Hadislerle İslâm.. "İnsanî Sorumluluk: Büyük Emanet" Konulu Hadislerle İslâm Vaazı sitemize eklenmiştir..
İnsanî Sorumluluk: Büyük Emanet
Hamd, bize akıl ve irade veren, taşıdığımız emanetleri hakkıyla gözetmemizi isteyen Yüce Allah’a mahsustur. Salât ve selâm, her sorumluluğu adalet ve merhametle yerine getirmeyi öğreten Sevgili Peygamberimiz Hz. Muhammed Mustafa’ya, onun ailesine, ashâbına ve yolundan yürüyen bütün müminlere olsun.
Aziz müminler! Bir anahtar bize teslim edildiğinde kapıyı korumamız beklenir. Bir çocuk elimize bakıyorsa onun yalnız yemeğinden değil, güveninden de sorumluyuz. Bir görev üstlenmişsek bize başvuran insanların hakkını düşünürüz. Hayatımız baştan sona emanetlerle örülüdür; yaptığımız kadar ihmal ettiğimiz şeylerin de sonuçları vardır.
Sorumluluk konuşurken kendimizi bütün dünyanın yükü altında ezilmiş de hissetmeyelim. Dinimiz insanı gücü ve imkânıyla birlikte değerlendirir. Bizden istenen her şeyi tek başımıza çözmek değildir; üzerimize düşeni tanıyıp dürüstçe yerine getirmektir. Bugün “Birileri yapsın” dediğimiz hangi işin aslında bizim önümüzde durduğunu düşünelim.
Hepimizin gözettiği bir emanet var
عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ (رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ) : أَنَّهُ سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمْ) يَقُول: “كُلُّكُمْ رَاعٍ وَمَسْئُولٌ عَنْ رَعِيَّتِهِ، فَالْإِمَامُ رَاعٍ، وَهْوَ مَسْئُولٌ عَنْ رَعِيَّتِهِ، وَالرَّجُلُ فِى أَهْلِهِ رَاعٍ وَهْوَ مَسْئُولٌ عَنْ رَعِيَّتِهِ، وَالْمَرْأَةُ فِى بَيْتِ زَوْجِهَا رَاعِيَةٌ وَهْيَ مَسْئُولَةٌ عَنْ رَعِيَّتِهَا، وَالْخَادِمُ فِى مَالِ سَيِّدِهِ ﴿رَاعٍ﴾، وَهْوَ مَسْئُولٌ عَنْ رَعِيَّتِهِ.”
Abdullah b. Ömer’in (ra) işittiğine göre, Resûlullah (sav) şöyle buyurmuştur: “Hepiniz sorumlusunuz ve hepiniz yönettiklerinizden mesulsünüz. Devlet başkanı bir sorumludur ve yönettiklerinden mesuldür. Evin beyi bir sorumludur ve yönettiklerinden mesuldür. Evin hanımı da bir sorumludur ve yönettiklerinden mesuldür. Hizmetçi de efendisinin malı üzerinde bir sorumludur ve yönettiklerinden mesuldür.” (B2409 Buhârî, İstikrâz, 20)
إِنَّا عَرَضْنَا ٱلْأَمَانَةَ عَلَى ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضِ وَٱلْجِبَالِ فَأَبَيْنَ أَن يَحْمِلْنَهَا وَأَشْفَقْنَ مِنْهَا وَحَمَلَهَا ٱلْإِنسَٰنُ إِنَّهُۥ كَانَ ظَلُومًا جَهُولًا
Şüphesiz biz emaneti göklere, yere ve dağlara teklif ettik de onlar onu yüklenmek istemediler, ondan çekindiler. Onu insan yüklendi. Çünkü o çok zalimdir, çok cahildir. (Ahzâb 33/72)
Peygamberimiz, câhiliye karanlığındaki kalplere iman nurunu yerleştirmek için elinden gelen gayreti gösteriyordu. Bir yandan hâl ve hareketleriyle getirdiği hidayeti yaşayarak sunarken bir yandan da üstün hitabet yeteneğiyle ilâhî mesajı en hikmetli kelimelere döküyordu. Bir gün insan ve toplum için hayatî bir önem taşıyan “sorumluluk” duygusunu ashâbına şu örnekle anlatmıştı: “Allah Teâlâ’nın koymuş olduğu sınırlara uygun yaşayanlar ile bu sınırları ihlâl eden kimselerin durumu, bir gemiye binmiş, gemi içerisindeki yerleri kura ile belirlenmiş iki grup insanın durumuna benzer; Bunlardan bir kısmı geminin alt tarafında, bir kısmı da üst tarafında yolculuk etmeye hak kazanmıştır. Alt kattakiler (su ihtiyaçlarını karşılamak için) üsttekilerin yanına giderler. (Bir süre sonra) ‘(Sudan) nasibimizi almak için (geminin altından) bir delik açsak da yukarıdakileri rahatsız etmesek’ derler.” Allah Resûlü, sözlerine bu gemide bulunan bütün insanların huzur içerisinde yaşamalarının yoluna işaret ederek devam etti: “Eğer yukarıda bulunanlar aşağıdakilerin isteklerini yapmalarına izin verirlerse gemidekiler hep birlikte helâk olur. Fakat onlara engel olurlarsa hem onlar hem de kendileri kurtulur.” (B2493 Buhârî, Şirket, 6.)
Allah Resûlü’nün gemi hadisindeki benzetmesiyle insanlara aktardığı “sorumluluk bilinci”, esasında tüm varlıklardan farklı donanıma sahip olarak yaratılan insana has bir duygudur. Zira insanı eşsiz güzellikte yaratan Yüce Allah (cc) (Tîn, 95/4.) ona şeref vermiş ve onu yarattıklarının pek çoğundan üstün kılmış, (İsrâ, 17/70.) çeşitli nimetlerle rızıklandırmış, kâinatı onun hizmetine vermiştir. (İbrâhîm, 14/32-33.) Yüce Yaratan, diğer canlılardan farklı olarak “akıl” ve “irade” vermek suretiyle insanı, çeşitli kabiliyetlerle donatmış; ona, verdiği kararı uygulayabilme özgürlüğünü sunmuştur. Bütün bunları bahşettikten sonra, “İnsan, kendisinin başıboş bırakılacağını mı zanneder.” diyerek ona dünya hayatında sorumsuz bırakılmayacağını bildirmiş, (Kıyâme, 75/36.) kendisine çeşitli görevler yüklemiştir. Koyduğu düzen içinde huzurla yaşaması için ona doğru yolu göstererek (İnsan, 76/3.) bazı sınırlar koymuş, emir ve yasaklar belirlemiştir. İnsan da göklerin, yerin ve heybetli dağların dahi üstlenmekten çekindiği “emanet”i, yani Allah’a kul olma sorumluluğunu akıllı, irade sahibi, düşünen, gören ve işiten bir varlık olarak kabul etmiştir. (Ahzâb, 33/72.) Böylece Allah’a bir anlamda söz vererek sözünü yerine getirmekle yükümlü olan sorumlu bir varlık, yani “mükellef” olmuştur.
Sorumluluk, insan hayatına yön veren, onu amaçsız yaşamaktan kurtaran bir rehberdir. Sadece duyguya dayalı bir iç ses değil, aynı zamanda bir düşünme faaliyeti ve bilinç düzeyidir. Dolayısıyla her ne kadar sorumluluk duygusu insanın fıtratında varsa da bunun körelmesi ya da geliştirilmesi insanın elindedir. Sorumluluk duygusu gelişmiş kişiler ellerindeki nimetlerle birlikte bazı vazifeleri de yüklendiklerinin, kazandıkları birtakım hakların yanında sorumluluklar taşıdıklarının farkında olur ve bunları ifâ ettikçe huzur ve saadete ererken, yerine getirmedikleri her görev onları derin bir huzursuzluğa sevk eder.
Fıtrat dini olan İslâm, insanı sorumlu bir varlık olarak kabul ederken öncelikle ona yerine getirmesi gereken görevlerin bildirilmesini zorunlu görmüş ve bunun mümkün olmadığı durumlarda insanlardan sorumluluğu kaldırmıştır. “Her nefis, kazandığına (amellerine) karşılık bir rehindir.” (Müddessir, 74/38.) buyurarak kullarına “sorumlu” olduklarını hatırlatan Allah Teâlâ, dinini, beklentilerini, emir ve yasaklarını bildiren bir peygamber göndermedikçe kimseye azap etmeyeceğini bildirmiştir. (İsrâ, 17/15.) Çünkü bilgi sorumluluk gerektirir, bilmeyenin sorumluluğu yalnızca kendisine verilen imkânlar ölçüsünde araştırıp öğrenmektir. Bilginin varlığı ise akılla olur. Bu nedenle, Peygamberimiz şöyle buyurmuştur: “Üç grup insandan sorumluluk kaldırılmıştır: Uyanıncaya kadar uyuyandan, buluğa erinceye kadar çocuktan ve aklı başına gelinceye kadar delirenden.” (D4403 Ebû Dâvûd, Hudûd, 17; T1423 Tirmizî, Hudûd, 1.) Nebevî ahlâkla yetişen sahâbenin de uygulamalarında bu prensibi gözettiği görüyoruz. Nitekim Hz. Ömer’in halifeliği zamanında Şam’da bir kimse zina ettiğini beyan etmiş ve kendisine bunun haram olduğu bildirilince şaşırmıştı. Bunun üzerine Şam valisi Saîd b. Müseyyeb, Hz. Ömer’e bu adamın durumunu sormak üzere bir mektup gönderdi.Hz. Ömer, “Eğer Allah’ın zinayı haram kıldığını bilerek bu suçu işlemişse ona ceza uygulayın, bilmiyorsa haram olduğunu ona bildirin ve suçunu tekrar ederse onu cezalandırın.” diye cevap vermişti. (MA13643 Abdürrezzâk, Musannef, vII, 403.)
Peygamberimizin hatırlattığı sorumluluk, sadece büyük görevler taşıyan insanlara ait değildir. Anne, baba, iş sahibi, çalışan ve kendisine bir iş teslim edilmiş herkes kendi alanında hesap vereceğini hatırlar. Bu düşünce bizi birbirimizi denetlemeye heveslendirmekten önce kendimize döndürmelidir. Önce bizim gözettiğimiz emanetler güvende mi?
Bir görevi üstlenirken imkânımızı ve yeterliliğimizi dürüstçe değerlendirelim. Yapamayacağımız sözü verip insanları bekletmeyelim; yardıma ihtiyaç duyduğumuzda bunu söylemekten utanmayalım. Sorumluluk her şeyi biliyor görünmek değildir. Bilmediğini öğrenmek, yanlışını düzeltmek ve gerektiğinde işi ehline bırakmak da emanete sadakatin içindedir.
Ailemizin hakkı gözümüzün önünde olsun
عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمْ) : “كَفَى بِالْمَرْءِ إِثْمًا أَنْ يُضَيِّعَ مَنْ يَقُوتُ.”
Abdullah b. Amr’ın naklettiğine göre, Resûlullah (sav) şöyle buyurmuştur: “Bakmakla yükümlü olduğu kimseleri ihmal etmesi, kişiye günah olarak yeter.” (D1692 Ebû Dâvûd, Zekât, 45)
Allah Teâlâ’nın akıl ve irade sahibi kullarına yüklediği sorumluluklar ancak onların güçlerinin yettiği kadardır. (Bakara, 2/286; Mü’minûn, 23/62.) Peygamberimizin bildirdiği üzere, kullarını en iyi tanıyan ve onların zorluk çekmelerine razı olmayan (Bakara, 2/185.) Yüce Yaratan, unutarak ya da hatayla yaptığı günahlardan dolayı onları sorumlu tutmamış, (İM2045 İbn Mâce, Talâk, 16.) kalplerinden geçirdikleri kötü düşünceleri fiile dönüştürmedikleri takdirde onları affedeceğini söylemiştir. (B6664 Buhârî, Eymân ve nüzûr, 15.) Allah
İstisnai ve zorunlu bazı durumlar hâricinde insan, sorumluluğu sürekli olan bir varlıktır ve onun sorumlulukları kendisini yaratan Rabbinden başlar. İnsanın ilk ve en büyük sorumluluğu Rabbine karşıdır. Allah Teâlâ’nın, “İşte bu Kur’an; kendisiyle uyarılsınlar, Allah’ın ancak tek ilâh olduğunu bilsinler ve akıl sahipleri düşünüp öğüt alsınlar diye insanlara (gönderilmiş) bir bildiridir.” (İbrâhîm, 14/52.) sözleriyle ortaya koyduğu üzere bu sorumluluk, kulun kendisini yaratan Rabbinin varlığını ve birliğini kabul ederek O’na ortak koşmadan inanmasıdır. İnancının gereği olan yaşam tarzını benimsemesi, Allah Teâlâ’nın koyduğu sınırları koruması, emir ve yasaklarına riayet etmesi; dahası bütün bunları kuru bir mecburiyet duygusuyla değil samimi bir mesuliyet hissiyle, yerine getirmesidir. Rabbini ve O’na olan sorumluluklarını daima hatırında tutması, bu şuurla yaşamasıdır. Bu bilinçle yaşadığı zaman elde edeceği mükâfat ise Allah Resûlü tarafından şu şekilde bildirilmektedir:
Resûlullah bir gün Muâz b. Cebel ile binek üzerinde yolculuk yapmaktaydı. Yol arkadaşına, “Allah’ın kulları üzerindeki hakkı nedir, bilir misin?” diye sordu. Muâz b. Cebel, “Allah ve Resûlü daha iyi bilir.” diyerek karşılık verdi. Peygamberimiz, “Allah’ın kulları üzerindeki hakkı, insanların O’na kulluk etmeleri ve hiçbir şeyi O’na ortak koşmamalarıdır.” buyurdu. Sonra devam etti ve şöyle dedi: “Bunu yaptıkları takdirde kulların Allah üzerinde hakkı nedir, bilir misin?” Muâz (ra) yine sözü ona bırakınca Allah Resûlü, “Allah’ın onlara azap etmemesidir.” buyurdu. (B7373 Buhârî, Tevhîd, 1; M143 Müslim, Îmân, 48.)
Evin geçimini karşılamak büyük bir emektir. Fakat ailemizin ihtiyacı yalnız maddi değildir; dinlenmeye, anlaşılmaya, güvende olmaya ve birlikte vakit geçirmeye de ihtiyaç vardır. Çalışmayı bahane ederek evdeki her meseleden bütünüyle çekilemeyiz. Ev içinde emek veren insanın yaptığı işi de görünmez sayamayız.
Çocuğumuzun ekranında ne olduğunu sormadan önce bizimle konuşabileceği bir ortam kurup kurmadığımızı düşünelim. Bir yaşlımızın ilaçlarını almak kadar onu incitmeden dinlemek de önemlidir. Kardeşlerim, emanet bize hükmetme hakkı vermekten önce hizmet etme sorumluluğu yükler. Ailemiz üzerindeki gücümüzü korkutmak için değil, güveni ve adaleti korumak için kullanalım.
Aynı gemide olduğumuzu unutmayalım
حَدَّثَنَا زَكَرِيَّاءُ قَالَ سَمِعْتُ عَامِرًا يَقُولُ سَمِعْتُ النُّعْمَانَ بْنَ بَشِيرٍ (رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ) عَنِ النَّبِيِّ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمْ) قَالَ “مَثَلُ الْقَائِمِ عَلَى حُدُودِ اللَّهِ وَالْوَاقِعِ فِيهَا كَمَثَلِ قَوْمٍ اسْتَهَمُوا عَلَى سَفِينَةٍ، فَأَصَابَ بَعْضُهُمْ أَعْلاَهَا وَبَعْضُهُمْ أَسْفَلَهَا، فَكَانَ الَّذِينَ فِى أَسْفَلِهَا إِذَا اسْتَقَوْا مِنَ الْمَاءِ مَرُّوا عَلَى مَنْ فَوْقَهُمْ فَقَالُوا لَوْ أَنَّا خَرَقْنَا فِى نَصِيبِنَا خَرْقًا، وَلَمْ نُؤْذِ مَنْ فَوْقَنَا. فَإِنْ يَتْرُكُوهُمْ وَمَا أَرَادُوا هَلَكُوا جَمِيعًا، وَإِنْ أَخَذُوا عَلَى أَيْدِيهِمْ نَجَوْا وَنَجَوْا جَمِيعًا.”
Nu’man b. Beşîr’den nakledildiğine göre Hz. Peygamber (sav) şöyle buyurmuştur: “Allah Teâlâ’nın koymuş olduğu sınırlara uygun yaşayanlar ile bu sınırları ihlâl eden kimselerin durumu, bir gemiye binmiş, gemi içerisindeki yerleri kura ile belirlenmiş iki grup insanın durumuna benzer; Bunlardan bir kısmı geminin alt tarafında, bir kısmı da üst tarafında yolculuk etmeye hak kazanmıştır. Alt kattakiler (su ihtiyaçlarını karşılamak için) üsttekilerin yanına giderler. (Bir süre sonra), ‘(Sudan) nasibimizi almak için (geminin altından) bir delik açsak da yukarıdakileri rahatsız etmesek.’ derler. Eğer yukarıda bulunanlar aşağıdakilerin isteklerini yapmalarına izin verirlerse gemidekiler hep birlikte helâk olur. Fakat onlara engel olurlarsa hem onlar hem de kendileri kurtulur.” (B2493 Buhârî, Şirket, 6)
Bir defasında da Cebrail’in (as) bir insan suretinde gelerek sorduğu, “İhsan nedir?” sorusuna Resûlullah’ın verdiği, “İhsan, Allah’ı görüyormuşçasına O’na kulluk etmendir. Sen O’nu göremesen de O, seni görmektedir.” (M93 Müslim, Îmân, 1.) cevabı, Allah’a olan sorumluluk bilincini yaşatmanın sırrını özetlemektedir. Allah’a karşı sorumluluk bilinciyle yaşamak, kişinin Allah’tan geldiğinin,
O’na ait olduğunun ve nihayetinde O’na döneceğinin farkında olmasıdır. Ne zaman ve nerede olursa olsun her şeyi gören, duyan ve bilen Allah’ın kendisiyle beraber olduğunu hatırında tutmasıdır. Bu bilinçle hayatına yön vermesi, attığı her adımı bu şuurla atması ve tüm amellerini bu idrakle yapmasıdır. O’nun dilediği gibi bir kul olarak yaşayıp razı olacağı şekilde O’na kavuşmasıdır.
Oldukça geniş olan sorumluluk alanı öncelikle kişinin kendisinden başlar. İnsan, bedeninin ve ruhunun ihtiyacını karşılayarak kendisine gereken özeni göstermekle yükümlüdür. Sevgili Peygamberimiz, ashâbına da gerekli gördüğü durumlarda bu yükümlülüğü hatırlatmıştır. Nitekim sahâbeden Abdullah b. Amr, Allah’a daha yakın olma arzusuyla her gün oruç tutmaya çalışıyor, gecelerini de namaz kılarak geçiriyordu. Bu hâlinden haberdar olduğunda Allah Resûlü ona şunları söyledi: “Ey Abdullah b. Amr, duydum ki gündüzleri oruç tutup geceleri namaz kılıyormuşsun. Sakın böyle yapma. Çünkü bedeninin senin üzerinde hakkı vardır, gözlerinin senin üzerinde hakkı vardır ve eşinin de senin üzerinde hakkı vardır.” (M2743 Müslim, Sıyâm, 193.)
Rabbine karşı sorumlu olan insan, O’nun emaneti olan bedenine karşı da sorumludur. Bu nedenle bedenine iyi bakmalı, onun yeme, içme, dinlenme gibi ihtiyaçlarını zamanında görmeli ve sağlığına dikkat etmelidir. Aynı şekilde mânevî ihtiyaçlarının olduğunu unutmamalı, ruh sağlığını da korumalıdır. Ruh sağlığının temini öncelikle Allah’a ortak koşmadan, tam bir teslimiyetle inanmayı gerektirir. Çünkü gönüller ancak yaratılışının doğasına uygun olan İslâm ile (B1385 Buhârî, Cenâiz, 92.) ve Allah’ı anmakla huzur bulur. (Ra’d, 13/28.) Hayatının devamı, kendisinden istenen amelleri yerine getirebilmesi ve zamanı geldiğinde de emanetini sağlıkla teslim edebilmesi, kişinin bedenen ve ruhen sağlıklı bir yaşam sürmesiyle mümkündür. Bunlara özen gösteren kişi, yaşamı için vazgeçilmez olan aklını, dinini, malını ve şerefini koruma sorumluluğunu da yerine getirmiş olur.
Bir kötülüğün yalnız yapanı etkileyeceğini düşünmek her zaman doğru değildir. İş yerinde güvenlik tedbirinin ihmal edilmesi, çevreye zarar verilmesi veya ortak paranın yanlış kullanılması başkalarının hayatına da dokunur. Hadisteki gemi örneği bizi birbirimizin hayatıyla bağlı olduğumuzu fark etmeye çağırır.
Yanlış gördüğümüzde bunu düzeltmenin de doğru bir yolu olmalıdır. Kimseye keyfî güç kullanma yetkisi verilmiş gibi davranamayız. Güvenli ve hukuka uygun yolları, yetkili mercileri, samimi uyarıyı ve gerekli dayanışmayı gözetiriz. Haksızlığa sessiz kalmamakla yeni bir haksızlık üretmek arasındaki farkı koruyalım. İyiliği savunurken adalet ve merhamet elimizden düşmesin.
İnsanın gücü ve şartları gözetilir
عَنْ عَلِيٍّ عَنِ النَّبِيِّ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمْ) قَالَ: “رُفِعَ الْقَلَمُ عَنْ ثَلاَثَةٍ: عَنِ النَّائِمِ حَتَّى يَسْتَيْقِظَ، وَعَنِ الصَّبِيِّ حَتَّى يَحْتَلِمَ، وَعَنِ الْمَجْنُونِ حَتَّى يَعْقِلَ.”
Hz. Ali’den rivayet edildiğine göre, Hz. Peygamber (sav) şöyle buyurmuştur: “Üç grup insandan sorumluluk kaldırılmıştır: Uyanıncaya kadar uyuyandan, buluğa erinceye kadar çocuktan ve aklı başına gelinceye delirenden.” (D4403 Ebû Dâvûd, Hudûd, 17; T1423 Tirmizî, Hudûd, 1)
Kendine karşı görevlerini yerine getiren insan, diğer sorumlulukları da yüklenmeye hazır hâle gelir. “Ey iman edenler! Kendinizi ve ailenizi, yakıtı insanlar ve taşlar olan ateşten koruyun.” (Tahrîm, 66/6.) âyeti gereği, ailesinin hem bugününü hem de geleceğini düşünmek Müslüman’ın diğer sorumluluk alanını oluşturur. Kişinin en yakın çevresini oluşturan aile, toplumu meydana getiren en küçük birim ve eğitimin başladığı yer olması bakımından da önemlidir. Sağlıklı ve huzurlu bir toplum ancak böyle bir ortamda yetişen bireylerden ve bu bireylerin oluşturduğu ailelerden meydana gelir. Nitekim Peygamberimiz, “Sizin en hayırlınız ailesine karşı en hayırlı olanınızdır.” (T3895 Tirmizî, Menâkıb, 63; İM1977 İbn Mâce, Nikâh, 50.) buyurarak hayırlı bir insan olmanın aileye karşı tutumla alâkalı olduğunu ifade etmiştir.
Kişinin sorumluluklarının önemli bir bölümü anne ve babasıyla ilgilidir. Zira kendilerinin her türlü ihtiyacıyla ilgilenerek daima onlara rahat bir hayat sunma gayretinde olan ebeveynler, çocuklarının üzerinde en çok emeği olan insanlardır. Bu nedenledir ki Allah Teâlâ, Kur’ân-ı Kerîm’de kendisine hiçbir şekilde ortak koşulmamasını emrettikten hemen sonra anne babaya iyilik edilmesini istemiştir. (En’âm, 6/151; İsrâ, 17/23.) Resûl-i Ekrem’e gelerek iyi muamele görmeyi en çok kimin hak ettiğini soran adama Allah Resûlü üç defa, “Annen.” cevabını vermiş, “Sonra baban, sonra da (sırasıyla) sana en yakın olanlardır.” diyerek insanın öncelikle anne ve babasına karşı sorumlu olduğunu hatırlatmıştır. (M6501 Müslim, Birr, 2.) Kişi, kendisini dünyaya getiren, şefkatle besleyip büyüten, nazını çeken ve onu türlü zorluklara katlanarak yetiştiren ebeveynine karşı daima saygılı olmalı, onlara iyi davranmalı, kendilerine değer verdiğini her fırsatta belli etmelidir. Özellikle yaşlanıp ilgiye çok daha muhtaç hâle geldiklerinde kendilerine hassas davranmalı, onları asla incitmemelidir. Allah Teâlâ’nın bu konudaki emri gayet açıktır: “Rabbin, sadece kendisine kulluk etmenizi, ana babanıza da iyi davranmanızı kesin bir şekilde emretti. Onlardan biri veya her ikisi senin yanında yaşlanırsa, kendilerine ‘öf!’ bile deme; onları azarlama; ikisine de güzel söz söyle.” (İsrâ, 17/23.)
Peygamber Efendimiz, Yüce Yaratan’ın rızasının anne babayı hoşnut etmekten geçtiğini bildirmiştir. (T1899 Tirmizî, Birr, 3.) Evlâdın maddî anlamda da ebeveynini koruması ve onları kimseye muhtaç etmemesi gerekir. Zira kişi, eşi ve çocuklarına olduğu gibi anne ve babasına bakmakla da yükümlüdür. “Bakmakla yükümlü olduğu kimseleri ihmal etmesi, kişiye günah olarak yeter.” (D1692 Ebû Dâvûd, Zekât, 45; HM6495 İbn Hanbel, II, 161.) sözleriyle müminleri uyaran Rahmet Elçisi, putperest olan annesinin kendisini görmek isteğiyle yanına geldiğini söyleyen Hz. Ebû Bekir’in kızı Esmâ’ya onunla ilgilenmesi gerektiğini bildirerek farklı din ya da inançlara mensup olmalarının anne babaya olan bu sorumluluğu düşürmeyeceğine dikkat çekmiştir. (M2325 Müslim, Zekât, 50.)
Sorumluluğu hatırlamak kadar insanın sınırlarını tanımak da gerekir. Çocuğu yetişkinle aynı ölçüye koyamayız; hastalık ve engelleri görmezden gelemeyiz. Bütün insanların aynı hızda ve aynı imkânlarla hareket etmesini istemek adalet değildir. Yakınımızın neyi yapabildiğini, nerede desteğe ihtiyaç duyduğunu anlamaya çalışalım.
Bugün emanetlerimizi kısaca gözden geçirelim. İhmal edilmiş bir aile hakkı, tamamlanmamış bir iş veya korunması gereken ortak bir imkân var mı? İçlerinden birini belirleyip gerçekçi bir adım atalım. Sorumluluk duygumuz bizi sürekli suçlulukta bırakmasın; yapılabilir bir iyiliğe taşısın. Rabbimizin yardımını isteyerek bize düşeni yapalım, elimizde olmayan sonuçları ise O’na bırakalım.
Gönlümüzü Rabbimize açalım
Allah’ım! Bize emanetlerimizi tanımayı ve onları adaletle taşımayı nasip et. Makamımızı, bilgimizi, gücümüzü ve imkânımızı başkalarına zarar vermek için kullanmaktan Sana sığınırız. İhmal ettiğimiz hakları bize hatırlat; yanlışımızı onarmak için kapılar aç.
Rabbimiz! Annelerimize ve babalarımıza sabır, ailelerimize merhamet, yöneticilerimize adalet, çalışanlarımıza dürüstlük ver. Çocuklarımızın ve korunmaya muhtaç kardeşlerimizin güvenini bize emanet eyledin; bu güveni boşa çıkarmaktan bizi muhafaza eyle. Hastalık, engel veya imkânsızlık içinde olanlara anlayış ve destek sunmayı bize öğret.
Ya Rabbi! Haksızlık karşısında doğru yoldan gayret etmeyi, iyilikte birlikte hareket etmeyi ve kendi kusurumuzu düzeltmeyi nasip et. Elimizden geleni tembellikle bırakmayalım, elimizden gelmeyenle de kendimizi tüketmeyelim. Huzuruna taşıdığımız emanetleri gözetmeye çalışmış bir kul olarak gelmeyi bize lütfet. Âmin.
Kaynak: Diyanet kaynak metni, 3. cilt, 95–110. sayfalar. Ayet ve hadislerin asıl kaynakları ilgili alıntıların yanında belirtilmiştir. Arapça ayet metni: Tanzil Project, Uthmani 1.1, CC BY 3.0; meal: Diyanet İşleri Başkanlığı.
