Kabir Ziyareti: Selâm, Dua ve İbret

Hamd, hayatın sonunu hatırlatarak kullarını doğruya çağıran Yüce Allah’a mahsustur. Salât ve selâm, kabristanda selâmı ve duayı öğreten Sevgili Peygamberimiz Hz. Muhammed Mustafa’ya, onun ailesine, ashâbına ve yolundan yürüyen bütün müminlere olsun.

Aziz kardeşlerim, kabir ziyaretinde bir isme bakınca o insanla geçen günler hatırımıza gelebilir. Bazen de hiç tanımadığımız insanların mezarları bize kendi yolculuğumuzu düşündürür. Bu ziyaretin özü, ölümü hatırlamak, dua etmek ve bugünkü hayatımıza sorumlulukla dönmektir.

Kabristanı korku üretilen veya insanlardan medet umulan bir yere çevirmeyelim. Sevdiğimizi hürmetle anarız; ibadeti ve duayı yalnız Allah’a yöneltiriz. Ziyaretimiz hem vefat edene dua hem kendimize ibret olsun.

Selâmla başlayan, duayla süren bir ziyaret

عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ بُرَيْدَةَ عَنْ أَبِيهِ قَالَ: “كَانَ رَسُولُ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمْ) يُعَلِّمُهُمْ إِذَا خَرَجُوا إِلَى الْمَقَابِر… السَّلاَمُ عَلَيْكُمْ أَهْلَ الدِّيَارِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُسْلِمِينَ وَإِنَّا إِنْ شَاءَ اللَّهُ لَلاَحِقُونَ أَسْأَلُ اللَّهَ لَنَا وَلَكُمُ الْعَافِيَةَ.”

Süleyman b. Büreyde’nin, babasından naklettiğine göre, Resûlullah (sav), ashâbına kabristana girdikleri zaman şöyle söylemelerini öğretmişti: “Selâm size ey bu diyarın mümin ve Müslüman olan sakinleri! Bizler de inşallah size katılacağız. Allah’tan bize ve size afiyet dilerim.” (M2257 Müslim, Cenâiz, 104)

Bir Medine gecesiydi. Yatağına uzanan Allah Resûlü (sav) bir süre sonra, yanı başındaki eşi Hz. Âişe’nin uyuduğunu düşünerek sakince dışarı çıktı. Ancak müminlerin annesi uyumamıştı. O da derhâl Peygamberimizin (sav) peşine düştü. Efendimiz (sav) Bakî’ Mezarlığı’na gitmişti. Orada epeyce bekledikten sonra üç kez ellerini semaya kaldırdı ve geri döndü. Allah Resûlü’nü takip eden Hz. Âişe ondan önce eve ulaştı ve tekrar yatağına uzandı. Ardından Allah Resûlü içeri girdi ve “Sana neler oluyor Âişe, nefes nefese kalmışsın!” dedi. Âişe, “Bir şey yok.” dese de Allah’ın Elçisi bir şeyler olduğunun farkındaydı ve “Ya söylersin ya da lütuf sahibi ve her şeyden haberdar olan Allah bana haber verir.” diyerek konuşması için eşine ısrar etti. “Annem babam sana feda olsun!” diyen müminlerin annesi, olanları anlattı. “Demek o gördüğüm karartı sendin.” diyen Peygamberimiz, eşinin kaygısını fark edince, “Allah ve Resûlü’nün sana ihanet edeceğini mi zannettin!” diyerek durumu izah etti. Allah’ın, Bakî’ Mezarlığı’nda yatanlara dua edip istiğfarda bulunması emrini iletmesi için kendisine Cebrail’i gönderdiğini söyledi. Hz. Âişe de kabristana uğradıklarında nasıl dua edeceklerini sordu. Cebrail’in Resûlullah’a öğrettiğine göre, ölülerin diyarına uğrayan müminler, âhirete irtihal etmiş din kardeşleri için şu duayı okuyacaklardı: “Selâm bu diyarda yatan mümin ve Müslümanlara! Allah, bizim geçmişlerimize de geleceklerimize de rahmet eylesin. Bizler de inşallah sizlere katılacağız.” (M2256 M2257 Müslim, Cenâiz, 103-104.)

Âişe validemizin naklettiğine göre, Allah Resûlü, kendisiyle birlikte kaldığı her gecenin sonunda Bakî’ Mezarlığı’na gidip bu duayı okumuş (HM25985 İbn Hanbel, vI, 180.) ve inananlara da aynısını okumalarını öğütlemiştir. (M2257 Müslim, Cenâiz, 104.) Böylece Efendimiz (sav) kabristanı sık sık ziyaret etmekle kalmamış, müminlere de bunu yapmalarını tavsiye etmiştir.

Diğer yandan kaynaklarımızda yer alan birtakım rivayetler, Peygamberimizin kabir ziyaretlerini bir süre yasakladığını göstermektedir. “Ben size kabirleri ziyareti yasaklamıştım, artık onları ziyaret edin. Çünkü kabirleri ziyarette tezkire (ölümü hatırlatma ve ibret) vardır.” (D3235 Ebû Dâvûd, Cenâiz, 75, 77.) buyuran Resûlullah’ın (sav) İslâm’ın ilk yıllarında kabir ziyaretlerine yasaklama getirdiğini ve daha sonra da bu hususta herkesi serbest bıraktığını (İM1571 İbn Mâce, Cenâiz, 47.) görmekteyiz.

Kabir ziyaretiyle ilgili bu nebevî yasaklama ve ardından gelen ruhsat, tevhid inancının yerleşmesi süreciyle alâkalı bir durum olmalıdır. Yeryüzünde izleri neredeyse kaybolmuş olan tevhid inancı, Kur’an’ın nâzil olmasıyla birlikte yeniden yeşermişti. Bu aşamada Peygamber Efendimiz putperestliğin izlerinin tamamen silinmesi için en küçük bir tavize bile müsaade etmemişti. İşte bu endişeyle İslâm’ın ilk yıllarında kabir ziyaretini yasaklamıştı. Tevhid inancının yerleşmeye ve özümsenmeye başlamasıyla birlikte bu yasak ortadan kalkmış oldu.

Efendimiz kabir ziyareti yasağını kaldırmakla kalmamış, “âhireti hatırlatması” (T1054 Tirmizî, Cenâiz, 60.) ve bir “tezkire” (D3235 Ebû Dâvûd, Cenâiz, 75, 77.) yani ölümü hatırlatıp ibret almaya vesile olan bir öğüt olması gibi gerekçelere dayandırarak ümmetini kabir ziyareti konusunda teşvik etmiştir. Hiç kuşkusuz o (sav), bu teşvikle Müslümanların âhiret inancını canlı tutmayı hedeflemiştir. Bunun da müminin sorumluluk bilincine olumlu yönde katkılar sağlayacağı muhakkaktır. En katı kalplerin dahi ölüm duygusu karşısında yumuşama eğilimi gösterdiği bir gerçektir. Kabristanlar, ölüm gerçeğinin yakinen hissedildiği mekânlardır. Bu açıdan bakıldığında kabirlere yapılacak ziyaretler her şeyden önce pişmanlık hislerinin harekete geçmesine vesile olacaktır. Kabir ziyareti esnasında dünya yaşamının geçici olduğu gerçeğiyle yüzleşen kişi, dünyevî zevk ve menfaatleri amaç edinen çabaların ne kadar anlamsız olduğunu yakından fark edecek ve bir an önce kendisine çeki düzen vermenin hesaplarını yapmaya başlayacaktır.

Peygamberimizin öğrettiği selâmda kendimizin de aynı yolculuğa katılacağı hatırlatılıyor. Başkasının mezarı önünde kendi sonumuzu unutmayız. Dua ederken de afiyeti ve rahmeti Rabbimizden isteriz.

Ziyareti acele bir görüntü paylaşımına çevirmeyelim. Mezarlığın düzenini, temizliğini ve diğer ziyaretçilerin hâlini gözetelim. Yaslı bir aileyi rahatsız etmeyelim. Kabir üzerine basmak gibi saygıyı zedeleyen davranışlardan uzak duralım. Hürmet, kalbimizde olduğu kadar adımımızda ve sesimizde de görülsün.

Peygamber sevgisini kulluğun yönüyle korumak

عَنْ أَبِى هُرَيْرَةَ قَالَ:قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمْ) : “لاَ تَجْعَلُوا بُيُوتَكُمْ قُبُورًا وَلاَ تَجْعَلُوا قَبْرِى عِيدًا وَصَلُّوا عَلَيَّ فَإِنَّ صَلاَتَكُمْ تَبْلُغُنِى حَيْثُ كُنْتُمْ.”

Ebû Hüreyre’den nakledildiğine göre, Resûlullah (sav) şöyle buyurmuştur: “Evlerinizi kabirlere çevirmeyin. Kabrimi de ziyaret yeri hâline getirmeyin. Nerede olursanız olun bana salâvat getirin. Çünkü salâvatınız bana mutlaka ulaşır.” (D2042 Ebû Dâvûd, Menâsik, 96—97; HM8790 İbn Hanbel, II, 367)

Kabir ziyaretinin sağlayacağı bu faydalar kadın erkek tüm Müslümanlar için büyük önem taşımaktadır. Bu umumî yararlarına rağmen özel olarak kadınları kabir ziyaretinden men eden birtakım hadisler (D3236 Ebû Dâvûd, Cenâiz, 76, 78; HM2030 İbn Hanbel, I, 230.) câhiliye dönemine ait bazı bâtıl inanç ve uygulamaların ortadan kaldırılmasına yönelik bir tedbir olsa gerektir. Peygamberimizin eşi Hz. Âişe’nin, kardeşi Abdurrahman’ın kabrini ziyaret etmesi, (MA6711 Abdürrezzâk, Musannef, III, 570.) yine Hz. Fâtıma’nın her cuma günü şehitlerin efendisi Hz. Hamza’nın kabrini ziyaret etmeyi alışkanlık hâline getirmesi (MA6713 Abdürrezzâk, Musannef, III, 572.) bu hususta umumî bir yasaklama olmadığını göstermektedir. Ancak Peygamberimiz (sav), cenaze merasimlerinde bağırarak ağlayıp sızlama ve ağıt yakma, yüzü tırmalayıp dizlere vurma gibi câhiliye dönemine ait (M2160 Müslim, Cenâiz, 29.) uygulamaları kesin olarak yasaklamıştır. (B1294 Buhârî, Cenâiz, 35.) Hatta Medine’de kadınlardan İslâm üzerine biat aldığı sırada ölüye feryat etmeyeceklerine ve çığlıkla ağlamayacaklarına dair de söz almıştı. (B1306 Buhârî, Cenâiz, 45.)

Bununla birlikte Resûl-i Ekrem, Allah’ın, kullarının kalplerine yerleştirdiği merhametin bir tecellisi olduğunu söylediği (D3125 Ebû Dâvûd, Cenâiz, 23, 24.) hüzün gözyaşlarının sükûnet içerisinde dökülmesine ses çıkarmamış, bizzat kendisi de annesinin kabrini ziyareti esnasında ağlamış ve etrafındakileri ağlatmıştır. (M2259 Müslim, Cenâiz, 108.) Yas merasimlerinde ölçüyü kaçıranları ise uyarmıştır. Mute şehidi Ca’fer’in cenazesine yüksek seslerle ağlayıp feryat eden kadınları birkaç kez uyaran Allah Resûlü, (B1299, B1305 Buhârî, Cenâiz, 40, 45.) Uhud Harbi’nde şehit düşen yakınlarına ağlayan Abdüleşheloğulları kadınlarını görünce, “Yok mu Hamza’ya ağlayacak kimse!” demiş ve bunun üzerine ensarlı kadınlar gelip ağlamışlardı. Ancak bu kadınların uzun süre ağlamaya devam ettiklerini gören Nebî (sav), onlardan evlerine dönmelerini ve bir daha ağlamamalarını istemiştir. (İM1591 İbn Mâce, Cenâiz, 53.) Daha çok cenaze merasimlerinde sergilenen bu tutumlarla zaman zaman kabir ziyaretleri esnasında da karşılaşmak mümkün olmaktadır. Dolayısıyla aşırı duygusallığa kapılmayıp yüz tırmalama, diz dövme ve saç baş yolma gibi câhiliye âdetlerinden uzak durdukları sürece öğüt ve ibret almak maksadıyla kadınların da kabirleri ziyaret etmelerinde hiçbir sakınca yoktur.

Kabir ziyareti esnasında yapılması gereken ilk iş, ölüleri selâmlayıp tıpkı cenaze namazında dua ederken yapıldığı gibi onlar için Allah’a dua etmektir. Dinen de tavsiye edilen budur. Nitekim Yüce Allah, Merhamet Peygamberi’nden (sav) Bakî’ Mezarlığı’nda yatan mümin kardeşleri için gidip istiğfarda bulunmasını istemiştir. (M2256 Müslim, Cenâiz, 103.) Bu açıdan bakıldığında kabir ziyaretinin, alacağı selâm ve dualarla ölüyü de ilgilendiren bir yönü bulunmaktadır. Ayrıca Merhamet Elçisi’nin kabirde yatanlara hitaben, “Selâm size ey müminler diyarı! Size yarın verileceği vaad olunan şey verilmiştir. Sizler bekletiliyorsunuz. İnşallah biz de size katılacağız. Allah’ım! Bakî’-i Ğarkad’da yatanları bağışla!” (M2255 Müslim, Cenâiz, 102.) buyurması, ölmüş müminler için bir dua olmasının yanında aynı zamanda ölüm gerçeği karşısında Peygamber duyarlılığının ve teslimiyetinin bir ifadesidir.

Bu duyarlılıkla kabirleri ziyaret edenler, ziyaretlerinin daha çok kendilerine fayda sağlayacağını ümit etmelidirler. Kur’an okurken tefekkür etmeli, kabirde yatanlarla ilgili hatıraları anımsadıkları kadar kendi hayatlarına dair gerçekleri de düşünerek ibret almalıdırlar. Kabir ziyaretini bir silkinme, uyanma, farkına varma ve yeniden başlama imkânı olarak görmelidirler.

Peygamberimiz salât ve selâmın nerede olursak olalım kendisine ulaştırılacağını bildiriyor. Sevgimizi belirli bir yerde bulunabilme imkânına hapsetmeyelim. Ziyaretle ilgili hükümleri ehil bilgiden öğreniriz; hiçbir hatıra ibadetin yönünü değiştirmez.

Evimizde de Resûlullah’a salât ve selâm getirebilir, sünnetini öğrenebiliriz. Onu sevdiğimizi söylerken insanlara karşı merhametini yaşayalım. Uzağında olduğumuz için kendimizi yakınlıktan bütünüyle mahrum sanmayalım. Bağlılık, hayatımızda onun öğrettiği ahlâkla da görünür olur.

İstemek için yalnız Allah’a yönelmek

إِن تَدْعُوهُمْ لَا يَسْمَعُوا۟ دُعَآءَكُمْ وَلَوْ سَمِعُوا۟ مَا ٱسْتَجَابُوا۟ لَكُمْ وَيَوْمَ ٱلْقِيَٰمَةِ يَكْفُرُونَ بِشِرْكِكُمْ وَلَا يُنَبِّئُكَ مِثْلُ خَبِيرٍ

Eğer onları çağırsanız, çağrınızı duymazlar. Duysalar bile çağrınıza karşılık veremezler. Kıyamet günü de sizin ortak koştuğunuzu inkar ederler. Bunları sana hiç kimse, hakkıyla haberdar olan (Allah) gibi haber veremez. (Fâtır 35/14)

Kabirler, ziyaretçileri için ölüm hissinin zirve noktasına ulaştığı yerlerdir. Hadislerde Allah’a karşı gerçek anlamda hayâ duymanın gereği olarak da ifade edilen ölümü hatırlamanın (T2458 Tirmizî, Sıfatü’l- kıyâme, 24.) yol açacağı pişmanlık hissi, sorumluluk bilincinin gelişmesinde önemli bir rol oynayacaktır. Bu gerçek göz önüne alındığında kabristanda Kur’an okumanın yanı sıra ölüm duygusu üzerinde yoğunlaşacak bir tefekkürün çok yararlı olacağını söyleyebiliriz.

Dolayısıyla kabir ziyaretinde yokluk acısını tazelemenin ötesinde, âhireti hatırlama, nefis muhasebesi yapma ve kabirdekinin hâlini düşünerek ibret alma gibi bireyin dinî duygu ve yaşantısını olumlu yönde etkileyecek hususlar hedeflenmelidir.

Öteden beri toplumlara yön veren büyük şahsiyetlerin adına anıt mezarlar yapılması tüm kültürlerde yaygın bir uygulamadır. İslâm geleneğinde de bu tür şahsiyetlerin kabirleri tıpkı kendileri gibi ayrı ve özel bir ilgiye mazhar olmuştur. Kendilerine duyulan hürmetin bir işareti olarak onların mezarları üzerine “türbe” adı verilen yapılar inşa edilmiştir. Hiç kuşkusuz ki bu uygulamanın temelinde, Müslüman toplum üzerinde önemli etkiler bırakmış kanaat önderlerinin tesirlerini ve hatıralarını canlı tutma isteği mevcuttur. Neticede bedenleri yok olmuş olsa da türbeleri sayesinde onların mânevî kişilikleri canlılığını korumaya devam etmiştir.

Ziyaret olgusu açısından baktığımızda da bu şahsiyetlerin türbeleri, sıradan kabirlerden farklı işlevler icra etmektedirler. Mânevî önderlerin türbeleri, tarih boyunca din-toplum ilişkisinin devam etmesinde önemli bir rol oynamışlardır. Türbeler bugün de büyük ölçüde bu işlevlerini sürdürmektedirler. Bununla birlikte bu mekânların, zaman zaman din dışı uygulamaların merkezi hâline gelecek kadar suistimal edildiği de görüyoruz. Bu toplumsal vakıanın, özellikle tevhid inancını zedeleyici unsurlar içermesi, kabir ziyareti ile birlikte türbe ziyaretine de dikkat çekilmesini gerekli kılmaktadır.

Sadece Allah’a ibadet etmek İslâm dininin özünü teşkil etmektedir. “Mescitler şüphesiz Allah’ındır. O hâlde Allah ile birlikte kimseye yalvarmayın.” (Cin, 72/18.) buyuran Yüce Yaratıcı, mâbetlerde ibadet ederken bu tevhid ilkesine riayet etmemiz hususunda bizleri uyarmaktadır. Aynı şekilde, “Rabbim adaleti emretti. Her secde yerinde yüzlerinizi (O’na) doğrultun. Dini Allah’a has kılarak O’na ibadet edin.” (A’râf, 7/29.) âyeti, Müslümanlar başta olmak üzere Kur’an’a muhatap olan bütün insanlar için evrensel bir uyarı niteliğindedir.

Ayet Allah’tan başka kendisine ibadet edilenlerin sınırını bildiriyor. Yaratılmış olana ilâhî kudret yükleyemeyiz. Kabirdeki insanı sever, onun için dua ederiz; ihtiyacımızı Rabbimize arz ederiz.

Bir türbeyle ilgili kesin sonuç vaatlerini sorgulayalım. İpliğe, nesneye veya belli bir uygulamaya dinin vermediği bir güç atfetmeyelim. Hastalıkta ehil tedaviye, bir problemde doğru yardıma başvuralım. İnancımız, korkuyu ve çaresizliği kazanca çeviren kişilere teslim edilmesin. Tevhid gönlümüzü özgür ve sorumlu tutsun.

Kabristandan hayata daha dikkatli dönmek

يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ ٱتَّقُوا۟ ٱللَّهَ وَلْتَنظُرْ نَفْسٌ مَّا قَدَّمَتْ لِغَدٍ وَٱتَّقُوا۟ ٱللَّهَ إِنَّ ٱللَّهَ خَبِيرٌۢ بِمَا تَعْمَلُونَ

Ey iman edenler! Allah'a karşı gelmekten sakının ve herkes, yarın için önceden ne göndermiş olduğuna baksın. Allah'a karşı gelmekten sakının. Şüphesiz Allah, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır. (Haşr 59/18)

Allah, kendisi dışında rab ve dost (velî) kılınan, kendilerine ibadet ve dua edilen meleklerin ve peygamberlerin de (Âl-i İmrân, 3/80.) kendisinin kulları olduğunu hatırlatmaktadır. (Kehf, 18/102.) Kur’an’da, “Ey Meryem oğlu İsa! Sen mi insanlara beni ve annemi Allah’tan başka iki tanrı olarak benimseyin dedin?” (Mâide, 5/116.) ve “Onlar Allah’ı bırakıp hahamlarını, papazlarını ve Meryem oğlu Mesih’i rableri olarak kabul ettiler...” (Tevbe, 9/31.) gibi âyetler, Allah’a ortak koşmanın, câhiliye Araplarında olduğu gibi sadece cansız putlar vasıtasıyla değil Allah’ın en sevgili kulları aracılığıyla da söz konusu olduğunu ifade etmektedir. Kaldı ki, Nuh kavminin tapındıkları ved, Suva’, Yeğûs, Yeûk ve Nesr putları (Nûh, 71/23.) da esasen her biri salih olan saygın kişilerin isimlerinden başka bir şey değildi. Bunlar öldükten sonra insanlar kabirlerinin yanında ibadet etmeye başlamışlar, aradan uzun bir zaman geçince de onları unutmamak için heykellerini yaparak onlara tapınır olmuşlardı. (ZGS54 İbn Teymiyye, Ziyâretü’l-kubûr, s. 54.) Ayrıca İslâm öncesinde çeşitli Arap kabileleri tapınmak maksadıyla kendilerine özel putlar edinmişlerdi. (TT9/209 Taberî, Câmiu’l- beyân, IX, 209.) Şu hâlde insanlık tarihinde putperestliğin temelinde saygın kişilere duyulan aşırı sevginin yattığını ve bunların kabirleri başında yapılan ibadetlerin de putperestliğe geçişin önemli bir aşaması olduğunu söyleyebiliriz.

Son Peygamber’in (sav), “Hıristiyanların Meryem oğlunu (İsa’yı) övmekte aşırı gittikleri gibi siz de beni övmede aşırılık göstermeyin. Şüphesiz ki ben Allah’ın kuluyum. Onun için bana ‘Allah’ın kulu ve resûlü’ deyin.” (B3445 Buhârî, Enbiyâ, 48.) uyarısı ve “Allah’ım, kabrimi ibadet yeri hâline getirme! Peygamberlerinin kabrini mescit hâline getiren ümmete Allah’ın gazabı şiddetli olur.” (MU419 Muvatta’, Kasru’s- salât, 24; HÜ1073 Humeydî, Müsned, III, 252.) hadisi, geçmiş kavimlerin yaşadığı bu olumsuz tecrübelerden sonra onun (sav), ümmeti için duyduğu endişeyi ifade etmektedir. Allah Resûlü (sav) bu kaygısını ölümüne neden olan hastalığı esnasında da dile getirme ihtiyacı hissetmiştir. Müminlerin anneleri ve Habeşistan muhacirlerinden olan Ümmü Seleme ve Ümmü Habîbe, Habeşistan’da gördükleri ve içinde resimler bulunan bir kiliseden (Maria Kilisesi) söz etmişlerdi. Nebî (sav) o esnada yüzünü kendisine ait siyah renkli ve nakışlı abasıyla örtüyor, ateşi yükseldiğinde tekrar açıyordu. Bu hâldeyken Son Peygamber Maria Kilisesi’ndeki ikonlara atfen, Yahudi ve Hıristiyanların yaptıklarından ümmeti sakındırmak için şöyle buyurmuştu: “Onlar (İsrâiloğulları), aralarında iyi bir insan vefat ettiğinde, onun kabri üzerine bir mescit inşa ederler ve bu mescitte o ölenlerin resimlerini çizerlerdi. Allah katında mahlûkatın en şerlileri işte bunlardır.” (B427 Buhârî, Salât, 48.) Dolayısıyla Resûlullah’ın, kendi kabriyle alâkalı endişesi, geçmiş milletlerin tevhide aykırı bu tür uygulamalarından kaynaklanmaktadır. Bu hadisin başka varyantlarında Hz. Âişe’nin, “Peygamber’in bu uyarısı olmasaydı kabri açılırdı. Ancak onun ibadet yerine dönüştürülmesinden korkuldu.” ifadesine yer verilmektedir. (B1390 Buhârî, Cenâiz, 96.)

Bir başka rivayette ifade edildiğine göre de Allah Resûlü, ölümünden beş gün önce, Yahudi ve Hıristiyanların söz konusu uygulamalarını kınadığı konuşmasında benzer bir biçimde ümmetini uyarmıştır. (M1188 Müslim, Mesâcid, 23.) Efendimiz (sav), bu hadislerinde kabirleri üzerine ibadet yerleri inşa edecek kadar, peygamberlerine saygı ve sevgide ölçüyü kaçıran geçmiş ümmetlerin tutumlarını kınamaktadır. Kabirlere doğru namaz kılınmaması yönündeki nebevî ikazlar (M2250 Müslim, Cenâiz, 97.) da Resûlullah’ın tevhid konusundaki hassasiyetini yansıtmaktadır. Kuvvetle muhtemeldir ki Peygamberimiz (sav), kabrinin mescidin içinde yapılmasını bu yüzden istememiş ve naaşı Hz. Âişe’nin hücresine defnedilmiştir. (FK4/263 Münâvî, Feyzu’l- kadîr, Iv, 263.) Nitekim bu konuda başta sahâbe olmak üzere selef-i salihin, Peygamber’e selâm vermek istedikleri zaman kabrine sırtlarını dönüp yüzlerini de kıbleye çevirecek kadar hassas davranmışlardır. (İL1/200 İbn Kayyim, İğâsetü’l-lehfân, I, 200.)

Kabir veya türbeler, insanların ibadet maksadıyla toplanmayı mutat hâle getirdikleri bayram mekânlarına dönüşmemelidir. İslâm’da ibadet amacıyla topluca ziyaret edilecek mekânlar bellidir. Bunlar, Harem bölgesinde hac ibadeti için ziyaret edilmesi dinen meşru kılınan yerlerdir. Tüm Müslümanların gönlünde tartışmasız ayrı bir yeri olan Peygamberimiz (sav), “Evlerinizi kabirlere çevirmeyin. Kabrimi de ziyaret yeri hâline getirmeyin. Nerede olursanız olun bana salâvat getirin. Çünkü salâvatınız bana mutlaka ulaşır.” (D2042 Ebû Dâvûd, Menâsik, 96-97; HM8790 İbn Hanbel, II, 367.) buyururken, başta kendininki olmak üzere kabirlerin ibadet ve bayram merkezleri hâline getirilmesini önlemek istiyordu. Sevgili torunu Hz. Hasan da bazı insanların dedesinin kabri başında toplanıp dua ettiklerini görünce bu hadisi hatırlatarak onları engellemişti. (MA4839 Abdürrezzâk, Musannef, III, 71.)

Ayet yarına ne hazırladığımıza bakmamızı istiyor. Kabir ziyareti sadece hüznü tazelemekle kalmasın. Hayattayken değişebilecek bir yanlışı ve yapılabilecek bir hayrı fark etmemize yardım etsin.

Dönüşte bir hakkı iade etmeyi, bir yakınımızla ilgilenmeyi veya ertelenen bir iyiliği planlayalım. Vefat edenlerimizi dua ve güvenilir hayırlarla analım. Çocuklara kabristanı dehşetli hayallerle anlatmayalım. Hürmeti ve hayatın kıymetini öğretsin bu ziyaret. Ölümü hatırlayan gönlümüz, yaşayanlara daha çok merhamet taşısın.

Gönlümüzü Rabbimize açalım

Allah’ım, vefat eden sevdiklerimize ve bütün müminlere rahmet eyle. Kabir ziyaretlerimizi samimi dua, doğru bir ibret ve kulluk şuuruna vesile kıl.

Rabbimiz, duamızı yalnız Sana yöneltelim. Hurafeden, korkuyu istismar eden sözlerden ve yaratılmışa ilâhî güç yüklemekten bizi koru. Ailelerimize teselli, çocuklarımıza güven ve gönüllerimize ölçülü bir ölüm şuuru ver. Hayattayken hakları teslim edelim, birbirimizin kıymetini bilelim. Peygamberinin öğrettiği selâmı, duayı ve merhameti yaşayalım. Son yolculuğumuzu iman ve rahmetinle tamamlayalım. Âmin.

Kaynak: Diyanet kaynak metni, 7. cilt, 577–588. sayfalar. Ayet ve hadislerin asıl kaynakları ilgili alıntıların yanında belirtilmiştir. Arapça ayet metni: Tanzil Project, Uthmani 1.1, CC BY 3.0; meal: Diyanet İşleri Başkanlığı.