü çalmakta, insanî ve ahlâkî değerleri yozlaştırırken, insanı kendisine yabancılaştırmaktadır. Mâlâyânî olarak vasıflanan ve insanın kendisine, çevresine, dünya veya âhiret hayatına bir faydası olamayan davranışlar, kişiyi asıl uğraşması gereken şeylerden alıkoymakta, amellerin Allah için, O’nun rızası gözetilerek yapılması gerektiğini unutturmakta ve kişiyi yapmakla emrolunduğu ibadet ve taatten uzaklaştırmaktadır. Oysa Müslüman, zararlıya veya faydasıza değil, her iki âleme de yararlı olan amellere yönelmeli ve “Hakkında kesin bilgi sahibi olmadığın şeyin peşine düşme. Çünkü kulak, göz ve kalp, bunların hepsi ondan sorumludur” (İsrâ, 17/36.) buyruğunun farkında olmalıdır.

Bir gereksiz alışkanlığı bıraktığımızda açılan boşluğu neyle dolduracağımızı düşünelim. Kısa bir yürüyüş, bir aile sohbeti, birkaç ayetin anlamını okumak veya bekleyen bir görevi tamamlamak mümkün olabilir. Hedefimiz bir anda kusursuz program değil, daha şuurlu bir yöneliştir.

Bugün zamanımızı en çok dağıtan bir şeyi belirleyelim. Onun için uygulanabilir bir sınır koyalım ve yerine gerçekten değer verdiğimiz bir davranışı seçelim. Ömrümüzün kıymetini yalnız geçtiğinde anlamayalım. Yaşadığımız saatler, Allah’a bağlılığımızı ve insanlara faydamızı artıran bir emanet olsun.

Gönlümüzü Rabbimize açalım

Allah’ım! Ömrümüzü hayırla bereketlendir. Dikkatimizi faydasız söz ve işlerde tüketmekten, gerekli sorumluluklarımızı sürekli ertelemekten Sana sığınırız. Bize vakti ve sağlığı emanet bilmeyi nasip et.

Rabbimiz! Dinlenmemize ölçü, öğrenmemize fayda ve sohbetimize güzellik ver. Ailemizi dinlemeye, ibadetimize sükûnet bırakmaya ve bekleyen hakları yerine getirmeye zaman ayıralım. Çocuklarımıza davranışımızla doğru örnek olmayı bize öğret.

Ya Rabbi! Gereksiz tartışmadan çekilmeyi, fakat hakkı gerektiğinde söylemeyi nasip et. Her boşluğu yeni bir gürültüyle doldurmayalım. Kalbimizi Sana, emeğimizi doğru işlere ve dilimizi hayra yönelt. Huzuruna değerlendirilmeye çalışılmış bir ömürle gelmeyi lütfeyle. Âmin.

Kaynak: Diyanet kaynak metni, 3. cilt, 557–566. sayfalar. Ayet ve hadislerin asıl kaynakları ilgili alıntıların yanında belirtilmiştir. Arapça ayet metni: Tanzil Project, Uthmani 1.1, CC BY 3.0; meal: Diyanet İşleri Başkanlığı.