Hadislerle İslâm.. "İltimas: Adam Kayırma" Konulu Hadislerle İslâm Vaazı sitemize eklenmiştir..
İltimas: Adam Kayırma
Hamd, adaleti emreden ve emanetin ehline verilmesini isteyen Yüce Allah’a mahsustur. Salât ve selâm, yakınlık uğruna hakkı değiştirmeyen Sevgili Peygamberimiz Hz. Muhammed Mustafa’ya, onun ailesine, ashâbına ve yolundan yürüyen bütün müminlere olsun.
Muhterem kardeşlerim! Bir sırada hakkımızdan öne geçmek için tanıdık aradığımızda, orada bekleyen öteki insanların vaktini düşünüyor muyuz? Bir göreve yakınımızı yerleştirmek isterken daha ehil olanın hakkını görüyor muyuz? İltimas bazen büyük bir haksızlık olarak değil, “Küçük bir kolaylık” adıyla karşımıza çıkar.
Yakınımıza meşru yoldan yardım edebilir, bilgi verebilir ve hakkını almasına destek olabiliriz. Fakat onun için başkasının hakkını çiğneyemeyiz. Bugün kayırılmaktan şikâyet ettiğimiz kadar kendi lehimize kayırılma isteğimizi de düşünelim. Adalet sadece zarar gördüğümüzde hatırladığımız bir kelime olmasın.
Hukuk güçlüye ve güçsüze aynı ciddiyetle uygulansın
عَنْ عَائِشَةَ زَوْجِ النَّبِيِّ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمْ) … قَامَ رَسُولُ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمْ) فَاخْتَطَبَ فَأَثْنَى عَلَى اللَّهِ بِمَا هُوَ أَهْلُهُ ثُمَّ قَالَ: “أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّمَا أَهْلَكَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ أَنَّهُمْ كَانُوا إِذَا سَرَقَ فِيهِمُ الشَّرِيفُ تَرَكُوهُ وَإِذَا سَرَقَ فِيهِمُ الضَّعِيفُ أَقَامُوا عَلَيْهِ الْحَدَّ وَإِنِّى وَالَّذِى نَفْسِى بِيَدِهِ لَوْ أَنَّ فَاطِمَةَ بِنْتَ مُحَمَّدٍ سَرَقَتْ لَقَطَعْتُ يَدَهَا.”
Peygamber Efendimizin (sav) eşi Hz. Âişe’den nakledildiğine göre, (Kureyş kabilesinden bir grup insan, hırsızlık yapan Fâtıma adlı bir kadını affetmesi için aracı olduklarında) ... Resûlullah (sav) ayağa kalkarak hutbe okudu ve Allah’a gerektiği gibi senâ ettikten sonra şöyle buyurdu: “Sizden önceki insanların helâk olmalarının sebebi, aralarında ileri gelen (zengin) kimseler hırsızlık yapınca suçun cezasını vermeyip zayıf (ve fakir) kimseler hırsızlık yapınca ceza uygulamalarıdır. Bu canı bu tende tutan (Allah) a yemin ederim ki Muhammed’in kızı Fâtıma hırsızlık yapsa, onun da elini keserdim!” (M4411 Müslim, Hudûd, 9)
Bir akşam vakti Allah Resûlü minbere çıkmış ashâbına sesleniyordu. Allah’a hamd ve senâlar ettikten sonra sözlerine başladı: “Sizden önce gelip geçen insanların helâk olmalarının sebebi, aralarında ileri gelen (zengin) kimseler hırsızlık yapınca suçun cezasını vermeyip zayıf (ve fakir) kimseler hırsızlık yapınca ceza uygulamalarıdır. Canım elinde olan (Allah)a yemin ederim ki Muhammed’in kızı Fâtıma hırsızlık yapsa, onun da elini keserdim!” (M4411 Müslim, Hudûd, 9; B4304 Buhârî, Meğâzî, 54.)
Sevgili Peygamberimiz bu sözleri, Mekke’nin fethi sırasında, hırsızlık yapmış ve yakalanıp huzuruna getirilmiş bir kadın yüzünden söylemişti. Kureyş’in Mahzûmoğulları kabilesinden olan bu kadın, (B3475 Buhârî, Enbiyâ, 54; M4410 Müslim, Hudûd, 8.) tanınmış kimselerin adını kullanarak, kendini tanımayan insanlardan ödünç mücevherat alıp, başkalarına satıyordu. (N4902 Nesâî, Kat’u’s-sârık, 6.) Kadının yakalanarak Allah Resûlü’nün huzuruna getirilmesi, Kureyşlileri endişelendirmiş ve kendi kabilelerinden olan bu kadının, işlediği suçtan dolayı cezalandırılmaması için çare aramaya başlamışlardı. Aslında Allah Resûlü’ne doğrudan hâllerini arz edebilirlerdi. Ancak Sevgili Peygamber’in sevip güvendiği ve sözüne değer verdiği birisinin bu istekte bulunması hem daha kolay hem de sonuç alma bakımından daha etkili olur, diye düşünüyorlardı. İşte bu nedenle Kureyşliler kadın için af ve bağışlanma dilemek üzere Peygamberimizin sevdiği birini arıyorlardı.
Sonunda, “Resûlullah’ın (sav) çok sevdiği Üsâme’den başkası bunu yapamaz.” kanaatine ulaşmışlardı. (B6788 Buhârî, Hudûd, 12; M4410 Müslim, Hudûd, 8.) Yanına gidip durumu anlattıklarında Üsâme, Allah Resûlü ile konuşmayı kabul etti. Efendimizin yanına gelip olanları dile getirerek ricada bulunduğunda Peygamberimizin öfkeden yüzünün rengi değişmişti. Sevgili Peygamberimiz, öfke ve üzüntü ile karışık duygular içerisinde Üsâme’ye, “Allah’ın hükümlerinden bir hüküm için aracı mı oluyorsun?” diye sordu. Bu soru karşısında Üsâme yaptığı yanlışı anlamış, zengin ve itibarlı olan bir kadının yanlış bir tutumuna arka çıktığı için pişman olmuştu. (M4411 Müslim, Hudûd, 9; B4304 Buhârî, Meğâzî, 54.)
Rivayette verilen örnek, hukukta zenginle yoksula farklı ölçü kullanmanın toplumları nasıl bozduğunu anlatır. Bu tarihî ceza bağlamını kişilerin kendi başına ceza uygulama yetkisi gibi okuyamayız. Bizim burada alacağımız ahlâkî ders, yakınlığın ve gücün adalet ölçüsünü değiştirmemesidir.
Bir hata kendi yakınımızdan geldiğinde hemen mazeret, başkasından geldiğinde en ağır yargıyı aramayalım. Aynı davranışa iki farklı terazi kurmak güveni tüketir. İnsanın kim olduğuna bakmadan gerçeği ve hakkı araştırmak zor olabilir; ama adalet tam da bu zorlukta samimiyet ister. Sevgimiz bizi hakikate kör etmesin.
Emanet ehline verilsin
عَنْ أَبِى هُرَيْرَةَ (رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ) قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمْ) : “إِذَا ضُيِّعَتِ الْأَمَانَةُ فَانْتَظِرِ السَّاعَةَ..” قَالَ: “كَيْفَ إِضَاعَتُهَا يَا رَسُولَ اللَّه!” قَالَ: “إِذَا أُسْنِدَ الأَمْرُ إِلَى غَيْرِ أَهْلِهِ، فَانْتَظِرِ السَّاعَةَ.”
Ebû Hüreyre’nin (ra) naklettiğine göre, Resûlullah (sav), (bir bedevînin kıyametin ne zaman kopacağını sorması üzerine) şöyle buyurdu: “Emanet zayi edildiği vakit kıyameti bekle!” Bunun üzerine bedevî, “Emanetin zayi edilmesi nasıl olur yâ Resûlallah?” diye sorunca, Hz. Peygamber, “Yönetim, ehli olmayan kimseye verildiğinde kıyameti bekle.” buyurdu. (B6496 Buhârî, Rikâk, 35)
إِنَّ ٱللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَن تُؤَدُّوا۟ ٱلْأَمَٰنَٰتِ إِلَىٰٓ أَهْلِهَا وَإِذَا حَكَمْتُم بَيْنَ ٱلنَّاسِ أَن تَحْكُمُوا۟ بِٱلْعَدْلِ إِنَّ ٱللَّهَ نِعِمَّا يَعِظُكُم بِهِۦٓ إِنَّ ٱللَّهَ كَانَ سَمِيعًۢا بَصِيرًا
Allah size, emanetleri mutlaka ehline vermenizi ve insanlar arasında hükmettiğiniz zaman adaletle hükmetmenizi emrediyor. Doğrusu Allah, bununla size ne güzel öğüt veriyor! Şüphesiz ki Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir. (Nisâ 4/58)
Allah Resûlü’nün (sav) kızgınlığı sadece Üsâme’ye değildir aslında. Haksızlık yapan birine arka çıkan, suçlu olduğunu bildikleri hâlde itibarlı bir konumu olan bu kadının affedilmesi için aracılık edenlerin durumuna üzülmüş ve öfkelenmiştir. Zira birine herhangi bir konuda hak etmediği hâlde öncelik ve ayrıcalık tanımak, haksız da olsa ona arka çıkmak anlamlarına gelen “iltimas”, adaleti ortadan kaldıran ve toplumsal huzuru bozan bir hastalıktır. İltimasın temelinde haksızlık ve zulüm vardır. Bu yolla bir kimseye hakkı olmayan bir iş verilmiş veya bir menfaat kazandırılmış olur. Yahut da başkasının hakkı gasp edilmiş olur. Nitekim Yüce Allah, “Kim iyi bir işe aracılık ederse, ondan kendisi için bir pay vardır. Kim de kötü bir işe aracılık ederse, onun için de buna denk bir pay vardır. Allah her şeyi gözetip karşılığını verir.” (Nisâ, 4/85.) buyurarak iyi işe aracılık edene sevap, kötü işe aracılık edene günah yazılacağını ifade etmiştir. Sevgili Peygamberimiz de hayırlı ve güzel işler için aracılık yapmayı teşvik etmiş, “Kim bir hayra vesile olursa, ona o hayrı işleyenin ecri kadar sevap vardır.” (M4899 Müslim, İmâre, 133; D5129 Ebû Dâvûd, Edeb, 114-115.) buyurarak hayırlı işlerde aracı olanların sevap elde edeceğine işaret etmiştir.
Bununla birlikte İslâm, hakkı olmadığı hâlde bir şeyi elde etmek veya bir sorumluluktan kurtulmak için aracılar kullanmayı ve aracılık yapmayı yasaklamıştır. Zira bu takdirde başka birinin hakkını gasp etmek söz konusu olabilir. Bu da kul hakkı kapsamında değerlendirilir. Bu tür haksızlıklar sosyal hayatta veya kamu hayatında malların, hakların veya görevlerin dağıtımında yaşanabildiği gibi yargı alanında da gözlemlenebilmektedir.
İltimas ve adam kayırma gibi olayların en çok cereyan ettiği alanlardan biri yargı sahasıdır. Peygamber Efendimiz her konuda adaleti tavsiye etmiş, özellikle cezaların uygulanmasında iltimasa, adam kayırmaya, yakınları gözetmeye asla müsaade etmemiş ve ister yakın ister uzak olsun, hukukun herkese eşit şekilde tatbik edilmesini emrederek, “Allah’ın hadlerini (kanunî cezaları, size) yakın olan ve uzak olan herkese uygulayın. Sakın hiçbir kınayanın kınaması sizi Allah(ın hükmünü uygulama) hususunda alıkoymasın!” buyurmuştur. (İM2540 İbn Mâce, Hudûd, 3.) Efendimizin (sav) nezdinde akrabalık, şan, şeref, zenginlik gibi niteliklerin hiçbiri hakka tercih edilemez. Nitekim Kur’ân-ı Kerîm’de kişinin kendisi, ana babası ve yakın akrabası aleyhine de olsa şahitlik ederken doğruluktan sapmaması ve adaleti tesis etmesi emredilir. (Nisâ, 4/135.) Hatta kin duyulan bir topluma dahi adaletle muamele edilmesi gerektiği belirtilir, (Mâide, 5/8.) ki bu da hukuk önünde hiç kimsenin imtiyaz sahibi olmadığını, aksine herkesin eşit olarak kabul edilmesi gerektiğini gösterir. Übey b. Kâ’b ile halife Hz. Ömer (ra) arasında görülen bir dava güzel bir örnektir. Übey, Hz. Ömer’in aleyhine davacı olmuş, ancak Hz. Ömer bu durumu kabul etmemiştir. Birlikte, Zeyd b. Sâbit’in yanına giderler. İçeriye girdiklerinde Hz. Ömer durumu anlatır ve aralarında hükmetmesi için ona geldiklerini söyler. Zeyd b. Sâbit bu durum karşısında yanı başında bir yer göstererek Hz. Ömer’e, “Şöyle buyurun müminlerin emîri!” diye hitap edince Hz. Ömer buna kızar ve kendisinin de hasmı ile birlikte oturması gerektiğini belirtir. Halife Hz. Ömer ile Übey b. Kâ’b yan yana oturup aralarındaki anlaşmazlığı anlattıktan sonra Zeyd, Übey b. Kâ’b’dan müminlerin emîrini bağışlamasını ister. Buna karşın Hz. Ömer yemin ederek şunları söyler: “Zeyd b. Sâbit, Ömer’le sıradan bir Müslüman’ı eşit tutmadıkça hüküm verme görevini hakkıyla yerine getiremez.” (BS21049 Beyhakî, es- Sünenü’l-kübrâ, X, 229.) Böylece Hz. Ömer, hukuk karşısında devlet başkanı bile olsa herkesin eşit olarak yargılanmasını açıkça ifade etmiş, diğer yandan yargılama sırasında iltiması andıran en ufak bir hareketten bile sakınarak bu konuda ne kadar hassas olduğunu göstermiştir.
Bir görevi üstlenmek yalnız bir imkân elde etmek değildir; başkalarının hakkına dokunan sorumluluk almaktır. Yakınlık, tek başına yeterlilik yerine geçmez. Bilgi, tecrübe, güvenilirlik ve işin gerçek ihtiyacı birlikte gözetilmelidir. Ehliyeti olmayan birine görev vermek hem işi hem o kişiyi zor durumda bırakabilir.
Görev talep ederken de kendimize karşı dürüst olalım. Ne yapabileceğimizi, neyi öğrenmemiz gerektiğini ve hangi sorumluluğa henüz hazır olmadığımızı bilelim. Bir makamı kazanmış görünmekten önce emaneti taşıyabilmeyi isteyelim. Bilmediğimiz işi başkasının hakkı pahasına deneme alanına çevirmeyelim.
Küçük ayrıcalıklar da başkasının hakkına dokunabilir
Yargı ile ilgili işler kadar görev ve sorumlulukların dağıtımında da hakkaniyeti gözetmek gerekir. İşlerin düzgün yürütülebilmesi için her işin ehil kimselere verilmesi ve o kimselerin de sorumluluk duygusuyla hareket ederek işinin hakkını vermesi gerekir. Zira her iş, o işi yapan kimseye tevdi edilmiş bir emanettir. Kur’ân-ı Kerîm’de bu gerçek şu şekilde dile getirilir: “Allah, size, emanetleri mutlaka ehline vermenizi ve insanlar arasında hükmettiğiniz zaman adaletle hükmetmenizi emrediyor.” (Nisâ, 4/58.) Şüphesiz her emanet de sorumluluğu gerektirir. İşler ehil kimselere değil de iltimas ve adam kayırmaya dayalı olarak liyakatsiz kişilere verildiğinde bu, ya birtakım haksızlıkları ya da bazı yeni iltimasları, kayırmaları beraberinde getirecektir. Zira hak etmedikleri ve ehil olmadıkları hâlde bu işleri üstlenen kimseler işlerini düzgün yapamayacakları gibi, o işe ehil olan insanların mağdur olmasına ve toplumsal huzursuzluğa sebebiyet vereceklerdir.
İltimas ve adam kayırmanın toplumsal düzeni olumsuz etkileyeceğinin farkında olan Peygamberimiz, herhangi bir göreve birini atayacağı zaman talepten ziyade liyakati gözetir ve o iş için en uygun kişiyi seçerdi. Kimseye iltimas göstermez, kimseyi kayırmazdı. Yakını dahi olsa bu prensipten asla vazgeçmezdi. Görevlendirmelerde insanların sosyal statülerine bakmazdı. Saygın bir aileye mensup olsa bile ehil olmayan kimseye görev vermez, sıradan bir aileye mensup olsa da görevi ehil olan kimseye tevdi ederdi. Zira onun dünyasında iltimasa yer yoktu. Nitekim kölelikten azat olmuş Zeyd’in oğlu Üsâme’yi askerî bir birliğe komutan yapmış, bazı kimselerin karşı çıkmasına rağmen Zeyd’in de Üsâme’nin de bu işe lâyık olduklarını bildirerek itirazları reddetmiştir. (B7187 Buhârî, Ahkâm, 33; M6264 Müslim, Fedâilü’s- sahâbe, 63.)
Daha ehil biri varken başkasını göreve getirenlerin Allah’a, Resûlü’ne ve bütün Müslümanlara hıyanet etmiş olacağını bildiren (BS20945 Beyhakî, es- Sünenü’l-kübrâ, X, 200.) Kutlu Nebî, yöneticileri resmî görevlendirmelerde ehliyet ilkesine göre hareket etmeye çağırmış, kayırmak suretiyle bir kimseyi göreve getiren yöneticileri kınamıştır. (HM21 İbn Hanbel, I, 7.)
Hastanede, okulda, iş başvurusunda veya ortak bir hizmette tanıdık aramak bazen sadece doğru bilgiyi öğrenmek için olabilir. Bununla sırayı, şartı veya değerlendirmeyi başkasının aleyhine değiştirmek aynı değildir. Kendimize sağlanan kolaylığın kimin hakkından alındığını sormaya cesaret edelim.
Kendi çocuğumuz için aradığımız fırsatı ötekinin çocuğuna çok görmeyelim. Şartlar açık olsun, kararlar izah edilebilsin ve başvurular hakkaniyetle değerlendirilsin. Bir işte sözümüz etkiliyse onu yalnız yakınlarımızı öne geçirmek için kullanmayalım. Güvenilir aracılık, hakkı aldırır; haksız ayrıcalık üretmez.
Adaletimizi kendi menfaatimizde sınayalım
Emaneti ehline vermek durumunda olan kimselerin sorumluluk duygusuyla hareket etmeleri gerektiği gibi; emaneti isteyen, yani görev talebinde bulunan kimseler de yapamayacakları bir görevi istememeli, verilse bile kabul etmemeli ve görevin getirdiği maddî ve mânevî sorumluluğu düşünmelidir. Zira İslâm, prensip olarak Makam, mevki arzusuyla görev talep etmeye sıcak bakmamış, ancak görevlendirmenin kişinin kendi isteğiyle değil de ehil ve güvenilir olduğu ilgili makamlarca tespit edilmesi ve kendisine görev tevdi edilmesi durumunda kabul edilmesi ilkesini benimsemiştir. İslâm’ın bu prensibindeki amaç, işin ehil kimselere verilmesini sağlamak ve bu konuda iltimas, torpil, adam kayırma gibi haksızlıkları önlemektir. Zira kişi, menfaat düşüncesiyle, ehil olmadığı hâlde bir göreve talip olabilir, göreve getirildiğinde de o işin hakkını veremeyebilir. Bir gün zühd ve takvasıyla şöhret kazanmış sahâbîlerden Ebû Zer el-Gıfârî, Allah Resûlü’nden kendisine yöneticilik görevi vermesini istemiş, bunun üzerine Peygamberimiz, “Ebû Zer! Sen zayıf birisin. Bu (görev) ise bir emanettir. Bu emaneti hakkıyla alan ve üzerine düşeni yapanlar müstesna, aslında bu görev kıyamet gününde bir utanç ve pişmanlık vesilesidir.” buyurarak görevin bir sorumluluk olduğunu ve onu hakkıyla yerine getirmeyenlerin âhirette pişman olacaklarını bildirmiştir. (M4719 Müslim, İmâre, 16.)
Ehil görülerek iş başına getirilen kimse Allah’ın yardımını görür ve işinde başarılı olur. Nitekim Allah Resûlü, talep etmediği ve aracılara başvurmadığı hâlde liyakatinden dolayı hâkimlik görevine getirilen kimseye, Allah’ın, doğru hareket etmesine yardımcı olacağını müjdelemiştir. (D3578 Ebû Dâvûd, Kadâ (Akdiye), 3; T1324 Tirmizî, Ahkâm, 1.) Her ne kadar, “Görev talep edilmez, verilir!” şeklinde yaygın bir telakki var ise de Hz. Yusuf örneğinde olduğu üzere, (Yûsuf, 12/55.) halkın maslahatını gerçekleştirmeye muktedir bir kişinin yetenekleri gereği yapabileceği bir işi istemesinde herhangi bir sakınca görülmemiştir.
Sevgili Peygamberimiz (sav), hibe, ganimet ve miras gibi mal taksimlerinde de herkese hak ettiği ölçüde pay vermiş ve ashâbına bunu öğütlemiştir. Örneğin anne babalara, çocukları arasında yapacakları bağışlarda eşit olmalarını tembihlemiştir. Sahâbeden Beşîr b. Sa’d’ın diğer çocuklarını bırakıp sadece Nu’mân isimli oğluna malından hibe ettiğini öğrendiğinde Peygamber (sav) ona, diğer çocuklarına da bağışta bulunup bulunmadığını sordu. Olumsuz cevap alınca, “Öyleyse beni zulüm ve haksızlık olan bir işte şahit tutma.” buyurarak (N3713 Nesâî, Nuhl, 1.) Beşîr b. Sa’d’ın, Nu’mân’a yaptığı farklı muameleyi zulüm ve haksızlık olarak nitelemiştir. Kardeşlik ve fedakârlıkta öncü olan ashâb da iltimasa yeltenmek bir yana, yeri geldiğinde din kardeşleri için kendi haklarından bile vazgeçebileceklerini göstermişlerdir. Peygamber Efendimiz, Bahreyn arazilerini ensar arasında dağıtırken onlar, muhacir kardeşlerine de dağıtması şartını koşmuşlardı. Bu durumdan çok hoşnut olan Efendimiz, kendisinden sonra adam kayırmaların meydana geleceği uyarısında bulunmuş ve bu gelişmeler karşısında ümmetine sabrı tavsiye etmiştir. (B2376 Buhârî, Müsâkât, 14.)
Bugün bize yapılmış veya bizden beklenen bir ayrıcalığı düşünelim. Gerçekten haklı bir kolaylık mı, yoksa başkasının payını azaltan bir kayırma mı? Gerekiyorsa geri duralım ve uygun olan yolu seçelim. Küçük bir menfaatten vazgeçmek daha büyük bir güveni koruyabilir.
Çocuklarımıza da her kapının tanıdıkla açılması gerektiğini öğretmeyelim. Emeklerini, yeterliliklerini ve dürüst hak arayışlarını destekleyelim. Toplumun adaleti yalnız yöneticilerin sözüyle kurulmaz; bizim gündelik tercihlerimizle de beslenir. Hakkı kendi lehimize olduğunda da ciddiye alalım.
Gönlümüzü Rabbimize açalım
Allah’ım! Bize adaleti kendi menfaatimizde de koruyan bir vicdan ver. Yakınlık, güç ve çıkar uğruna başkasının hakkını eksiltmekten Sana sığınırız. Emaneti ehline vermeyi, görevimizi de hakkıyla taşımayı nasip et.
Rabbimiz! Yöneticilerimize hakkaniyet, görev isteyenlere dürüstlük ve iş arayanlara helâl fırsatlar ver. Çocuklarımızın emeği kayırmayla gölgelenmesin. Bizleri haksız ayrıcalık arayan veya başkasının sırasını alan insanlardan eyleme.
Ya Rabbi! Sevdiğimizin yanlışında da doğru kalalım, tanımadığımızın hakkını da koruyalım. Küçük menfaatler için güveni bozmayalım. Bize açık, dürüst ve adil ilişkiler kurmayı; huzuruna kul hakkını gözetmeye çalışmış bir mümin olarak gelmeyi nasip eyle. Âmin.
Kaynak: Diyanet kaynak metni, 3. cilt, 535–546. sayfalar. Ayet ve hadislerin asıl kaynakları ilgili alıntıların yanında belirtilmiştir. Arapça ayet metni: Tanzil Project, Uthmani 1.1, CC BY 3.0; meal: Diyanet İşleri Başkanlığı.
