Hadislerle İslâm.. "İnsan: Mükerrem Varlık" Konulu Hadislerle İslâm Vaazı sitemize eklenmiştir..
İnsan: Mükerrem Varlık
İnsanın değeri, yaratılışın hikmeti, güzel ahlâk ve insan onuru üzerine bir Cuma sohbeti
Aziz Müslümanlar!
Hamd, insanı yoktan var eden, ona akıl ve irade veren, kalbini iman ve merhametle aydınlatan, onu sayısız nimetlerle donatan Yüce Allah’a mahsustur. Salât ve selâm, insanlığın en güzel örneği, merhametin ve güzel ahlâkın rehberi, âlemlere rahmet olarak gönderilen Peygamberimiz Hz. Muhammed Mustafa’ya, onun âline, ashabına ve kıyamete kadar onun izinden yürüyen bütün müminlerin üzerine olsun.
Muhterem Müminler!
Bugün üzerinde duracağımız konu, hepimizin yakından tanıdığı ama belki de kıymetini yeterince düşünmediği bir hakikattir: İnsan… Allah’ın yarattığı, değer verdiği, sorumluluk yüklediği ve yeryüzünü imar etmekle görevlendirdiği mükerrem varlık.
İnsan nedir? Sadece etten ve kemikten ibaret bir beden midir? Değeri malıyla, makamıyla, güzelliğiyle ve soyuyla mı ölçülür? Bir insanı gerçekten kıymetli yapan nedir? Ve insan, kendisine verilen bu büyük emanete ne kadar sahip çıkmaktadır?
Kur’an-ı Kerim, insanın değerini şöyle bildirir:
لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ
“Şüphesiz biz insanı en güzel biçimde yarattık.” (Tîn, 95/4)
Aziz Kardeşlerim!
Bu ayet, insanın yaratılışındaki güzelliği ve kendisine verilen imkânları hatırlatır. Rabbimiz insana akıl vermiştir. Düşünme kabiliyeti vermiştir. İyiyi kötüden ayırabilecek bir vicdan vermiştir. Hakkı tanıyabilecek bir fıtrat, iyiliğe yönelebilecek bir kalp vermiştir.
Fakat unutmayalım ki insanın yaratılıştan değerli olması, yaptığı her işin doğru olduğu anlamına gelmez. İnsana verilen değer, aynı zamanda ona büyük bir sorumluluk yükler. İnsan bu sorumluluğunu yerine getirirse ahlâkıyla yükselir. Nefsinin esiri olursa kendi eliyle değerini düşürür.
İşte bugün, Hadislerle İslâm ışığında insanın yaratılışını, fıtratını, ahlâkını, zaaflarını, sorumluluğunu ve Allah katındaki değerini birlikte düşünmeye çalışacağız.
### İnsan, Allah’ın Değer Verdiği Bir Varlıktır
Kıymetli Müminler!
İnsan, sıradan ve başıboş bir varlık değildir. Onun yaratılışında bir hikmet, hayatında bir gaye, omuzlarında bir emanet vardır.
Yüce Rabbimiz şöyle buyurur:
وَلَقَدْ كَرَّمْنَا بَنِي آدَمَ وَحَمَلْنَاهُمْ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَرَزَقْنَاهُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ وَفَضَّلْنَاهُمْ عَلَىٰ كَثِيرٍ مِمَّنْ خَلَقْنَا تَفْضِيلًا
“Andolsun, biz insanoğlunu şerefli kıldık. Onları karada ve denizde taşıdık, kendilerine güzel güzel rızıklar verdik ve onları yarattıklarımızın birçoğundan üstün kıldık.” (İsrâ, 17/70)
Rabbimiz insanı şerefli kılmıştır. Ona akıl, irade ve öğrenme kabiliyeti vermiştir. Yeryüzündeki nimetleri onun istifadesine sunmuştur. Ona doğru yolu göstermek için peygamberler göndermiş, kitaplar indirmiştir.
Peki, aziz kardeşlerim! Allah’ın değer verdiği bir insanı biz değersiz görebilir miyiz? Rabbimizin şerefli kıldığı bir kulun onurunu çiğneyebilir miyiz? Bir insanı yoksulluğu sebebiyle küçümseyebilir, dış görünüşü sebebiyle hor görebilir miyiz?
Hayır! Müslümanın bakışı böyle olamaz.
Bir insanın elbisesi eski olabilir. Evi küçük olabilir. Makamı olmayabilir. İnsanlar arasında tanınmıyor olabilir. Fakat bütün bunlar onun Allah katındaki değerini belirlemez.
Nice insan vardır ki dünyada kimse ona kıymet vermez, fakat o Allah katında değerlidir. Nice insan vardır ki insanlar önünde itibarlıdır, fakat kalbi kibirle, dili incitmekle, eli haksızlıkla doludur.
Öyleyse insanları değerlendirirken yalnızca dış görünüşlerine bakmayalım. Kalplerini, ahlâklarını, davranışlarını ve taşıdıkları sorumluluk bilincini de düşünelim.
Unutmayalım: İnsanın değeri, sahip olduklarının çokluğuyla değil, kendisine verilen nimetleri nasıl kullandığıyla anlaşılır.
### İnsan, Fıtrat Üzere Yaratılmıştır
Muhterem Müslümanlar!
İnsanın değerini anlamak için onun nasıl bir yaratılışa sahip olduğunu bilmemiz gerekir. İslâm’a göre insan, dünyaya kötülüğe mahkûm olarak gelmez. Rabbimizin kendisine verdiği temiz bir fıtratla hayata başlar.
Resûlullah (s.a.s.) şöyle buyurmuştur:
كُلُّ مَوْلُودٍ يُولَدُ عَلَى الْفِطْرَةِ، فَأَبَوَاهُ يُهَوِّدَانِهِ أَوْ يُنَصِّرَانِهِ أَوْ يُمَجِّسَانِهِ
“Her doğan fıtrat üzere doğar. Sonra anne babası onu Yahudi, Hristiyan veya Mecûsî yapar.” (Buhârî, Cenâiz, 92; Müslim, Kader, 22)
Aziz Kardeşlerim!
Bu hadis bize çok önemli bir hakikati öğretmektedir: İnsanın yetişmesinde aile, çevre ve eğitim büyük bir etkiye sahiptir.
Bir çocuk dünyaya geldiğinde merhameti, sevgiyi, güveni ve iyiliği öğrenmeye muhtaçtır. Onun kalbine hangi tohumları ekersek, zamanla o tohumların meyvelerini görürüz.
Çocuğa merhamet öğretirsek merhameti öğrenir. Doğruluğu öğretirsek doğruluğa alışır. Büyüklerine saygıyı, küçüklere şefkati, komşusuna iyiliği, ihtiyaç sahibine yardım etmeyi gösterirsek bunlar onun karakterinin bir parçası hâline gelir.
Fakat çocuk evde sürekli kavga görürse, yalanın sıradanlaştığına şahit olursa, insanların birbirini küçümsediğini görürse bunları da öğrenebilir.
İşte burada anne babalara, öğretmenlere ve toplumun bütün fertlerine büyük bir sorumluluk düşmektedir.
Çocuklarımıza yalnızca güzel sözler söylemek yetmez; onlara güzel bir insan olmanın nasıl yaşandığını göstermeliyiz.
Evladımıza namazı anlatırken namazımızla örnek olmalıyız. Doğruluğu anlatırken doğru konuşmalıyız. Merhameti anlatırken ona merhamet göstermeliyiz. Allah sevgisini anlatırken Allah’ın emirlerine bağlı bir hayat yaşamalıyız.
Çünkü çocuklar çoğu zaman söylediklerimizden önce yaptıklarımızı öğrenirler.
Kıymetli Kardeşlerim!
Fıtrat, insanın değişmeyeceği anlamına da gelmez. İnsan, güzel alışkanlıklar kazanabilir; kötü alışkanlıklarından vazgeçebilir. Yanlış yollara düşen bir insan tövbe ederek yeniden doğruluğa yönelebilir.
Bir insanın geçmişte hata yapmış olması, onun gelecekte iyi bir insan olamayacağı anlamına gelmez.
Allah Teâlâ'nın rahmeti geniştir. Tövbe kapısı açıktır. Yeter ki insan hatasını kabul etsin, yanlışından dönsün ve kendisini düzeltmek için gayret göstersin.
Öyleyse evlatlarımızı yetiştirirken onları yalnızca hatalarıyla tanımlamayalım. Onlara doğruyu öğrenme fırsatı verelim. Yanlış yaptıklarında düzeltelim; fakat onurlarını kırmayalım. Hatalarını konuşalım; fakat onları bütünüyle hatalarından ibaret görmeyelim.
Zira eğitim, yalnızca yanlışları göstermek değil, doğruya ulaşmanın yolunu da öğretmektir.
### İnsanlar Birer Maden Gibidir: Güzel Ahlâk İşlenerek Gelişir
Aziz Müminler!
Peygamber Efendimiz, insanların karakterini anlatırken çok dikkat çekici bir benzetme yapmıştır.
Ebû Hüreyre’den (r.a.) rivayet edildiğine göre Resûlullah (s.a.s.) şöyle buyurmuştur:
النَّاسُ مَعَادِنُ، خِيَارُهُمْ فِي الْجَاهِلِيَّةِ خِيَارُهُمْ فِي الْإِسْلَامِ إِذَا فَقِهُوا
“İnsanlar madenler gibidir. Cahiliye döneminde hayırlı olanları, dini iyi kavradıkları takdirde İslâm döneminde de hayırlıdır.” (Buhârî ve Müslim’de benzer anlamda rivayetler bulunmaktadır; ayrıca Ahmed b. Hanbel, el-Müsned, II, 391)
Muhterem Kardeşlerim!
Altın da bir madendir, demir de. Fakat madenlerin değeri ve kullanım alanları farklıdır. Üstelik bir maden, işlenmeden önce sahip olduğu güzelliği ve faydayı bütünüyle ortaya koyamayabilir. Onun içindeki cevherin ortaya çıkarılması için emek gerekir.
İnsan da böyledir.
Kimi insan merhametlidir. Kimi sabırlıdır. Kimi cömerttir. Kimi cesaretlidir. Kimi insanları bir araya getirme kabiliyetine sahiptir. Kimi de zor zamanlarda soğukkanlılığını korur ve çevresine güven verir.
Ancak bu özelliklerin doğru yönde gelişmesi gerekir. Cesaret, haksızlığa karşı durduğunda kıymetlidir. Cömertlik, gösteriş için değil Allah rızası için yapıldığında güzeldir. Liderlik, insanları ezmek için değil onlara hizmet etmek için kullanıldığında anlam kazanır.
İşte dinin insana kazandırdığı güzelliklerden biri budur: İnsanın yaratılıştan sahip olduğu kabiliyetleri güzel ahlâkla buluşturmak.
Bir insan güçlü olabilir. İslâm ona gücünü zulüm için değil, mazlumu korumak için kullanmayı öğretir.
Bir insan zengin olabilir. İslâm ona servetini yalnızca kendisi için biriktirmemeyi, ihtiyaç sahiplerini gözetmeyi öğretir.
Bir insan bilgili olabilir. İslâm ona bilgisini kibir vesilesi değil, insanlara fayda sağlayan bir nimet olarak görmeyi öğretir.
Bir insan söz sahibi olabilir. İslâm ona sözünü kırmak için değil, gönül yapmak için kullanmayı öğretir.
Asıl mesele, insanda hangi kabiliyetlerin bulunduğu kadar, o kabiliyetleri hangi yönde kullandığıdır.
Değerli Müminler!
Güzel ahlâk, bir defada kazanılan bir özellik değildir. İnsan kendisini yetiştirmek için gayret göstermelidir.
Öfkeli biriysek öfkemizi kontrol etmeyi öğrenmeliyiz. Cimri biriysek paylaşmaya alışmalıyız. Kibirli biriysek tevazuyu kuşanmalıyız. Sabırsızsak sabrımızı geliştirmeliyiz.
Her gün kendimize şu soruyu soralım:
Bugün dünden daha merhametli olabilir miyim? Bugün bir insanı daha az incitebilir miyim? Bugün bir ihtiyaç sahibinin yükünü hafifletebilir miyim? Bugün Rabbimin razı olacağı bir davranışta bulunabilir miyim?
İşte insanın kendisini işlemesi budur. İmanla, ibadetle, ilimle ve güzel davranışlarla kendi cevherini ortaya çıkarmasıdır.
### İnsan, Güzel Ahlâkla Değer Kazanır
Aziz Müslümanlar!
İslâm’ın insan anlayışında güzel ahlâkın çok özel bir yeri vardır. Çünkü insanın inancı, yalnızca dilinde söylediği sözlerle değil, hayatında ortaya koyduğu davranışlarla da görünür hâle gelir.
Allah Resûlü (s.a.s.) şöyle buyurmuştur:
إِنَّ مِنْ خِيَارِكُمْ أَحْسَنَكُمْ أَخْلَاقًا
“Şüphesiz sizin en hayırlılarınız, ahlâkı en güzel olanlarınızdır.” (Buhârî, Menâkıb, 23; Müslim, Fedâil, 68’de benzer lafızlarla rivayet edilmiştir.)
Kardeşlerim!
Bu ölçü, hepimiz için üzerinde düşünülmesi gereken bir ölçüdür.
İnsanlar bizi nasıl tanıyor? Bizimle karşılaşanlar huzur mu buluyor, tedirginlik mi yaşıyor? Bizimle konuşanlar kendilerini güvende mi hissediyor, yoksa sözlerimizden incinmekten mi korkuyor?
Bir insan namaz kılabilir, oruç tutabilir, Kur’an okuyabilir. Bunlar dinimizin temel ibadetlerindendir. Fakat ibadetlerimizin ahlâkımıza da yansıması gerekir.
Namaz bizi kötülüklerden uzaklaştırmalıdır. Oruç bize sabrı ve irade terbiyesini öğretmelidir. Zekât ve sadaka, mal sevgisinin esiri olmaktan kurtarmalıdır. Kur’an okumak, bize merhameti, adaleti ve doğruluğu hatırlatmalıdır.
Peygamber Efendimiz'in ahlâkı, Kur’an’ın hayata dönüşmüş hâliydi. O, insanlara yalnızca iyiliği anlatmadı; iyiliğin nasıl yaşanacağını da gösterdi.
Öyleyse kendimizi sadece ibadetlerimizin sayısıyla değil, bu ibadetlerin bizi nasıl bir insan hâline getirdiğiyle de değerlendirelim.
Evinde ailesine karşı kaba olan bir insan, dışarıda nazik görünmekle yetinmemelidir. Ticaretinde hile yapan bir insan, ibadetlerinin yanında kul hakkını da düşünmelidir. İnsanların kusurlarını araştıran, gıybet eden, başkalarını küçümseyen bir kimse, dilini de terbiye etmelidir.
Çünkü güzel ahlâk, yalnızca insanların bizi gördüğü yerde sergilediğimiz bir davranış değildir. Kimsenin bizi görmediği zamanlarda da doğru kalabilmektir.
Güzel ahlâk, insanın yalnızca başkalarına nasıl davrandığı değil, kimse görmediğinde nasıl bir insan olduğudur.
Muhterem Müminler!
Bazen bir tatlı söz, insanın yıllardır taşıdığı bir üzüntüyü hafifletir. Bazen bir selam, yalnızlık çeken bir gönle umut verir. Bazen bir özür, kopmak üzere olan bir bağı onarır. Bazen de öfkeyle söylenen tek bir cümle, yıllarca unutulmayan bir yara açar.
Öyleyse dilimize sahip çıkalım. Kalp kırmaktan sakınalım. Birbirimize karşı daha anlayışlı olalım.
İnsan olmak, yalnızca yaşamak değildir. İnsan olmak, başkalarının da huzur içinde yaşamasına katkıda bulunmaktır.
### İnsan, Zaaflarıyla Mücadele Etmekle Sorumludur
Aziz Kardeşlerim!
İnsanın yaratılışında güzellikler olduğu gibi, mücadele etmesi gereken zaaflar da vardır. Kur’an-ı Kerim, insanın sabırsızlığına, aceleciliğine, mala düşkünlüğüne ve bencilliğine dikkat çeker.
Rabbimiz şöyle buyurur:
إِنَّ الْإِنْسَانَ خُلِقَ هَلُوعًا إِذَا مَسَّهُ الشَّرُّ جَزُوعًا وَإِذَا مَسَّهُ الْخَيْرُ مَنُوعًا
“Gerçekten insan pek hırslı ve sabırsız yaratılmıştır. Kendisine kötülük dokunduğunda feryat eder. Kendisine nimet verildiğinde ise cimrileşir.” (Meâric, 70/19-21)
Muhterem Müminler!
Bu ayetler, insanın kendisinde bulunan zaafları tanıması gerektiğini hatırlatır.
Bir sıkıntıyla karşılaştığımızda hemen ümitsizliğe kapılabiliyoruz. Bir nimet elde ettiğimizde her şeyin kendi başarımızdan kaynaklandığını düşünebiliyoruz. Bir başkasının sahip olduğu imkânları görünce kıskanabiliyoruz. İstediğimiz şey hemen gerçekleşmeyince sabırsızlanabiliyoruz.
Bazen kendi hatalarımızı görmezden geliyor, başkalarının küçük kusurlarını büyütüyoruz. Kendimizden bir şey istendiğinde bin türlü mazeret buluyor, başkasından yardım beklediğimizde ise onun hemen koşmasını istiyoruz.
İşte insanın kendisini tanıması, bu zaafları fark etmesiyle başlar.
Ancak Kur’an, insanı bu zaaflarla baş başa bırakmaz. Aynı ayetlerin devamında, namazlarını koruyan, mallarında ihtiyaç sahiplerine hak tanıyan, hesap gününe inanan ve iffetlerini muhafaza eden kimseler istisna edilir.
Demek ki insan, zaaflarının esiri olmak zorunda değildir. Kendini değiştirebilir. Sabırsızlığını sabra, cimriliğini cömertliğe, bencilliğini fedakârlığa dönüştürmek için çaba gösterebilir.
Kıymetli Kardeşlerim!
Peygamber Efendimiz, insanın mala karşı duyduğu doyumsuzluğu şöyle anlatmıştır:
لَوْ أَنَّ لِابْنِ آدَمَ وَادِيًا مِنْ ذَهَبٍ أَحَبَّ أَنْ يَكُونَ لَهُ وَادِيَانِ، وَلَنْ يَمْلَأَ فَاهُ إِلَّا التُّرَابُ، وَيَتُوبُ اللَّهُ عَلَى مَنْ تَابَ
“Âdemoğlunun altın dolu bir vadisi olsa bir vadi daha olmasını ister. Onun ağzını ancak toprak doldurur. Allah, tövbe edenin tövbesini kabul eder.” (Buhârî, Rikāk, 10; Müslim, Zekât, 116-117)
Aziz Müminler!
Bu hadis, mal sahibi olmanın kötü olduğunu söylemiyor. Helalinden kazanmak, ailesinin geçimini sağlamak, kimseye muhtaç olmamak ve hayırlı işler yapmak için çalışmak güzel davranışlardır.
Asıl tehlike, insanın mala sahip olması değil, malın insanın kalbine sahip olmasıdır.
Bir insanın kazancı arttıkça şükrü de artıyorsa, imkânları genişledikçe paylaşması da çoğalıyorsa, serveti onu daha merhametli ve daha sorumlu bir insan hâline getiriyorsa, bu nimet hayra vesile olur.
Fakat kazandıkça gözü doymuyorsa, başkasının hakkını gözetmiyorsa, ailesini ihmal ediyorsa, yoksulun hâlini düşünmüyorsa ve ahireti unutuyorsa, o zaman mal sevgisi insanı esir almaya başlamış demektir.
Bugün kendimize soralım: Daha fazlasını kazanmak için ne kadar gayret gösteriyoruz? Peki, kazandıklarımızın hakkını vermek için ne kadar gayret gösteriyoruz? Dünyamızı güzelleştirmek için ne kadar çalışıyoruz? Peki, ahiretimizi güzelleştirmek için ne yapıyoruz?
Dünya nimetleri elimizde bulunsun; fakat kalbimizin efendisi olmasın.
Mal biriktirmek insanı zengin yapabilir; fakat gönül zenginliği, elindekini paylaşabilmekle ortaya çıkar.
Unutmayalım ki ölüm, biriktirdiklerimizin tamamını geride bırakacağımız bir hakikattir. Bize eşlik edecek olan, Allah’ın rahmeti ve hayatımız boyunca yaptığımız salih amellerdir.
### İnsan, Uzun Emellerin Peşinde Koşarken Eceli Unutmamalıdır
Muhterem Müslümanlar!
İnsanın bir başka zaafı da geleceğe dair bitmek bilmeyen arzularıdır.
Daha iyi bir ev isteriz. Daha çok kazanmak isteriz. İşlerimizin büyümesini, imkânlarımızın artmasını arzularız. Bunların hepsi, meşru sınırlar içinde olduğu sürece hayatın doğal beklentileridir.
Ancak insan bazen bütün ömrünü yarına erteler. İbadetini yarına bırakır. Gönül almayı yarına bırakır. Anne babasını aramayı, akrabalarını ziyaret etmeyi, bir ihtiyaç sahibine yardım etmeyi yarına bırakır.
Sanki ömrümüzün sonu hiç gelmeyecekmiş gibi yaşarız.
Peygamber Efendimiz, insanın emeliyle eceli arasındaki ilişkiyi bir örnekle anlatmıştır. İki çizgi çizerek birinin insanın emelini, diğerinin ise ecelini temsil ettiğini bildiren rivayetlerde, insanın uzun beklentileriyle ölüm gerçeği arasındaki mesafeye dikkat çekilmiştir. (Buhârî, Rikāk, 4-5; Tirmizî, Kıyâmet, 22'de benzer anlamlı rivayetler bulunmaktadır.)
Aziz Kardeşlerim!
Ecelin ne zaman geleceğini bilmiyoruz. Fakat bir gün geleceğini biliyoruz.
Öyleyse tövbeyi ertelemeyelim. Kırdığımız bir gönül varsa tamir edelim. Üzerimizde kul hakkı varsa ödemek için gayret gösterelim. Anne babamız hayattaysa kıymetlerini bilelim. Evlatlarımızla ilgilenelim. Eşimize sevgimizi gösterelim. Komşumuzun hâlini soralım.
Çünkü hayat yalnızca büyük hedeflerden ibaret değildir. Bazen bir insanın hayatına dokunmak, onun yükünü hafifletmek ve ona güzel bir hatıra bırakmak, ömrümüzün en kıymetli işleri arasında yer alır.
Yarın yapmayı düşündüğümüz iyiliklerin bir kısmını bugün yapabiliriz.
Bugün bir gönül alabiliriz. Bugün bir sadaka verebiliriz. Bugün bir özür dileyebiliriz. Bugün bir dua edebiliriz.
Ölümü hatırlamak hayattan vazgeçmek değildir; hayatı daha anlamlı, daha sorumlu ve daha güzel yaşamaktır.
### İnsanların Hepsi Eşittir: Üstünlük Takvadadır
Aziz Müminler!
İnsanları birbirinden ayıran pek çok özellik vardır. Kimi zengindir, kimi fakir. Kimi güçlüdür, kimi güçsüz. Kimi ilim sahibidir, kimi öğrenmeye devam etmektedir. Kimi toplumda tanınır, kimi sessizce hayatını sürdürür.
Fakat İslâm, insanın değerini soyuna, rengine, diline, malına ve makamına göre belirlemez.
Rabbimiz şöyle buyurur:
يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَأُنْثَىٰ وَجَعَلْنَاكُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ
“Ey insanlar! Şüphesiz sizi bir erkekle bir kadından yarattık. Birbirinizi tanımanız için sizi milletlere ve kabilelere ayırdık. Allah katında en değerliniz, O’na karşı gelmekten en çok sakınanınızdır. Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir, hakkıyla haberdardır.” (Hucurât, 49/13)
Kıymetli Kardeşlerim!
Rabbimiz, insanların farklı milletlere ve kabilelere mensup olmasını birbirini küçümsemek için değil, birbirini tanımak için bir vesile kılmıştır.
Farklılıklarımız bir üstünlük sebebi değildir. Birbirimizi tanımamız, birbirimizden öğrenmemiz ve insanlık ortak paydasında buluşmamız için bir imkândır.
Peygamber Efendimiz de bu hakikati şöyle ifade etmiştir:
إِنَّ اللَّهَ قَدْ أَذْهَبَ عَنْكُمْ عُبِّيَّةَ الْجَاهِلِيَّةِ وَفَخْرَهَا بِالْآبَاءِ، إِنَّمَا هُوَ مُؤْمِنٌ تَقِيٌّ، وَفَاجِرٌ شَقِيٌّ، النَّاسُ كُلُّهُمْ بَنُو آدَمَ، وَآدَمُ خُلِقَ مِنْ تُرَابٍ
“Allah sizden cahiliye gururunu ve atalarla övünme alışkanlığını kaldırmıştır. İnsan ya takva sahibi bir mümindir ya da günaha batmış bedbaht bir kimsedir. İnsanların hepsi Âdem’in çocuklarıdır; Âdem ise topraktan yaratılmıştır.” (Tirmizî, Menâkıb, 74; rivayet farklı lafızlarla da aktarılmıştır.)
Muhterem Müminler!
Bu hadis, kibir ve soyla övünme anlayışını reddeder. Hiç kimsenin ailesi, kabilesi veya toplumsal konumu sebebiyle başkasını hor görmeye hakkı yoktur.
Bir insanın ailesiyle gurur duyması başka, ailesini başkalarını aşağılamanın aracı hâline getirmesi başkadır. Bir milletini sevmesi başka, başka milletleri küçük görmesi başkadır.
Müslüman, kendi değerlerini yaşarken başkalarının onurunu da gözetir.
Bir insanın fakir olması onu değersiz yapmaz. Bir insanın başka bir dili konuşması onu küçük düşürmez. Bir insanın bizimle aynı imkânlara sahip olmaması, onun insanlık onurunu azaltmaz.
Üstelik takva sahibi olmak da insanlara tepeden bakmak için bir gerekçe değildir. Gerçek takva, kişiyi kibirden uzaklaştırmalı; daha adaletli, daha merhametli ve daha mütevazı yapmalıdır.
Allah katındaki üstünlük iddiası, başkasını küçümsemekle değil, kendi nefsini terbiye etmekle anlam kazanır.
Aziz Kardeşlerim!
İnsanları dış görünüşlerine göre yargılamayalım. Bir insanın kalbinde ne bulunduğunu kesin olarak bilemeyiz. Bizim görevimiz, insanları küçümsemek değil, hak ve adalet ölçüsünde davranmaktır.
Kimin Allah katında daha değerli olduğunu belirlemek bize düşmez. Bize düşen, Allah’a karşı sorumluluk bilinciyle yaşamak ve insanlara karşı güzel davranmaktır.
### İnsan Onuru Dokunulmazdır
Muhterem Müminler!
İslâm’ın insana verdiği değer, yalnızca güzel sözlerle ifade edilen bir değer değildir. Bu değer, insanın canını, malını, onurunu ve haklarını korumayı gerektirir.
Peygamber Efendimiz (s.a.s.) şöyle buyurmuştur:
الْمُسْلِمُ أَخُو الْمُسْلِمِ، لَا يَظْلِمُهُ وَلَا يَخْذُلُهُ وَلَا يَحْقِرُهُ
“Müslüman, Müslümanın kardeşidir. Ona zulmetmez, onu yardımsız bırakmaz ve onu küçümsemez.” (Müslim, Birr ve Sıla, 32; hadisin ilgili bölümleri)
Aziz Kardeşlerim!
Dikkat edelim! Peygamberimiz yalnızca zulmetmeyi yasaklamıyor. İnsanları yardımsız bırakmayı ve küçümsemeyi de yasaklıyor.
Demek ki insanın onurunu korumak, yalnızca ona zarar vermemekle sınırlı değildir. İhtiyaç duyduğunda yanında olmak, sıkıntısını paylaşmak ve kendisini değersiz hissettirmemek de bu sorumluluğun bir parçasıdır.
Bazen bir insanı elimizle incitmeyiz ama dilimizle yaralarız. Bazen malına dokunmayız ama hakkını teslim etmeyiz. Bazen yüzüne gülümseriz ama arkasından gıybetini yaparız. Bazen bir insanın yardıma ihtiyacı olduğunu biliriz ama kendi rahatımızı bozmamak için görmezden geliriz.
Oysa Müslüman, insanların güven duyduğu kimsedir. Onun eliyle kimseye haksızlık edilmez. Onun diliyle kimsenin onuru çiğnenmez. Onun varlığı, çevresindekiler için bir huzur vesilesi olur.
Peygamber Efendimiz bir hadisinde şöyle buyurmuştur:
بِحَسْبِ امْرِئٍ مِنَ الشَّرِّ أَنْ يَحْقِرَ أَخَاهُ الْمُسْلِمَ
“Kişiye kötülük olarak Müslüman kardeşini küçümsemesi yeter.” (Müslim, Birr ve Sıla, 32)
Kıymetli Kardeşlerim!
Bir insanı küçümsemek ne kadar kolay, onun gönlünü kazanmak ne kadar kıymetlidir!
Birini birkaç sözüyle yargılamak kolaydır. Onun yaşadığı zorlukları anlamaya çalışmak ise emek ister. Bir insanın hatasını herkesin içinde söylemek kolaydır. Onu incitmeden uyarmak ise olgunluk ister.
Öyleyse ailemizde, iş yerimizde, komşuluk ilişkilerimizde ve sosyal hayatımızda insan onurunu gözetelim.
Eşimizin kalbini kırmayalım. Çocuklarımızı aşağılamayalım. Yaşlılarımızı yük olarak görmeyelim. Yoksulları küçümsemeyelim. İşimizi kolaylaştıran insanlara tepeden bakmayalım.
Bir insanın bize hizmet ediyor olması, bizim ondan daha değerli olduğumuz anlamına gelmez. Bir insanın makamının yüksek olması da ona başkalarının hakkını çiğneme yetkisi vermez.
Mümin, insanları kendisine hizmet ettikleri için değil, Allah’ın yarattığı kullar oldukları için saygıya layık görür.
### Bir İnsanın Hayatını Korumak, Büyük Bir İyiliktir
Aziz Müslümanlar!
İnsan hayatı, Allah’ın insana verdiği en büyük emanetlerden biridir. Bu emaneti korumak, dinimizin temel sorumlulukları arasındadır.
Yüce Rabbimiz şöyle buyurur:
مَنْ قَتَلَ نَفْسًا بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسَادٍ فِي الْأَرْضِ فَكَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا وَمَنْ أَحْيَاهَا فَكَأَنَّمَا أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعًا
“Kim bir canı, bir can karşılığında veya yeryüzünde bir bozgunculuk çıkarması karşılığında olmaksızın öldürürse bütün insanları öldürmüş gibi olur. Kim de bir canı kurtarırsa bütün insanların hayatını kurtarmış gibi olur.” (Mâide, 5/32)
Bu ayet, insan hayatının ne kadar kıymetli olduğunu gözler önüne sermektedir.
Bir insanın canını korumak, onun hayatını kurtarmaya yardımcı olmak, tehlikeden uzaklaştırmak ve zulme uğramasını engellemek büyük bir sorumluluktur.
Ancak insan hayatını korumak, yalnızca ölüm tehlikesi karşısında harekete geçmek değildir. İnsanların huzurunu bozan davranışlardan kaçınmak, şiddetin karşısında durmak, hak ihlallerine sessiz kalmamak ve toplumsal barışa katkıda bulunmak da önemlidir.
Bugün nice insan, yalnızlık sebebiyle acı çekiyor. Nice yaşlı insan, aranmayı bekliyor. Nice çocuk, anlaşılmak istiyor. Nice aile, bir tatlı söze ve samimi bir desteğe ihtiyaç duyuyor.
Belki hepimizin bir insanın hayatını bütünüyle değiştirecek imkânı yoktur. Fakat hepimizin bir insanın yükünü hafifletecek bir sözü, bir davranışı veya bir iyiliği olabilir.
Bir hastayı ziyaret edebiliriz. Bir yoksulun ihtiyacını giderebiliriz. Bir gencin derdini dinleyebiliriz. Bir aileye destek olabiliriz. Bir insanın umudunu yeniden kazanmasına vesile olabiliriz.
Unutmayalım ki iyilik her zaman büyük imkânlar gerektirmez. Bazen samimi bir ilgi, bazen içten bir dua, bazen de zamanında uzatılan bir el yeterlidir.
İnsanlığımız, başkalarının acısını görmezden gelmediğimiz zaman daha da güzelleşir.
### İnsan, Yeryüzünün Emanetini Taşır
Muhterem Müminler!
Rabbimiz insanı yeryüzünde sorumluluk sahibi bir varlık olarak yaratmıştır. Ona akıl vermiş, irade vermiş ve iyiyi kötüden ayırabilmesi için rehberlik etmiştir.
Kur’an-ı Kerim’de Hz. Âdem’in yaratılışı anlatılırken Allah Teâlâ şöyle buyurur:
وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلَائِكَةِ إِنِّي جَاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً
“Hani Rabbin meleklere, ‘Ben yeryüzünde bir halife yaratacağım’ demişti.” (Bakara, 2/30)
İnsanın yeryüzündeki sorumluluğu, sahip olduğu imkânları adaletle kullanmak ve Allah’ın koyduğu ölçüler doğrultusunda yaşamaktır.
Bu sorumluluk yalnızca devlet yönetmekle, büyük işler başarmakla veya toplum önünde bulunmakla ilgili değildir.
Bir baba ailesine karşı sorumludur. Bir anne evladının yetişmesinde sorumludur. Bir öğretmen öğrencilerine karşı sorumludur. Bir esnaf alışverişinde dürüst olmakla sorumludur. Bir yönetici emanet edilen yetkiyi adaletle kullanmakla sorumludur.
Her insan, bulunduğu yerde bir iyilik yapabilir ve bir emaneti koruyabilir.
İşini hakkıyla yapmak, verilen sözü tutmak, emanete ihanet etmemek, komşunun hakkını gözetmek, çevreyi korumak, ihtiyaç sahibine yardım etmek ve adaletten ayrılmamak bu sorumluluğun parçalarıdır.
Aziz Kardeşlerim!
Yeryüzünü imar etmek, yalnızca binalar yapmak değildir. Gönülleri de imar etmektir. İnsanların birbirine güven duyduğu, adaletin korunduğu, merhametin yayıldığı ve hakkın gözetildiği bir toplum oluşturmak da yeryüzünü imar etmektir.
Evlerimiz güzel olabilir ama içlerinde huzur yoksa bir şeyler eksiktir. Şehirlerimiz büyüyebilir ama insanlar birbirine güvenmiyorsa bir şeyler eksiktir. Servetimiz artabilir ama yoksullar unutuluyorsa bir şeyler eksiktir.
İnsanın gerçek başarısı, yalnızca geride bıraktığı maddî eserlerle ölçülmez. İnsanların hayatına kattığı güzellikler de onun mirasıdır.
Öyleyse yaşadığımız dünyayı, ailemizi ve toplumumuzu daha güzel hâle getirmek için gayret edelim.
### Sonuç: Kendimizi Tanıyalım, İnsana Değer Verelim
Aziz Müminler!
Bugün insanın nasıl bir varlık olduğunu anlamaya çalıştık.
İnsanın Allah tarafından değerli kılındığını gördük. Temiz bir fıtrat üzere dünyaya geldiğini öğrendik. Güzel ahlâkın insanın değerini ortaya çıkaran en önemli özelliklerden biri olduğunu hatırladık.
Aynı zamanda insanın sabırsızlık, bencillik ve doyumsuzluk gibi zaaflarla mücadele etmesi gerektiğini gördük. Üstünlüğün soyda, servette ve makamda değil, Allah’a karşı sorumluluk bilincinde olduğunu hatırladık.
Şimdi bütün bu hakikatleri hayatımıza taşıma zamanıdır.
Kendimize soralım:
* İnsanlara karşı davranışlarım, güzel ahlâkımı yansıtıyor mu?
* Ailem, benim yanımda kendisini güvende ve değerli hissediyor mu?
* Elimdeki nimetleri paylaşabiliyor muyum?
* Bir insanı dış görünüşü, maddî durumu veya toplumsal konumu sebebiyle küçümsüyor muyum?
* Hatalarımı kabul edip kendimi düzeltmek için gayret gösteriyor muyum?
* İnsanların hayatına iyilik, merhamet ve huzur katabiliyor muyum?
Bu sorulara vereceğimiz cevaplar, kendimizi tanımamıza yardımcı olacaktır.
Kıymetli Kardeşlerim!
Şeyh Gâlib’in şu mısraları, insanın değerini hatırlatan güzel bir ifadedir:
Hoşça bak zâtına kim zübde-i âlemsin sen
Merdüm-i dîde-i ekvân olan âdemsin sen.
Yani: Kendine değer ver ve yaratılışındaki hikmeti düşün. Sen bu âlemin özüsün; kâinatın göz bebeği olan insansın.
Fakat bu değer, kibirlenmek için değil, sorumluluğumuzu hatırlamak içindir. İnsan kendisinin kıymetini bildiği kadar başkalarının da kıymetini bilmelidir.
Kendimize saygı duyalım ama başkalarını küçümsemeyelim. Hatalarımızı kabul edelim ama Allah’ın rahmetinden ümidimizi kesmeyelim. Dünyanın nimetlerinden faydalanalım ama ahireti unutmayalım. İbadetlerimizi yerine getirelim ve ibadetlerimizin ahlâkımıza yansıması için gayret gösterelim.
Güzel insan olmak, yalnızca iyi bilinmek değil; Allah’ın huzurunda hesabını verebileceğimiz bir hayat yaşamaya çalışmaktır.
Rabbimiz bizleri insanlığın şerefini koruyan, güzel ahlâkıyla örnek olan, kalp kırmaktan sakınan ve insanlara faydalı olan kullarından eylesin.
Âmin!
### Dua
اَلْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ، وَالصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ عَلَى رَسُولِنَا مُحَمَّدٍ وَعَلَى آلِهِ وَصَحْبِهِ أَجْمَعِينَ.
Allah’ım! Ey bizi yoktan var eden, bize akıl, irade ve vicdan veren, bizi nimetlerinle kuşatan Yüce Rabbimiz!
Sana sonsuz hamdüsenalar olsun. Bize insan olmanın şerefini, iman etmenin nimetini ve sana kulluk etmenin huzurunu nasip ettiğin için sana hamdolsun.
Allah’ım! Bizlere yaratılışımızın hikmetini anlamayı nasip eyle. Bizi insanlığın onurunu koruyan, güzel ahlâkıyla insanların gönlünde yer edinen kullarından eyle.
Allah’ım! Kalplerimizi kibirden, hasetten, kinden ve nefretten temizle. Dillerimizi yalandan, gıybetten, iftiradan ve kırıcı sözlerden muhafaza eyle. Ellerimizi zulümden, haksızlıktan ve haramdan uzak tut.
Ya Rabbi! Bize kendimizi tanımayı, hatalarımızı görmeyi ve eksiklerimizi düzeltmek için gayret göstermeyi nasip eyle. Bizi nefsimizin esiri olmaktan koru. Mal sevgisini, makam arzusunu ve dünya hırsını kalplerimize hâkim kılma.
Allah’ım! Bize kanaat etmeyi, şükretmeyi ve paylaşmayı öğret. Elimizdeki nimetleri hayır yolunda kullanmayı nasip eyle. Kazancımızı helal, ahlâkımızı güzel, kalbimizi merhametli eyle.
Ya Rabbi! Anne babalarımıza merhamet eyle. Onlara hayırlı evlatlar olmayı nasip et. Evlatlarımızı imanlı, ahlâklı, edepli, vicdanlı ve insanlığa faydalı kullarından eyle. Ailelerimize huzur, yuvalarımıza sevgi ve muhabbet ihsan eyle.
Allah’ım! Gençlerimizi kötü alışkanlıklardan, zararlı arkadaşlıklardan ve yanlış yollardan muhafaza eyle. Onların kalplerini imanla, zihinlerini faydalı ilimle, hayatlarını güzel amellerle süsle.
Ya Rabbi! Hastalarımıza şifa, dertlilerimize deva, borçlularımıza eda, yoksullarımıza helalinden geniş rızık ihsan eyle. Yalnızlık çekenlere dost, kimsesizlere yardımcı, mazlumlara destek olacak hayırlı kullar yetiştir.
Allah’ım! Bizleri hiç kimseyi hor görmeyen, kimseyi küçümsemeyen, insanların kusurlarını araştırmak yerine kendi kusurlarını düzeltmeye çalışan kullarından eyle.
Bize merhametli bir kalp, doğru bir dil, temiz bir vicdan ve güzel bir ahlâk nasip eyle. İnsanların canına, malına ve onuruna saygı göstermeyi; adaletten ayrılmamayı; emanete sahip çıkmayı ve hakkı gözetmeyi bizlere nasip et.
Ya Rabbi! Ömrümüzü hayırlı işlerle bereketlendir. Bize dünyada da ahirette de iyilik ver. Son nefesimizi imanla vermeyi, huzuruna yüz akıyla gelmeyi ve rahmetine nail olmayı nasip eyle.
Allah’ım! Bizi dünyaya aldananlardan değil, dünyayı ahiretimizin güzelliğine vesile kılanlardan eyle. Bizi malın, makamın ve nefsin esiri olmaktan koru. Kalplerimizi imanla dirilt, hayatlarımızı salih amellerle güzelleştir.
Rabbimiz! Ümmet-i Muhammed’e birlik, beraberlik, kardeşlik ve huzur ihsan eyle. Mazlumları koru, zulmü ortadan kaldır, insanlığın üzerine merhametini indir. Ülkemizi, milletimizi ve bütün İslâm âlemini her türlü kötülükten muhafaza eyle.
رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ
“Ey Rabbimiz! Bize dünyada da iyilik ver, ahirette de iyilik ver ve bizi cehennem azabından koru.” (Bakara, 2/201)
وَصَلَّى اللَّهُ وَسَلَّمَ وَبَارَكَ عَلَى نَبِيِّنَا مُحَمَّدٍ، وَعَلَى آلِهِ وَصَحْبِهِ أَجْمَعِينَ.
وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ.
Âmin, âmin, yâ Rabbel âlemîn.
