Hadislerle İslâm.. "İstismar: Dinî ve İnsanî Değerleri Şahsî Çıkarlara Alet Etmek" Konulu Hadislerle İslâm Vaazı sitemize eklenmiştir..
İstismar: Dinî ve İnsanî Değerleri Şahsî Çıkarlara Alet Etmek
Hamd, güçsüzün hakkını gözetmeyi ve emanete sadakati emreden Yüce Allah’a mahsustur. Salât ve selâm, insanın ihtiyacını ve inancını menfaate alet etmeyi reddeden Sevgili Peygamberimiz Hz. Muhammed Mustafa’ya, onun ailesine, ashâbına ve yolundan yürüyen bütün müminlere olsun.
Aziz kardeşlerim! Bir insan bize ihtiyacı olduğu için hayır diyemiyor olabilir. Ücretini, yardımını veya güvenini kaybetmekten korkuyor olabilir. İşte böyle bir yerde bizim gücümüz daha büyük bir sorumluluğa dönüşür. İstismar, insanın bu ihtiyacını kendi çıkarımız için kullanmaktır. Bazen emek, bazen duygu, bazen de dinî güven üzerinden yapılır.
Bugün hangi iyi niyetin bize emanet edildiğini düşünelim. Bir çalışanın emeği, bir öğrencinin saygısı, bir ihtiyaç sahibinin mahcubiyeti veya bir cemaatin dinî güveni. Bunlar bize sınırsız bir tasarruf hakkı vermez. Güven arttıkça açıklığımızın, hesabımızın ve sınırlarımızın da daha dikkatli olması gerekir.
Emeğin karşılığını dürüstçe verelim
عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمْ) : “أَعْطُوا الْأَجِيرَ أَجْرَهُ، قَبْلَ أَنْ يَجِفَّ عَرَقُهُ.”
Abdullah b. Ömer’in naklettiğine göre, Resûlullah (sav) şöyle buyurmuştur: “İşçiye, ücretini teri kurumadan önce verin.” (İM2443 İbn Mâce, Rühûn, 4)
يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ لَا تَأْكُلُوٓا۟ أَمْوَٰلَكُم بَيْنَكُم بِٱلْبَٰطِلِ إِلَّآ أَن تَكُونَ تِجَٰرَةً عَن تَرَاضٍ مِّنكُمْ وَلَا تَقْتُلُوٓا۟ أَنفُسَكُمْ إِنَّ ٱللَّهَ كَانَ بِكُمْ رَحِيمًا
Ey iman edenler! Mallarınızı aranızda batıl yollarla yemeyin. Ancak karşılıklı rıza ile yapılan ticaretle olursa başka. Kendinizi helak etmeyin. Şüphesiz Allah size karşı çok merhametlidir. (Nisâ 4/29)
İstismar kelimesi bugünkü Türkçede kullanıldığı anlamıyla Allah Resûlü’nün yaşadığı dönemde ve daha sonra uzunca bir süre Arapların dilinde yer almamıştır. Bu sözcük, Arapçadaki “meyve, yemiş, bir şeyden elde edilen fayda” anlamlarına gelen “semere” kelimesinden (FİS54 Feyyûmî, Misbâhu’l- münîr, 54-55.) türetilmiştir. Son dönem sözlüklerde istismar, “toprağı işlemek, bir şeyi meyve verir hâle getirmek” anlamıyla yer almıştır. Ancak “istismar” ifadesi dilimize, “Bir şeyi veya bir kimseyi kendi çıkarına alet etmek, sömürmek, ondan haksız çıkar sağlamak.” şeklindeki olumsuz tanımıyla yerleşmiştir.
İstismar, yani “insanların birilerini veya bir şeyleri kullanarak haksız menfaat sağlaması” her çağ ve kültürde farklı şekillerde yaşanan bir durumdur, insanlık tarihi boyunca da görülegelmiş bir olgudur. İstismar söz konusu olduğunda istismar eden, istismar edilen ve istismarın konusu olmak üzere üç unsur karşımıza çıkmaktadır. İstismar edenler genellikle ekonomik, fiziksel, sosyal ve siyasal bağlamda gücü elinde bulunduran kimseler, istismar edilenler de söz konusu açılardan zayıf ve güçsüz olanlardır: Kadınlar, çocuklar, köleler, hizmetçiler ve işçiler hatta hayvanlar gibi. İstismara konu olan şeyler ise, güzellik, masumiyet, cinsellik, iyi niyet, emek, vakit, yetki, duygular ve değerler olarak sıralanabilir.
Hak hukuk, makam mevki, sevgi merhamet, erkek kadın demeden maddî veya mânevî her şeyi menfaat aracı hâline getiren istismar, ahlâk dışı bir anlayışın ürünüdür. Tarihî süreçte ve günümüzde özellikle, zayıfı ezme ve ondan menfaat sağlama, yani bizzat insanların istismarı şeklinde kendini göstermiştir. Bu nedenledir ki, Yüce Allah kullarına şöyle seslenmiştir: “Allah’a ibadet edin ve ona hiçbir şeyi ortak koşmayın. Ana babaya, akrabaya, yetimlere, yoksullara, yakın komşuya, uzak komşuya, yanınızdaki arkadaşa, yolcuya, elinizin altındakilere iyilik edin. Şüphesiz Allah, kibirlenen ve övünüp duran kimseleri sevmez.” (Nisâ, 4/36.) Dul kadınların ve yoksulların geçimini sağlamaya çalışanın, Allah yolunda savaşan mücahid veya bütün vaktini ibadetle geçiren kimse gibi olacağını bildiren (B5353 Buhârî, Nafakât, 1; M7468 Müslim, Zühd, 41.) Allah Resûlü gibi bütün peygamberlerin tebliğinde hep zayıfı koruma ve onun hakkını ihlâl etmeme prensibi vardır. Bu yüzden onların etrafında ilk toplananlar, köleler, fakirler gibi toplumun zayıf ve istismara açık grupları olmuştur.
Bir insanın işe muhtaç olması onun hakkını küçültmez. Ücretini, çalışma şartlarını ve sorumluluklarını açıkça konuşalım. Belirsiz sözlerle çalıştırıp sonra emeğini değersiz saymayalım. Gecikme varsa bunu dürüstçe açıklamak ve hakkı tamamlamak gerekir.
Hizmet veya gönüllülük adı da her yükü karşı tarafa bırakmanın perdesi olmasın. Birinin rızası, korku ve bağımlılık altında olup olmadığıyla birlikte düşünülmelidir. Özellikle gençlerin ve ihtiyaç sahiplerinin sınır koyabilmesine saygı gösterelim. Emanet edilen emek, bizim rahatımızın sınırsız kaynağı değildir.
Gücü kendini savunamayanı korumakta kullanalım
عَنْ سَهْلِ ابْنِ الْحَنْظَلِيَّةِ قَالَ: مَرَّ رَسُولُ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمْ) بِبَعِيرٍ قَدْ لَحِقَ ظَهْرُهُ بِبَطْنِهِ فَقَالَ: “اتَّقُوا اللَّهَ فِى هَذِهِ الْبَهَائِمِ الْمُعْجَمَةِ فَارْكَبُوهَا وَكُلُوهَا صَالِحَةً.”
Sehl b. Hanzaliyye’nin naklettiğine göre, Resûlullah (sav) (açlıktan) karnı sırtına yapışmış bir deveye rastladı ve şöyle dedi: “Bu dilsiz hayvanlar hakkında Allah’tan korkun! Binmeye elverişli iken onlara binin; yenmeye elverişli iken onları (kesin ve) yiyin.” (D2548 Ebû Dâvûd, Cihâd, 44)
Kadınlar genellikle fiziksel, psikolojik ya da cinsel olarak istismara maruz kalmaktadır. Bunların bir kısmı kadının ticarî bir meta gibi algılanmasından, bir kısmı ise aile, çevre ya da toplum baskısından kaynaklanmaktadır. Kadının, her şeyden önce bir insan olduğu gerçeği göz ardı edilmektedir. Tıpkı câhiliye döneminde münafıkların reisi olan Abdullah b. Übey’in cariyesini para kazanmak için zina yapmaya zorlaması gibi. (M7552 Müslim, Tefsîr, 26.) Kur’an bu istismara, bu hayâsızlığa sessiz kalmamış ve kullara şöyle seslenmiştir: “iffetli olmak isteyen cariyelerinizi dünya hayatının geçici menfaatlerini elde etmek amacıyla fuhşa zorlamayın.” (Nûr, 24/33.) Sevgili Peygamberimiz de insanların, her zaman olduğu gibi savaşlarda da kadınlara kötü muamelede bulunmamalarını ve onları istismar etmemelerini istemiştir. Hamile bir esir kadınla birlikte olmak isteyen birinin bu davranışını şiddetle kınamış, davranışının ne kadar hatalı olduğunu vurgulamıştır. (M3562 Müslim, Nikâh, 139; NM2789 Hâkim, Müstedrek, III, 1053 (2/195).)
Zayıf ve güçsüz durumlarından yararlanılan, masumiyetleri kullanılan kişiler arasında çocuklar da bulunmaktadır. Aynı şekilde onlar da kimi zaman fiziksel, psikolojik ve cinsel istismara maruz kalmaktadır. Bunlar içinde en çok nefret uyandıranı, iyiyle kötüyü ayıramayacak kadar küçük ve masum olan çocukların, daha kötüsü bebeklerin istismara uğramasıdır. Bunun yanında, günümüzde köşe başlarında mendil sattırılan, dilendirilen, araba camı sildirilen, ağır işlerde sigortasız çalıştırılan çocuklar, artık neredeyse toplum için tepki gösterilmesi gerekmeyen alışılageldik bir durum hâline gelmiştir. Hatta üzülerek ifade etmek gerekir ki zikredilen bu işler, başkalarından ziyade çocukların aileleri tarafından yaptırılmaktadır. Resûlullah’ın örnek şahsında insana ne kadar değer verildiğini idrak eden Hz. Osman, bir hutbesinde kendisini dinleyenleri bu konuda şöyle uyarmıştır: “Zanaat bilmeyen cariyeyi para kazanmaya zorlamayın. Siz onu kazanca zorlarsanız, namusunu satarak para kazanır. Küçükleri de para kazanmaya zorlamayın. Zira küçük çocuk, bulamazsa çalar. Kanaatkâr olun ki Allah da sizi başkalarına muhtaç etmesin. Size düşen helâl olan yiyeceklere talip olmaktır.” (MU1808 Muvatta’, İsti’zân, 16.)
Toplumda istismar edilen insanlar sadece kadın ve çocuklardan ibaret değildir. Ucuz işgücü adına ağır şartlarda az bir ücretle çalıştırılan işçilerin ve hizmetçilerin hakları da ihlâl edilmektedir. Allah Resûlü, kendi döneminde toplumun en zayıf kesimi olan köle ve hizmetçilerin bu konumlarından dolayı istismar edilmelerine hiçbir zaman izin vermemiştir. Aksine, “İşçiye, ücretini teri kurumadan önce veriniz.” (İM2443 İbn Mâce, Rühûn, 4; BS11863 Beyhakî, es-Sünenü’l- kübrâ, vI, 193.) buyurarak işçilerine ücretini vermeyenlerin kıyamet gününde Allah’ı karşılarına alacaklarını haber vermiştir. (B2270 Buhârî, İcâre, 10.) “Sizden biriniz hizmetçisini döveceği zaman hemen Allah’ı hatırlasın da elini çeksin.” (T1950 Tirmizî, Birr, 32.) buyurmuş, onlara iyi muamele etmenin gereği üzerinde ısrarla durmuştur. Onları zayıflığından dolayı aşağılayıp istismar etmenin ancak câhiliye zihniyetine uygun olabileceğini söylemiş, kişinin hizmetçisine yediğinden yedirmesini, giydiğinden giydirmesini, taşıyamayacağı yükü yüklememesini, yüklediyse de yardımcı olmasını tavsiye etmiştir. (B2545 Buhârî, Itk, 15; M4313 Müslim, Eymân, 38.) Aynı şekilde toplumda nüfuz sahibi olan kimselerin diğer insanların haklarına tecavüz etmesine de asla müsaade etmemiştir. Gençliğinde, zayıfları korumak, onların itibar sahibi kimseler tarafından ezilmesini, istismar edilmesini engellemek amacıyla kurulan Hilfü’l-Füdûl (Erdemliler Sözleşmesi) ismiyle meşhur antlaşmaya katılmış, peygamber olduktan sonra da bu antlaşmadan övgüyle bahsetmiştir. (HM1655 İbn Hanbel, I, 191; BN2/355 İbn Kesîr, Bidâye, II, 355-356.) Sosyal statüsü ne olursa olsun bütün insanları eşit gören, onları maddî özelliklerine göre değil ancak Allah’a bağlılıklarına ve samimi inançlarına göre üstün tutan (Hucurât, 49/13; T3270 Tirmizî, Tefsîru’l-Kur’ân, 49; HM23885 İbn Hanbel, v, 411.) İslâm Dini, bu tür istismarların önünü tamamen kapatmıştır.
Konuşamayan hayvanın hâlini fark eden Peygamberimizin uyarısı, sahip olduğumuz güçle nasıl davranmamız gerektiğini öğretir. Bir canlının itiraz edememesi bize onu yorma, aç bırakma veya hoyratça kullanma hakkı vermez. İhtiyacını gözetmek sorumluluğumuzdur.
İnsan ilişkilerimizde de benzer bir dikkat gerekir. Yaşlı, çocuk, engelli veya ekonomik olarak bağımlı bir kişi her zaman rahatsızlığını açıkça söyleyemeyebilir. Onun sessizliğini rıza saymayalım. Güvenli bir biçimde konuşabilmesini, gerektiğinde bağımsız yardıma ulaşabilmesini sağlayalım. Merhamet, gücümüzün sınırını bilmektir.
Dinî güveni şahsî çıkara çevirmeyelim
عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ﴿أَنَّهُ﴾ قَالَ: إِنَّهُ لَيَمْنَعُنِى أَنْ أُحَدِّثَكُمْ حَدِيثًا كَثِيرًا، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمْ) قَالَ: “مَنْ تَعَمَّدَ عَلَيَّ كَذِبًا فَلْيَتَبَوَّأْ مَقْعَدَهُ مِنَ النَّارِ.”
Enes b. Mâlik şöyle demiştir: “Beni size çok hadis rivayet etmekten alıkoyan şey Allah Resûlü’nün (sav) şu sözüdür: ‘Her kim benim adıma bilerek yalan söylerse, cehennemdeki yerine hazırlansın.’” (M3 Müslim, Mukaddime, 2)
İstismara uğrayan bir başka grup ise hayvanlardır. Akıl sahibi insanların dahi istismar edildiği göz önüne alınırsa, hayvanların kolaylıkla menfaat aracı olarak kullanılması şaşılacak bir durum olmasa gerektir. Hayvanların insanların zevklerine alet edilerek dövüştürülmesi veya vahşice öldürülmesi, vücut yapılarına uygun olmayan işlerde, ağır koşullarda, ihtiyaçları yeterince gözetilmeden çalıştırılması, hayvan istismarının en çok görülen şekilleridir. Hâlbuki dinimizde hayvanların yaratılış amacına uygun kullanılması emredilmiş, (M6183 Müslim, Fedâilü’s- sahâbe, 13.) onlara merhametli davranarak iyilikte bulunmak fazilet sayılmıştır. (M5859 Müslim, Selâm, 153.) Açlıktan âdeta karnı sırtına yapışmış bir deve gördüğünde, “Bu dilsiz hayvanlar hakkında Allah’tan korkun! Binmeye elverişli iken onlara binin; yemeye elverişli iken ise onları yiyin.” uyarısını yapan Resûlullah, (D2548 Ebû Dâvûd, Cihâd, 44.) hayvanları hapsederek öldürmeyi (M5057 Müslim, Sayd, 58.) ve onları canlı hedef yapmayı (M5062 Müslim, Sayd, 59.) kesinlikle yasaklamıştır.
İstismara malzeme olan unsurlar somut olabileceği gibi, duygular, değerler gibi soyut olgular da olabilir. Günümüzde özellikle insanların merhamet duygularını ve iyi niyetlerini kötüye kullanarak haksız kazanç elde eden dilenciler yaygınlaşmıştır. “Allah rızası için.” diyerek el açan bu kişiler, aynı zamanda insanların samimi inançlarını da istismar etmekte, kendi çıkarlarına Allah’ın ismini alet etmektedirler. Bu nedenle Allah Resûlü, “Az olsun çok olsun, servetine servet katmak için başkalarından dilenen kişi, kor ateş dilenir.” (M2399 Müslim, Zekât, 105.) diyerek inananları dilencilikten sakındırmıştır.
Değerlerin istismarının en ağır şekli, dinin ve dinî değerlerin kötüye kullanılmasıdır. Resûlullah hayatta iken de vefat ettikten sonra da bizzat kendisini ve onun tebliğ ettiği dini istismar etmeye cüret edenler olmuştu. Söz gelimi Mekke’nin fethinden sonra Müslüman olan ve Peygamberimizin Huneyn Savaşı sonrası kalplerini dine ısındırmak için ganimetlerden yüzer deve verdiği (B4336 Buhârî, Meğâzî, 57.) kişilerden biri olan Uyeyne b. Hısn, Tâif Kuşatması’na da katılmıştı. Ancak onun muhasaraya katılmasının ardında farklı bir neden yatmaktaydı. Nitekim Uyeyne arkadaşlarından biriyle konuşurken asıl maksadının Resûlullah’a yardım etmek olmadığını, ganimet olarak Sakîfli bir cariye almak istediğini itiraf etmişti. (HS5/157 İbn Hişâm, Sîret, v, 157.) Uyeyne istismarcılığı huy edinmiş olacak ki Peygamberimizin vefatından sonra, Akra’ b. Hâbis ile birlikte Hz. Ebû Bekir’den de maddî talepte bulunmuştu. Çünkü kalpleri İslâm’a ısındırılmak istenen kimselere çeşitli hediyeler verilmesini, kendisi için kolay kazanç elde etme vasıtası olarak görmüştü. İslâm’ın yararı için uygulanan önemli bir dinî ve siyasî strateji, sömürü aracı hâline getirilmişti. Fakat Hz. Ömer, İslâm’ın böyle menfaatçi insanlara ihtiyacı olmadığını söyleyerek ikisine de meydan okurcasına karşı çıkmış ve isteklerini reddetmişti. (BS13464 Beyhakî, es- Sünenü’l-kübrâ, vII, 31.)
Resûlullah adına bilerek yalan söyleme uyarısı, dinî sözün ağırlığını hatırlatır. Bir bağış almak, itaat sağlamak veya kendimizi güçlü göstermek için kaynağı olmayan bir cümleyi hadis diye sunamayız. İnsanların Allah sevgisini ve korkusunu kendi menfaatimizin aracı yapmayalım.
Dinî hizmette bilgi, para ve yetki varsa hesap da açık olmalıdır. Sorulan meşru soruyu saygısızlık diye susturmayalım. Emanet paranın nereye gittiği, görevin sınırı ve kararın gerekçesi izah edilebilsin. Samimiyet iddiası denetimden ve sorumluluktan muafiyet sağlamaz. Güveni en iyi koruyan şeylerden biri dürüst açıklıktır.
Zararı görenin sesini duyalım
Asr-ı saadette yaşanan başka bir olay, Peygamberimizin görevi istismara yol açabilecek rüşvet niteliğindeki uygulamaların önüne geçme hususundaki hassasiyetini göstermektedir: Ezd kabilesine mensup İbnü’lLütbiyye isimli bir adam Süleymoğulları’nın zekâtlarını toplamak üzere Peygamberimiz (sav) tarafından görevlendirilmişti. Toplama işini bitirip geldiğinde zekât için verilen malları Resûlullah’a teslim etmiş, ancak bir kısmını kenara ayırıp, “Yâ Resûlallah! Bu size aittir. Bu da bana hediye edilendir.” demişti. Bunun üzerine Resûlullah, “Gerçekten öyleyse, sen ana babanın evinde otursaydın bu hediye sana gelir miydi?” demiş, ardından bir hutbe vererek insanların haksızlıkla elde ettiği malların, kıyamette ağır bir ceza olarak karşılarına çıkacağını ifade etmiştir. (B6979 Buhârî, Hıyel, 15; M4740 Müslim, İmâre, 27.)
Din istismarının bir başka şekli de birtakım ibadet, hüküm ve uygulamaların kötüye kullanımı şeklinde karşımıza çıkmaktadır. Meselâ, hülle, üç talâkla boşanmış bir kadının dinen meşru bir şekilde eski eşine dönebilmesi için (Bakara, 2/230.) düzenlenen gayri ahlâkî bir çözüm yolu, hileli bir evliliktir. Burada nikâhın istismar edilmesi söz konusudur. Allah Resûlü ise, nikâh akdinin suistimal edildiği bu hileli evlilik merasimine taraf olan iki kişiye Allah’ın rahmetinden uzak kalması için beddua etmiştir. (T1119, T1120 Tirmizî, Nikâh 28; HM1289 İbn Hanbel, I, 150.) Peygamberimiz boşanma hükmünün ve aynı zamanda kadının istismar edildiği diğer bir olay karşısında da sert bir şekilde tepki vermiştir. Kendisine, bir adamın hanımını üç talâkla bir defada boşadığı haber verilince, “Ben aranızda iken Allah’ın Kitabı’yla mı oynanıyor?” diye öfkelenerek ayağa kalkmıştır. (N3430 Nesâî, Talâk, 6.)
Birisi yaşadığı rahatsızlığı anlattığında hemen güçlü olanı savunmaya geçmeyelim. Sözü ciddiyetle dinleyelim, güvenliğini gözetelim ve uygun yardım yolunu arayalım. İddianın doğru biçimde araştırılmasıyla kişinin susturulması aynı şey değildir. Ne söylentiyle hüküm verelim ne saygın bir isim söz konusu diye gözümüzü kapatalım.
Bugün kendi ilişkilerimizde rızayı, emeği ve sınırları gözden geçirelim. “Bizim için yapmalı” dediğimiz hangi beklenti aslında karşı tarafın hakkını zorluyor? Gereksiz yükü kaldıralım, hesabı açık tutalım ve zayıfın itirazını duyabilecek bir ortam kuralım. İyiliğin adı, haksızlığın örtüsü olmasın.
Gönlümüzü Rabbimize açalım
Allah’ım! Bizi insanların emeğini, ihtiyacını, sevgisini ve dinî güvenini menfaate alet etmekten koru. Elimizdeki gücü emanet bilmeyi, sınırına riayet etmeyi ve hesabını açık tutmayı nasip et.
Rabbimiz! İstismara ve haksızlığa uğrayanlara güvenli yardım yolları aç. Sözü duyulmayanın sesini ciddiye almayı bize öğret. Ne delilsiz suçlamayla insanları mahkûm edelim ne güçlü olanın hatasını görmezden gelelim.
Ya Rabbi! Çalışanların hakkını, çocukların güvenini, yaşlıların onurunu ve bütün canlıların ihtiyacını gözetelim. Din adına konuşurken gerçeğe ve kaynağa bağlı kalalım. Hizmetimizi rızana uygun, gönlümüzü samimi ve ilişkilerimizi adaletli eyle. Âmin.
Kaynak: Diyanet kaynak metni, 3. cilt, 547–556. sayfalar. Ayet ve hadislerin asıl kaynakları ilgili alıntıların yanında belirtilmiştir. Arapça ayet metni: Tanzil Project, Uthmani 1.1, CC BY 3.0; meal: Diyanet İşleri Başkanlığı.
