Hadislerle İslâm.. "Kabir: Ebediyete Açılan Kapı" Konulu Hadislerle İslâm Vaazı sitemize eklenmiştir..
Kabir: Ebediyete Açılan Kapı
Hamd, hayatın ve ölümün sahibi, adaleti ve rahmeti sonsuz Yüce Allah’a mahsustur. Salât ve selâm, ümmetine âhireti hatırlatan ve Allah’a sığınmayı öğreten Sevgili Peygamberimiz Hz. Muhammed Mustafa’ya, onun ailesine, ashâbına ve yolundan yürüyen bütün müminlere olsun.
Muhterem müminler, kabir başında durduğumuzda dünya hayatının birçok telaşı başka bir anlam kazanır. Bir zamanlar çok büyük görünen hesaplar küçülür; insanın neyle yaşadığı ve ne bıraktığı önem kazanır. Kabri düşünmek bizi hayatın sorumluluğuna döndürsün.
Bu konuda kendi hayalimizden sahneler üretmeyeceğiz. Gayba dair bilgi, Allah’ın ve Resûlü’nün bildirdiği sınır içinde kalmalıdır. Korkuyu büyütmek yerine imanı, tövbeyi ve bugünkü ahlâkı güçlendiren bir dikkatle dinleyelim.
Dünyanın ardından süren bir yolculuk
عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ (رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ) أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمْ) قَالَ: “إِنَّ أَحَدَكُمْ إِذَا مَاتَ عُرِضَ عَلَيْهِ مَقْعَدُهُ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ، إِنْ كَانَ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ فَمِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ، وَإِنْ كَانَ مِنْ أَهْلِ النَّارِ فَمِنْ أَهْلِ النَّارِ، فَيُقَالُ هَذَا مَقْعَدُكَ حَتَّى يَبْعَثَكَ اللَّهُ إِلىَ يَوْمِ الْقِيَامَةِ.”
Abdullah b. Ömer’den (ra) rivayet edildiğine göre, Resûlullah (sav) şöyle buyurmuştur: “Biriniz öldüğü zaman, ona, varıp yerleşeceği yeri sabah akşam gösterilir. O kimse cennet ehlinden ise cennetliklerin yeri, cehennem ehlinden ise cehennemliklerin yeri gösterilir. Ve ona, ‘İşte senin yerleşeceğin yer burasıdır. Sonunda kıyamet günü Allah seni buraya gönderecek.’ denilir.” (B1379 Buhârî, Cenâiz, 89)
Medineli genç sahâbîlerden Berâ’ b. Âzib’in anlattığına göre, bir gün Resûlullah (sav) bazı dostlarıyla birlikte ensardan bir adamın cenazesine katıldı. Onu defnetmek üzere Bakî’ Mezarlığı’na vardıklarında mezarın kazılması henüz tamamlanmamıştı. Nebî (sav) ve ashâbı, kabrin yanına oturdular. Ashâb sanki başlarının üzerinde bir kuş varmış gibi hiç kımıldamadan sessizce Allah Resûlü’nün bir şeyler söylemesini beklediler. O esnada Allah’ın Elçisi elindeki bir çöple yere çizgiler çiziyordu. Derken başını kaldırıp birkaç kez, “Kabir azabından Allah’a sığının.” buyurdu ve ekledi, “Muhakkak ki ölü, kendisine, ‘Ey adam, Rabbin kim? Dinin ne? Peygamberin kim?’ diye sorulduğu sırada (kendisini defnettikten sonra) dönüp giden insanların ayak seslerini işitir. İki melek gelir ve oturarak ona, ‘Rabbin kim?’ diye sorarlar. ‘Rabbim Allah’tır.’ der. ‘Dinin ne?’ diye sorarlar. ‘Dinim İslâm’dır.’ diye cevap verir. ‘İçinizden görevlendirilen bu adam kim?’ diye sorduklarında ise, ‘O Allah’ın Resûlü’dür.’ diye cevap verir. Sonra melekler, ‘Bunu nereden öğrendin?’ diye sorunca o, ‘Ben Allah’ın Kitabı’nı okudum, O’na inandım ve O’nu tasdik ettim.’ karşılığını verir ki bu durum âdeta, “Allah, inananları dünya hayatında da âhirette de sağlam bir sözle sabit kılar.” (İbrâhîm, 14/27.) âyetinin bir tecellisidir. Bunun üzerine gökten bir ses, ‘Kulum doğru söyledi. Ona cennetten bir yer hazırlayın, onun için cennete (giden) bir kapı açın ve ona bir cennet elbisesi giydirin.’ der. Hemen arkasından o kula cennetin esintisi ve hoş kokusu gelmeye başlar ve daha kabrinde iken ufku gözünün alabildiğince açılıp genişler. Kâfirin ruhu cesedinden ayrıldığında da ona iki melek gelir. Yanına oturarak ‘Rabbin kim?’ diye sorarlar. O, ‘Ah ah! Bilmiyorum.’ diye cevap verir. Sonra ‘Dinin ne?’ diye sorarlar. Yine ‘Ah ah! Bilmiyorum.’ der. ‘İçinizden görevlendirilen bu adam kim?’ diye sorduklarında kâfir, ‘Ah ah! Bilmiyorum.’ diye cevap verir. Bunun üzerine gökten bir münâdi, ‘Ona cehennemden bir yer hazırlayın. Cehennem elbiselerinden bir elbise giydirin. Ve ona cehenneme (giden) bir kapı açın.’ diye seslenir. O sırada cehennemin sıcağı, yakıcı havası kendisine gelmeye başlar. Böylece kabri, kendisine öyle bir daraltılır ki kaburga kemikleri birbirine girer...” (D4753 Ebû Dâvûd, Sünnet, 23, 24.)
Bu hadiste anlatılanlardan insanın kabir hâlinin, ömrünün bir aynası olduğu anlaşılmaktadır. Arapçada, “ölünün gömüldüğü yer” anlamında “kabir”, “kabirlerin bulunduğu yer” anlamında ise “makber” veya “makbere” kelimeleri kullanılır. (LA39/3509, İbn Manzûr, Lisânü’l-Arab, XXXIX, 3509.) Türkçede ise kabrin karşılığı olarak Arapçada “ziyaret edilen” yer anlamındaki “mezar” kelimesi kullanılır. Kab(i)r kelimesi, Kur’an’da daha çok yeniden dirilişin anlatıldığı âyetlerde, “insanların kabirlerinden çıka(rıla)cağını” ifade ederken “kubûr” şeklinde çoğul olarak kullanılmıştır. (Hac, 22/7; İnfitâr, 82/4; Âdiyât, 100/9.)
İnsanı bir nutfeden (sperm) yarattıktan sonra ona bir tabiat ve biçim verdiğini, sonra da hayat yolunu onun için kolaylaştırdığını belirten Yüce Allah, nihayet onu öldürüp kabre koyduğunu ve dilediği bir zamanda onu tekrar dirilteceğini buyurmaktadır. (Abese, 80/19-22.) Böylece toprağa gömülerek yaratıldığı öze geri döndürülen insan, orada Allah’ın dilediği vakte kadar bekletilecek ve yeniden diriltilecektir. İslâm geleneğinde ölümle yeniden diriliş arasındaki bu süreç “berzah âlemi” olarak isimlendirilir. İki şey arasındaki engeli ifade etmek için kullanılan “berzah” kelimesi, (İE1/143, İbnü’l-Esîr, Nihâye, I, 143.) Kur’an’da, “öldükten sonra diriliş gününe (ba’s) kadar insanın dünyaya tekrar dönmesine engel olan şey” (Mü’minûn, 23/99-100.) anlamında kullanılır.
Kıyamet, yeniden diriliş süreci, hesap günü ve cennet cehennem hayatına dair zaman zaman ayrıntılı bilgiler veren Kur’an, ölümle yeniden diriliş arasındaki sürece, diğer bir ifadeyle kabir ahvaline ilişkin açık bir mâlûmat sunmamıştır. Ancak Kur’an’da Medine’deki münafıklardan bahsedilirken onların iki defa azap göreceklerine ve sonra da büyük bir azaba iletileceklerine, (Tevbe, 9/101.) yine Firavun ailesinden söz edilirken onların sabah akşam en kötü azaba maruz kalacaklarına, kıyametin kopacağı günde de azabın en şiddetlisine duçar olacaklarına (Mü’min, 40/45-46.) dair ilâhî beyanlar birçok âlim tarafından kabir azabı olarak yorumlanmıştır. Bazı âyetler ışığında münafıklar ve inkârcılar için bu değerlendirmeler yapılmasına karşın inanan ve salih amel işleyenlerin kabirde görecekleri mükâfata ilişkin doğrudan veya dolaylı olarak herhangi bir Kur’an âyetine işaret edilmediği görüyoruz.
Ölüm sonrasına dair bu haber, hayatın hesabının dünya ile sınırlı olmadığını hatırlatıyor. Kabirdeki hâli kendi maddî ölçülerimizle bütünüyle açıklayamayız. Vahyin bildirdiğine iman eder, bilmediğimiz ayrıntıyı tahminle doldurmayız.
Bir kişinin mezarının görünüşünden veya bedenine dair söylentilerden onun Allah katındaki yerini çıkaramayız. Böyle haberleri yaymayalım. Vefat edene hürmet, ailesine merhamet ve kendi hayatımıza muhasebe taşıyalım. Başkasının sonunu tartışmak yerine kendi sorumluluğumuzu düzeltmeye yönelelim.
İmanın cevabı hayatta hazırlanır
أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ قَالَ:قَالَ نَبِيُّ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمْ) : “إِنَّ الْعَبْدَ إِذَا وُضِعَ فِى قَبْرِهِ وَتَوَلَّى عَنْهُ أَصْحَابُهُ إِنَّهُ لَيَسْمَعُ قَرْعَ نِعَالِهِمْ.” قَالَ: “يَأْتِيهِ مَلَكَانِ فَيُقْعِدَانِهِ فَيَقُولاَنِ لَهُ: مَا كُنْتَ تَقُولُ فِى هَذَا الرَّجُلِ؟” قَالَ: “فَأَمَّا الْمُؤْمِنُ فَيَقُولُ: أَشْهَدُ أَنَّهُ عَبْدُ اللَّهِ وَرَسُولُهُ.” قَالَ: “فَيُقَالُ لَهُ: “انْظُرْ إِلَى مَقْعَدِكَ مِنَ النَّارِ قَدْ أَبْدَلَكَ اللَّهُ بِهِ مَقْعَدًا مِنَ الْجَنَّةِ.” قَالَ نَبِيُّ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمْ) : “فَيَرَاهُمَا جَمِيعًا.”
Enes b. Mâlik’in naklettiğine göre, Hz. Peygamber (sav) şöyle buyurmuştur: “Kul, kabrine konduğu ve yakınları dönüp gittiği zaman onların ayak seslerini işitir. Ardından ona iki melek gelerek kendisini oturturlar ve ‘Bu zât hakkında ne dersin?’ diye (peygamberini) sorarlar. Eğer o kul mümin ise, ‘Şehâdet ederim ki o Allah’ın kulu ve Resûlü’dür.’ diye cevap verir. Ona, ‘Cehennemdeki yerine bak! Allah onun yerine sana cennetten bir yer verdi.’ denilir.” Allah’ın Peygamberi (sav), “O kişi her iki yerini birden görür.” buyurdu. (M7216 Müslim, Cennet, 70)
Kur’an’da, âhirette hesaba çekilmek üzere yeniden diriltilen insanların, kabirlerinde çok az bir süre kaldıklarını zannetmeleri (İsrâ, 17/52.) veya kıyamet gününü gördüklerinde dünyada sadece bir akşam vakti ya da kuşluk zamanı kadar kalmış gibi hissetmeleri, (Nâziât, 79/46.) yine sûra üfürüldüğünde birden kabirlerinden kalkıp koşarak Rablerine giden insanların, “Eyvah, eyvah! Bizi kabrimizden kim kaldırdı?” (Yâsîn, 36/51-52.) gibi şaşkınlık ifadeleri sarf etmeleri onların kabirlerinde herhangi bir şey yaşamadıkları yorumlarına da yol açmış, böylece kabir sorgusu veya ahvali hakkında hâkim görüşün aksine farklı bir eğilim de İslâm düşüncesinde kendine yer bulmuştur.
Hadis kaynaklarında ise mümin olsun kâfir olsun insanoğlunun kabir hayatına dair birçok rivayetle karşılaşmak mümkündür. Bu rivayetlerin içeriğine baktığımızda kabir sorgusu ve azabının ön planda olduğunu görürüz. Hz. Âişe’nin aktardığına göre bir gün, kendisinden yiyecek bir şeyler istemeye gelen bir Yahudi kadın şöyle dua etti: “Allah seni kabir azabından korusun.” Müminlerin annesi, biraz sonra yanına giren Resûlullah’a (sav), “Ey Allah’ın Resûlü! İnsanlara kabirde azap ediliyor mu?” diye sordu. Allah’ın Elçisi, “Bundan Allah’a sığınırım.” buyurdu ve hemen bir binite binerek oradan ayrıldı. Güneş tutulmuştu. Nebî (sav) merkebinden inerek namazgâha geldi ve insanlara uzun bir namaz kıldırdı... Güneş de açılmıştı. Peygamber (sav) şöyle buyurdu: “Deccâl fitnesi (ile imtihan edildiğiniz) gibi kabirlerinizde de imtihana çekileceksiniz.” Hz. Âişe validemiz, Allah Resûlü’nün bu olaydan sonra kabir azabından Allah’a sığınmaya başladığını söylemektedir. (N1477 Nesâî, Küsûf, 12; DM1561 Dârimî, Salât, 187; M2098 Müslim, Küsûf, 8.)
Resûlullah, “Allah’ım, kabir azabından, cehennem azabından, hayatın ve ölümün fitnesinden, Mesih Deccâl’in fitnesinden sana sığınırım.” (B1377 Buhârî, Cenâiz, 87.) buyurarak kabir azabından Allah’a sığınmış ve kabirde azap gören kimselerin sesini işittiğinde dehşet içinde ashâbına bu durumdan Allah’a sığınmalarını söylemiştir. (HM14199 İbn Hanbel, III, 295-96; MA6742 Abdürrezzâk, Musannef, III, 584.) Cenaze namazını kıldırdığı ölünün arkasından, “Allah’ım! Onu kabir fitnesinden ve cehennem ateşinden koru!” diye dua eden (M2234 Müslim, Cenâiz, 86.) Merhamet Elçisi (sav), Ebû Seleme vefat ettiğinde de onun için Allah’tan af dilemiş ve kabrini genişletmesini niyaz etmiştir. (M2130 Müslim, Cenâiz, 7.)
“Fitne” kelimesi Kur’an’da “azap” (Enfâl, 8/25.) ve “işkence” (Ankebût, 29/10.) gibi anlamlar için kullanılmakla birlikte “imtihan” anlamına da gelmektedir. (Ankebût, 29/2-3.) Bu durumda hadiste ifade edilen “kabir fitnesi/azabı” dediğimiz şey aslında bir ön sorgulama gibi anlaşılmaktadır. (İE3/1437 İbnü’l-Esîr, Nihâye, III, 1437.) Dolayısıyla bu sorguları iyi geçmeyenlerin, büyük hesap gününe kadar kabirlerinde ruhî bir sıkıntı veya daralma yaşayacak olmalarını ifade etmektedir. Nitekim Peygamberimiz, küsûf yani güneş tutulması namazını kıldırdıktan sonra yaptığı konuşmasında ashâba hitaben, “Bana, kabirlerde imtihana tâbi tutulacağınız vahyolundu.” dedikten sonra biri mümin diğeri de kâfir/münafık olmak üzere iki kişiye, kendisinin peygamberliğine inanıp inanmadıklarının sorulacağından bahsetmektedir. (B86 Buhârî, İlim, 24; M1319 Müslim, Mesâcid, 123; MU451 Muvatta’, Küsûf, 2.) Ayrıca bir başka rivayette, Allah Resûlü kabir fitnesine şu şekilde açıklık getirmektedir: “Biriniz öldüğü zaman, ona varıp yerleşeceği yeri sabah akşam gösterilir. O kimse cennet ehlinden ise cennetliklerin yeri, cehennem ehlinden ise cehennemliklerin yeri gösterilir. Ve ona, ‘İşte senin yerleşeceğin yer burasıdır. Sonunda kıyamet günü Allah seni buraya gönderecek.’ denilir.” (B1379 Buhârî, Cenâiz, 89.)
Kabir sualine dair rivayet, Peygamberimize bağlılığın ciddiyetini hissettiriyor. Bu bağlılığı yalnızca ezberlenmiş bir cevap gibi düşünmeyelim. Hayattayken onun getirdiği hakikati öğrenmek ve ahlâkıyla yaşamaya çalışmak gerekir.
Doğruyu yalnız konuşurken değil, çıkarımızla karşılaştığında da koruyalım. Bir emaneti yalnız denetlendiğimizde değil, kimse görmediğinde de gözetelim. Çocuklarımıza iman bilgisini sevgi ve örnekle taşıyalım. Kalbimizin söylediğiyle elimizin yaptığı birbirinden uzak kalmasın.
Korkuyu Allah’a sığınışa dönüştürmek
عَنْ أَبِى هُرَيْرَةَ (رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ) قَالَ:كَانَ رَسُولُ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمْ) يَدْعُو: “اَللَّهُمَّ إِنِّى أَعُوذُ بِكَ مِنْ عَذَابِ الْقَبْرِ، وَمِنْ عَذَابِ النَّارِ، وَمِنْ فِتْنَةِ الْمَحْيَا وَالْمَمَاتِ، وَمِنْ فِتْنَةِ الْمَسِيحِ الدَّجَّالِ.”
Ebû Hüreyre (ra) anlatıyor: “Resûlullah (sav) şöyle dua ederdi: ‘Allah’ım, kabir azabından, cehennem azabından, hayatın ve ölümün fitnesinden, Mesih Deccâl’in fitnesinden sana sığınırım.’” (B1377 Buhârî, Cenâiz, 87)
Kur’an’a göre nasıl melekler, henüz ölmemiş ancak ölümün pençesindeki inkârcılara cehennem azabını müjdeliyorsa (En’âm, 6/93.) bu rivayet de cennetlik ve cehennemlik olanların daha kabirdeyken âhiretteki durumlarının ne olacağına dair işaretler almaya başladığını ifade etmektedir. Peygamberimizin, “Kabir, cennet bahçelerinden bir bahçe veya cehennem çukurlarından bir çukurdur.” (T2460 Tirmizî, Sıfatü’l- kıyâme, 26.) şeklindeki sözlerinin anlamı da budur.
Bu hâli şöyle bir benzetmeyle de izah edebiliriz: Kabirde sıkıntı yaşayacak cehennemlik insanın durumu, herhangi bir suç isnadıyla gözaltına alınıp bekletilen kimsenin durumu gibidir. İtham edildiği suçu işlediği için hâkim önüne çıkana kadar o kısacık gözaltı süresi o kişi için aylara, yıllara dönüşecek, gözaltı mekânı da kendisine dar gelecek, oraya sığamayacaktır. Bu durumun ciddiyetinden olmalıdır ki Hz. Osman’ın azatlısı Hâni’in (ra) aktardığına göre, Osman b. Affân bir kabrin başında durduğunda sakalı ıslanıncaya kadar ağlardı. Bir defasında ona, “Cenneti ve cehennemi düşünürken ağlamıyorsun da bunun için mi ağlıyorsun?” denildiğinde şöyle cevap verdi: “Resûlullah (sav) buyurdu ki, ‘Kabir, âhirete giden yoldaki konaklama yerlerinden ilkidir. Kişi ondan sağ salim kurtulursa sonrası daha kolay olur. Eğer kurtulamazsa ondan sonrası daha çetin gelir.’” (İM4267 İbn Mâce, Zühd, 32; T2308 Tirmizî, Zühd, 5.)
Allah Resûlü’nün sırf âhireti hatırlattığı için kabir ziyaretlerini teşvik etmesinden de (D3235 Ebû Dâvûd, Cenâiz, 75, 77; T1054 Tirmizî, Cenâiz, 60.) anlaşılacağı üzere kabir ahvali hem mümin hem de kâfir için âhiret ahvalinin bir habercisi olarak düşünülmelidir. Bu bakımdan Kur’an’da da sıklıkla rastladığımız gibi nasıl ki Peygamberimiz (sav), inananları kötü bir davranıştan sakındırmak için zaman zaman “cehennemle korkutma” yöntemine başvurmuşsa aynı şekilde onları “kabir azabıyla” da uyarmıştır. İşte burada kabir azabının elbiseye sıçrayan idrarla, ulu orta tuvalet ihtiyacını gidermekle, gıybetle veya koğuculukla ilişkisine işaret eden rivayetler dikkat çekmektedir.
İbn Abbâs’ın naklettiğine göre, Allah’ın Elçisi bir gün Zeyd b. Hârise’nin eşi Ümmü Mübeşşir’in (İF1/317 İbn Hacer, Fethu’l- bârî, I, 317.) bahçesine uğradı. Derken orada kabirlerinde azap görmekte olan iki insanın sesini işittiğini söyleyen Peygamberimiz (sav), birinin, “insanlardan gizlenmeden tuvalet ihtiyacını gidermesi”, diğerinin de “laf taşıması” sebebiyle bu azaba müstahak olduğunu söyledi. Ardından yeşil bir hurma dalı isteyen Peygamberimiz, dalı iki parça yaptı ve her birinin kabri üzerine bir parça koydu. Oradakiler, “Yâ Resûlallah! Bunu niçin yaptın?” diye sorunca, Allah Resûlü, “Bu dallar kurumadıkları müddetçe onların azabı hep hafifletilir.” (B216 Buhârî, vudû’, 55.) buyurdu.
Peygamberimizin duası, kabir ve âhiret karşısında kulluğun yönünü gösteriyor. Biz kendimizi güvende ilan etmeyiz; fakat rahmetten de ümit kesmeyiz. Allah’a sığınır ve bize düşen doğru gayreti sürdürürüz.
Bu duaları öğrenirken anlamına da vakit ayıralım. Bir sıkıntı yaşayan insanı gayba ilişkin korkutucu iddialarla daha çok kaygılandırmayalım. Mezardan ses duyulduğu veya rüya görüldüğü gibi anlatılar kesin bilgi değildir. Dinin ölçüsünü koruyarak huzurlu bir yöneliş arayalım.
Geri dönüş beklemeden bugünü düzeltmek
حَتَّىٰٓ إِذَا جَآءَ أَحَدَهُمُ ٱلْمَوْتُ قَالَ رَبِّ ٱرْجِعُونِ لَعَلِّىٓ أَعْمَلُ صَٰلِحًا فِيمَا تَرَكْتُ كَلَّآ إِنَّهَا كَلِمَةٌ هُوَ قَآئِلُهَا وَمِن وَرَآئِهِم بَرْزَخٌ إِلَىٰ يَوْمِ يُبْعَثُونَ
Nihayet onlardan birine ölüm gelince, "Rabbim! Beni dünyaya geri gönderiniz ki, terk ettiğim dünyada salih bir amel yapayım" der. Hayır! Bu sadece onun söylediği (boş) bir sözden ibarettir. Onların arkasında, tekrar dirilecekleri güne kadar (devam edecek, dönmelerine engel) bir perde (berzah) vardır. (Mü’minûn 23/99–100)
Bu uyarıları kendi hayatımızdaki sorumluluğa taşıyalım. Dilimizle insanları birbirine düşürmeyelim, temizliği ve kul hakkını küçük görmeyelim. Kabristanın ağaçlandırılmasına ve bakımına emek verenler de bunu uygun usulle ve başkalarının hakkını gözeterek yapsın. Bir mezarın yeşilliğinden veya görünüşünden orada yatanın Allah katındaki hâlini bildiğimizi sanamayız. Gaybı Rabbimize bırakır, vefat edene dua eder ve yaşayanlara iyilik taşırız.
Bazı sahâbîlerin aktardığına göre ise Peygamberimiz, “idrardan sakınmayıp onu üzerine sıçratan”ın kabir azabına duçar olacağını söylemiştir. (D20 Ebû Dâvûd, Tahâret, 20; N31 Nesâî, Tahâret, 27; HM1980 İbn Hanbel, I, 225.) Ayrıca kabir azabıyla ilgili olarak yukarıda yer verdiğimiz Hz. Âişe ile Yahudi kadın arasında geçen konuşmada Yahudi kadının, “Kabir azabı, üzerimize sıçrattığımız idrardandır.” dediği yer almaktadır. Hz. Âişe’nin buna inanmaması üzerine yaşlı kadın, Yahudilerin, idrarın bulaştığı elbise, deri ne varsa hepsini makasla kestiklerini söylemiştir. Bu tartışmayı sonradan eşinden dinleyen Resûlullah, o kadını tasdik etmiş ve o günden sonra namazlarının akabinde yaptığı dualarına şu cümleyi de eklemiştir: “Cebrail’in, Mîkâil’in, İsrafil’in Rabbi! Beni cehennem ateşinden ve kabir azabından koru.” (N1346 Nesâî, Sehv, 88.) Kabir azabı-idrar bağlantısı bir rivayette de şu şekilde ifade edilmiştir: “Kabir azabının çoğu, üzerine idrar sıçramasından kaynaklanır.” (İM348 İbn Mâce, Tahâret, 26; HM8313 İbn Hanbel, II, 327.) Böylece Allah Resûlü kabir azabını hatırlatmak suretiyle müminlerden hayatlarının her anına çeki düzen vermelerini istemiş, bu bağlamda idrarlarını yaparken üzerlerine sıçratmamaları hususunda dikkatli olmalarını söyleyerek temizliğe azami derecede gayret göstermeleri gerektiğini belirtmiştir.
Hadislerde kabirde azap görme sebebi olarak zikredilen hususlardan biri de Allah Resûlü’nün (sav) câhiliye âdetlerinden biri olarak ifade ettiği (M2160 Müslim, Cenâiz, 29.) “niyâha” yani ölünün arkasından veya kabri başında saç baş yolunarak, yüz ve diz dövülerek ağıt yakılmasıdır. Buna göre hadiste, “Ölü, ardında kalanların kendisi için feryat ve figanla ağlamasından dolayı azap görür.” buyrulmuştur. (B1292 Buhârî, Cenâiz, 32.) Hz. Âişe’ye, Abdullah b. Ömer’in, hadisi bu şekilde rivayet ettiği hatırlatıldığında müminlerin annesi şu açıklamayı yapmıştır: “Allah, Abdullah’a merhamet etsin! Bir şeyler duymuş ama anlaşılan iyi belleyememiş. Gerçek şu ki Resûlullah’ın (sav) yanından bir Yahudi cenazesi geçti. O esnada Yahudiler de o cenazeye ağlıyorlardı. Bunun üzerine Allah’ın Elçisi, ‘Siz ona ağlıyorsunuz, halbuki o azap görüyor.’ buyurdu.” (M2153 Müslim, Cenâiz, 25; N1857 Nesâî, Cenâiz, 15.) Hz. Âişe’ye göre, Allah Resûlü burada iki farklı durumdan söz etmiş, rivayeti aktaranlar ise bunu bir sebep sonuç ilişkisi olarak anlamış ve nakletmişlerdir.
Allah Resûlü benzeri bir uyarıyı da yolsuzluk yapmak suretiyle kamuya ait mala gözünü dikenler hakkında yapmıştır. Peygamberimizin azatlısı Ebû Râfi’in anlattığına göre, bir gün Bakî’ Mezarlığı’na uğrayan Resûlullah (sav), bir kabrin başucuna gelerek, “Yazık sana! Yazık sana!” diye seslendi. Nebî’nin (sav) bunu kendisine söylediğini zanneden Ebû Râfi, derhâl mezarın başından geri çekilince azatlısının endişesini fark eden Allah’ın Elçisi şöyle buyurdu: “Bunu sana söylemedim. Şu kabrinin yanından geçtiğimiz kimse var ya, vaktiyle onu zekât toplamak için göndermiştim de o zekât malından bir gömlek aşırmıştı. Şimdi o gömleğe karşılık olarak ona ateşten bir zırh giydirildi.” (N863 Nesâî, İmâmet, 58; HM27734 İbn Hanbel, vI, 391.)
Ayet ölüm geldiğinde geri dönme isteğini bildiriyor. Bu hatırlatma, elimizde hâlâ fırsat varken onu değerlendirmemiz içindir. Bugünün küçük bir telafisi, yarına bırakılmış büyük bir pişmanlıktan daha yapıcı olabilir.
Üzerimizde bir hak varsa uygun biçimde iade edelim. Bir yanlışımızı bırakmak için destek arayalım. Ailemizin ihtiyacını ve ibadetimizi ertelemeyelim. Kabri düşünmek bizi yaşayanlardan koparmasın. Tam tersine, insanlara daha doğru davranan ve Rabbine daha samimi yönelen kullar olmamıza vesile olsun.
Gönlümüzü Rabbimize açalım
Allah’ım, hayatın ve ölümün fitnesinden, kabir ve cehennem azabından Sana sığınırız. İmanımızı sağlam, tövbemizi samimi, amelimizi rızana uygun kıl.
Rabbimiz, vefat edenlerimizi rahmetinle kuşat. Ailelerimize teselli, çocuklarımıza güven ve gönüllerimize doğru bir âhiret şuuru ver. Bilmediğimiz gaybı tahminle anlatmaktan, korkuyu istismar etmekten bizi koru. Üzerimizdeki hakları dünyadayken telafi edelim. Son yolculuğumuzu tevhidle tamamlamayı ve rahmetine kavuşmayı nasip eyle. Âmin.
Kaynak: Diyanet kaynak metni, 7. cilt, 567–576. sayfalar. Ayet ve hadislerin asıl kaynakları ilgili alıntıların yanında belirtilmiştir. Arapça ayet metni: Tanzil Project, Uthmani 1.1, CC BY 3.0; meal: Diyanet İşleri Başkanlığı.
