İhanet: Nifak Alâmeti

Hamd, bize güveni ve emaneti korumayı emreden Yüce Allah’a mahsustur. Salât ve selâm, dostuna da muhatabına da sözünde sadık kalan Sevgili Peygamberimiz Hz. Muhammed Mustafa’ya, onun ailesine, ashâbına ve yolundan yürüyen bütün müminlere olsun.

Aziz kardeşlerim! Bir insanın bize güvenmesi, elinde tuttuğu bir şeyi gönül rahatlığıyla bize bırakabilmesidir. Bazen para, bazen sır, bazen de geleceğine dair bir beklenti. İhanet bu güvenin bilerek boşa çıkarılmasıdır. Kaybedilen şey yalnız bir eşya veya söz olmayabilir; insanın başkasına yaklaşma cesareti de yaralanır.

Bugün kimin bize ihanet ettiğini anlatmaktan önce hangi güveni korumakla yükümlü olduğumuzu düşünelim. Emanetimizi menfaatimize, öfkemize veya acelemize feda ediyor muyuz? Allah’ın huzurunda bize verilen sorumluluğun hesabı var. İmanımız bu hesabı davranışımıza taşımaya çağırıyor.

Ağır uyarıyı önce kendi ahlâkımıza yöneltelim

عَنْ أَبِى هُرَيْرَةَ (رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ) عَنِ النَّبِيِّ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمْ) قَالَ: “آيَةُ الْمُنَافِقِ ثَلاَثٌ، إِذَا حَدَّثَ كَذَبَ، وَإِذَا اؤْتُمِنَ خَانَ وَإِذَا وَعَدَ أَخْلَفَ.”

Ebû Hüreyre’den (ra) rivayet edildiğine göre, Hz. Peygamber (sav) şöyle buyurmuştur: “Münafığın alâmeti üçtür: Konuştuğunda yalan söyler, kendisine bir şey emanet edildiğinde ihanet eder, söz verdiği zaman sözünde durmaz.” (B2749 Buhârî, vesâyâ, 8; M211 Müslim, Îmân, 107)

يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ لَا تَخُونُوا۟ ٱللَّهَ وَٱلرَّسُولَ وَتَخُونُوٓا۟ أَمَٰنَٰتِكُمْ وَأَنتُمْ تَعْلَمُونَ

Ey iman edenler! Allah'a ve Peygamber'e hainlik etmeyin. Bile bile kendi (aranızdaki) emanetlerinize de hainlik etmeyin. (Enfâl 8/27)

Hayber Yahudilerinden Âmir’in, Yesâr adında Habeşli zenci bir kölesi vardı. Bu köle Âmir’in davarlarını güderdi. Peygamberimizin Hayber’i kuşattığı sırada Hayberlilerin silaha sarıldıklarını gören Yesâr onlara, “Siz ne yapmak istiyorsunuz?” diye sordu. Onlar da, “Şu peygamber olduğunu söyleyen kişi ile çarpışacağız!” dediler. Onların cevabındaki “peygamber” sözü, ruh dünyasında anlatılması mümkün olmayan bir tesir bıraktı Yesâr’ın. Müslüman olup bu peygambere inanmak istedi ve sürüsünü doğruca Allah Resûlü’nün bulunduğu tarafa doğru sevk etti. Peygamberimizin yanına geldi ve ona, “Ey Muhammed! Sen neler söylüyor ve nelere davet ediyorsun?” diye sordu. Peygamberimiz, “İslâm’a, Allah’tan başka ilâh olmadığına, benim de Allah’ın Resûlü olduğumu kabul etmeye davet ediyorum!” dedi. Yesâr, “Ben böyle şehâdet getirir ve Allah’a iman edersem benim mükâfatım nedir?” diye sordu. Peygamberimiz, “Bu iman ve şehâdet üzerine ölürsen senin mükâfatın cennettir.” buyurunca Yesâr, “Yâ Resûlallah! Bana İslâm’ı anlat!” dedi. Peygamberimiz İslâm’ı anlatınca Yesâr Müslüman oldu. Yesâr Müslüman olunca, “Yâ Resûlallah! Ben şu davarların sahibinin (Âmir’in) işçisiyim. Bu davarlar benim yanımda bir emanettir. Şimdi ben bunları ne yapayım?” diye sordu. Peygamberimiz, “Onları karargâhtan dışarı çıkar. Onlara bağırıp kov ve gitmeleri için ufak taşlar at! Muhakkak ki, Yüce Allah sana emanetini eda ettirecek, onlar sahiplerinin yanına döneceklerdir!” buyurdu. Yesâr hemen kalkıp yerden bir avuç küçük taş alıp davarlara attı, onları kovaladı. Davarlar, sanki çoban tarafından sürülüyorlarmış gibi kaleye girinceye kadar topluca ilerlediler, sahiplerinin yanına döndüler. Sürü sahipsiz gelince Âmir, kölesi Yesâr’ın Müslüman olduğunu anladı. Yesâr doğruca muharebeye koştu. Hayber Kalesi’ne sancağı diken Hz. Ali’nin peşinden kaleden içeri daldı. Daha bir vakit bile namaz kılamadan, bir tek secde bile yapamadan Yahudilerin attıkları taşla şehit oldu. Yesâr, Peygamberimizin yanına getirilip sırtüstü yatırıldı, üzerine de bir örtü örtüldü. Peygamberimiz ona dönüp baktı ve dedi ki: “Şimdi, onun yanında iki huri gördüm. Huriler Yesâr’ın yüzünden tozları silerlerken, ‘Allah seni toza toprağa bulayanın yüzünü toza toprağa bulasın! Seni öldüreni öldürsün!’ demekte idiler.” (vM2/649 vâkıdî, Meğâzî, 2, 649-650; HS4/316 İbn Hişâm, Sîret, 4, 316; EÜ1/213 İbnü’l-Esîr, Üsdü’l- gâbe, I, 213; BD4/219 Beyhakî, Delâilü’n-nübüvve, 4, 219; BN4/190 İbn Kesîr, Bidâye, 4, 191.)

Allah Resûlü savaşın en kızıştığı anlarda kendisine ok atan, taş atan, hakaret eden insanların bile emanetlerine ihanet etmemiş, onların emanetlerine ihanete de asla izin vermemiştir. Yahudi birisinin kölesi iken Müslüman olan çobana Yahudi sahibinin sürüsünü iade ettirmiş ve ondan sonra o çobanı kendi saflarına katmıştır.

Peygamberimiz doğup büyüdüğü toplum içerisinde güvenilirliği, ahde vefası, emanete ihanet etmemesi ile tanınıyordu. Hiç kimse onun ahlâkına, karakterine, kişiliğine bir şey diyemiyordu. Zaten kendi toplumu onu daha peygamber olmadan önce “Emîn” diye isimlendirmiş, Kâbe’nin yeniden inşasında hacerülesvedi onun yerine koymasından herkes memnun olmuştu. Yüce Allah tarafından Peygamber olarak görevlendirilince Mekkelilerden birçoğu içinde bulundukları makam, mevki, saltanat gibi maddî ve mânevî çıkarlarının kaybolacağını düşündüklerinden ona düşman oldular, akla hayale gelmeyecek eziyetler ettiler ve en sonunda tek çarenin onu öldürmek olduğunu düşündüler. Bu düşüncelerini gerçekleştirmek için de vakit kaybetmeden harekete geçtiler. Tam da bugünlerde Yüce Allah Peygamberimize hicret iznini vermişti. (B5807 Buhârî, Libâs, 16; Ankebût, 29/56.) Allah Resûlü böyle bir ortamda kendi yatağına Hz. Ali’yi yatırarak Hz. Ebû Bekir’le beraber yola çıktı. Bu hadisenin en dikkat çekici noktası şudur: Onu öldürmek için bir araya gelen insanlar, birbirlerinden daha çok ona güveniyorlardı. Bu güven duygusundan dolayı kıymetli eşyalarını, altın ve mücevherlerini ona emanet etmişlerdi. Peygamberimiz, kendisine bu dünyada yaşama hakkını tanımayan, yurdunda hayatını devam ettirme fırsatını vermeyen insanların mallarını muhafaza etmiş, hatta yanındaki emanetleri sahiplerine vermesi için Hz. Ali’yi yerine bırakmış, (BS12965 Beyhakî, es- Sünenü’l-kübrâ, vI, 474; HS3/11 İbn Hişâm, Sîret, III, 11.) en zor durumda dahi ihaneti aklına getirmemiştir.

Münafıklığın alâmetlerini dinlerken hemen bir başkasını bu isimle damgalamayalım. Hadis bizi kendi sözümüz, vaadimiz ve emanetimiz üzerinde ciddi bir muhasebeye çağırır. Bir yanlışın ağır oluşunu kabul etmek başka, bir insanın kalbi hakkında kesin hüküm kurmak başkadır.

Kendimize açıkça soralım: Bir işi yapmadığımız hâlde yapılmış gibi gösterdik mi? Bize anlatılan bir sırrı tartışma anında kullandık mı? Söz verdiğimiz insanı haber vermeden beklettik mi? Cevabımız nefsimize ağır gelse de onarma yoluna girebiliriz. İmanın gerektirdiği güven, güzel sıfatları kendimize yakıştırmakla değil, bu sorumlulukla güçlenir.

Bize yapılan yanlış bizim ölçümüzü bozmasın

إِنَّ ٱللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَن تُؤَدُّوا۟ ٱلْأَمَٰنَٰتِ إِلَىٰٓ أَهْلِهَا وَإِذَا حَكَمْتُم بَيْنَ ٱلنَّاسِ أَن تَحْكُمُوا۟ بِٱلْعَدْلِ إِنَّ ٱللَّهَ نِعِمَّا يَعِظُكُم بِهِۦٓ إِنَّ ٱللَّهَ كَانَ سَمِيعًۢا بَصِيرًا

Allah size, emanetleri mutlaka ehline vermenizi ve insanlar arasında hükmettiğiniz zaman adaletle hükmetmenizi emrediyor. Doğrusu Allah, bununla size ne güzel öğüt veriyor! Şüphesiz ki Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir. (Nisâ 4/58)

Allah Resûlü emanete sadakat göstermeyi ve ihanetten uzak durmayı iman ile bağdaştırarak ihanet eden kişinin hainlik yaparken mümin olamayacağını belirtmiştir. (M207 Müslim, Îmân, 103.) “Münafığın alâmeti üçtür: Konuştuğunda yalan söyler, kendisine bir şey emanet edildiğinde ihanet eder, söz verdiği zaman sözünde durmaz.” (B2749 Buhârî, vesâyâ, 8; M211 Müslim, Îmân, 107.) buyuran Peygamberimiz, bu konuda o kadar titiz davranmıştır ki, devlet hizmetinde çalışıp da kendisine verilen maaştan fazla olarak bir iğneyi zimmetine geçirmeyi dahi bir nevi ihanet olarak nitelendirmiştir. (M4743 Müslim, İmâre, 30.) Peygamberimizin ihanet karşısındaki bu tavrını görerek korkuya kapılan sahâbîler memuriyetten istifa etmek istemişlerdir. (M4743 Müslim, İmâre, 30.)

Peygamber Efendimiz, Allah’ın ihanet eden kimseyi kesinlikle sevmediğini bildirmiş (Nisâ, 4/107.) ve devlet malını gasp edenlerin, kamu hukukuna riayet etmeyenlerin, fakir fukaranın, garip ve düşkünün, yetim ve kimsesizin hakkını yiyip emanetlerine ihanet edenlerin başkalarının hakları olan mallarla kıyamet gününde Allah’ın huzuruna çıkacaklarını haber vermiştir. (M4734 Müslim, İmâre, 24.) Diğer taraftan Peygamberimiz, “Kıyamet gününde ihanet eden her kişi için bir sancak dikilecek ve ‘Bu falanın ihanetidir.’ denilecektir.” buyurmuş, (M4533 Müslim, Cihâd ve siyer, 12.) bu sebeple de hainlikten Allah’a sığınmıştır. (D1547 Ebû Dâvûd, vitr, 32; N5470 Nesâî, İstiâze, 19.)

Birinin ihanetine uğramak çok incitici olabilir. Hakkımızı arar, güvenli mesafemizi koyar ve gerektiğinde hukuk yoluna başvururuz. Fakat onda bir emanetimiz bulunduğu için onun bizdeki hakkını keyfî biçimde tüketemeyiz. İki ayrı sorumluluğu birbirine karıştırmadan doğru bilgiyi ve yolu arayalım.

İntikam arzusu bize kısa bir rahatlık vaat edebilir; fakat yeni bir haksızlık eski yarayı iyileştirmez. Yakınlarımızı da bu yola teşvik etmeyelim. Bir mağdurun yanında dururken onu daha büyük bir zarara götürmeyelim. Adaletin ve güvenli desteğin yolunu birlikte bulmaya çalışalım.

Verilmiş güvenceyi ciddiye alalım

عَنْ أَبِى هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمْ) قَالَ: “الْإِيمَانُ قَيَّدَ الْفَتْكَ لاَ يَفْتِكُ مُؤْمِنٌ.”

Ebû Hüreyre’den rivayet edildiğine göre, Hz. Peygamber (sav) şöyle buyurmuştur: “İman, (kendisine güvence verilen bir kimseyi) ihanet ederek öldürmeyi engeller. Mümin (emanet verilen kimseyi) aldatarak öldürmez.” (D2769 Ebû Dâvûd, Cihâd, 157)

Abdullah b. Ömer, Resûl-i Ekrem’in terbiyesi ile büyümüş, onun ahlâkını kendine rehber edinerek aydınlanmış, ona olan aşırı bağlılığıyla tarihte iz bırakmış mümtaz şahsiyetlerden biridir. O da hayatında her durumda güvenilir olmayı ve asla ihanet etmemeyi düstur edinmişti. Hatta ihanet etmemek o kadar yüce bir erdemdi ki ona göre, emanet imtihanına tâbi tutulup da dünyevî menfaatleri elinin tersiyle itebilen kişi mutlaka ödüllendirilmeliydi. Bu düşüncelerin sahibi Abdullah b. Ömer bir gün arkadaşlarıyla beraber gezinmek için Medine’nin dışına çıkar. Uygun bir yerde oturup sofra kurarlar. O sırada sürüsünü oradan geçiren bir çoban selâm verir yemek yiyenlere. Abdullah çobanı beraber yemek için sofraya davet eder. Çoban oruçlu olduğunu söyler. Bunun üzerine Abdullah kinayeli bir şekilde, “Böyle şiddetli sıcağın olduğu bir günde, bu dağlarda bu sürüye çobanlık yaparken oruç tutuyorsun, öyle mi?” diye sorar. Çoban zamanını değerlendirdiğini söyler. Aldığı bu cevaptan dolayı Abdullah çobanın ne derece samimi olduğunu sınamak ister: “Bu sürüden bir koyunu bize satar mısın? Sana parasını veririz, etinden de veririz böylece akşam iftar edersin.” Çoban, “Koyun benim değil efendimin.” karşılığını verir. Abdullah, “Koyunu kurt yedi desen efendin bunu nereden bilecek?” diye sorar. Çoban arkasını dönüp giderken bir taraftan da parmağını semaya kaldırarak şu sözleri söyler: “(İyi ama) Allah nerede?” Çobanın güvenilirliği ve hiç kimsenin görmediği ıssız bir yerde emanete ihanet etmekten kaçınması Abdullah’ı oldukça etkiler. varlıklı bir sahâbî olan Abdullah, Medine’ye dönünce sürünün sahibinden sürüyü çobanla beraber satın alır, çobanı azat edip sürüyü de ona bağışlar. (BŞ5291 Beyhakî, Şuabü’l- îmân, Iv, 329.)

Sahâbe-i kirâm, bırakın dosta ihanet etmeyi, düşman gördüğü kişilere bile ihanet etmezdi. İhanet etmek isteyenlere de asla müsaade etmezlerdi. Hz. Ali ile halifeliği sürecinde arası iyi olmayan Zübeyr b. Avvâm’a bir adam gelerek, “Ali’yi senin için öldüreyim mi?” dedi. Zübeyr de, “Hayır! Onun yanında bunca askeri varken onu nasıl öldüreceksin?” diye sordu. O adam, “Onun saflarına katılıp ihanet ederek öldüreceğim.” dedi. Bunun üzerine Zübeyr, “Hayır (bu asla olmaz). Zira Resûlullah, ‘İman, (kendisine güvence verilen bir kimseyi) ihanet ederek öldürmeyi engeller. Mümin (eman verilen kimseyi) aldatarak öldürmez.’ buyurmuştur.” dedi. (HM1426 İbn Hanbel, I, 167; D2769 Ebû Dâvûd, Cihâd, 157.)

Yine Allah Resûlü’nün en kıymetli arkadaşlarından birisi olan Hz. Ömer bir kişiyi şu açıdan değerlendirmemizi bize tavsiye eder: “Bir kimsenin ne namazına, ne de orucuna bakın. Konuştuğunda doğru söylüyor mu, kendisine bir şey emanet edildiğinde emanete riayet ediyor mu, dünyalık meselelerle uğraştığında helâli haramı gözetiyor mu, siz ona bakın.” (BŞ4888 Beyhakî, Şuabü’l- îmân, Iv, 230.)

Rivayette güvence verilmiş kimseye karşı hıyanetin reddedilmesi, sözün hayatı koruyan bir emanet olduğunu gösterir. Öfke veya karşıtlık güvenceyi keyfî biçimde kaldırmaz. İnsanların canı ve haysiyeti bizim değişken duygularımıza bırakılamaz.

Gündelik hayatımızda da sözleşmeleri, ortaklık şartlarını ve mahremiyet taahhütlerini gözetelim. Birinin bize açık konuşması sonradan kendisine karşı kullanılacak bir tuzağa dönüşmesin. Görevden ayrılırken bilgi ve emanetleri doğru biçimde teslim edelim. Yetki bittiğinde de bazı sorumlulukların devam ettiğini unutmayalım.

Kardeşimizi zor zamanda yüzüstü bırakmayalım

عَنْ أَبِى هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمْ) : “الْمُسْلِمُ أَخُو الْمُسْلِمِ لاَ يَخُونُهُ وَلاَ يَكْذِبُهُ وَلاَ يَخْذُلُهُ…”

Ebû Hüreyre’nin naklettiğine göre, Resûlullah (sav) şöyle buyurmuştur: “Müslüman, Müslüman’ın kardeşidir. Ona hainlik yapmaz, ona yalan söylemez, onu zor durumda yüzüstü bırakmaz...” (T1927 Tirmizî, Birr, 18)

İhanet, kişiyi dünyada ve âhirette rezil rüsva edecek bir davranıştır. Hain hem Allah hem de insanların yanında perişan bir kişidir. İhanet edenleri Allah sevmediği gibi peygamberinden de hainleri asla savunmamasını istemektedir. Hain hem dünyada hem de âhirette ihanetinin bedelini ödeyecek, cezasını çekecektir. Aslında hain başkasını arkadan vurayım derken kendi eliyle kendisine zarar verecek, ihaneti ilk önce kendisini vuracaktır. Kendi yaptıklarının cezasını ilk önce kendisi çekecektir. Allah (cc) da ihanet edenleri kendilerine hainlik edenler şeklinde tavsif etmiştir. Bir keresinde Tu’me adında bir kişi Resûlullah’ın yanından Mekke’ye kaçar. Orada irtidat ederek İslâm Dini’nden ayrılır. Ailesini de oradan kaçırmak için oturduğu evin duvarını deler. Tam o delikten geçerken duvar üstüne yıkılır ve onu öldürür. (BY2/95 Beyzâvî, Envârü’t- tenzîl, II, 95.) Bu olay üzerine şu âyet-i celîle nâzil olur: “Kendilerine hainlik edenleri savunma! Zira Allah hiçbir haini, hiçbir günahkârı sevmez.” (Nisâ, 4/107.) Bir insan için Yüce Allah’ın sevgisinden mahrum kalmak cezaların en büyüğüdür. Hiçbir hain de onun sevgisine nail olamayacaktır.

Allah Resûlü, mazeretsiz olarak kasten ihanet eden hainleri en ağır şekilde cezalandırmıştır. Hendek Savaşı esnasında on bin kişilik müttefik gruplardan oluşan müşrik ordusu Medine’yi kuşatmıştı. Müslümanlarla Yahudilerin aralarında imzalanan antlaşmadan dolayı Medine’ye yapılan bir saldırıya topluca karşılık vermeleri, Medine’yi hep birlikte savunmaları gerekiyordu. Fakat müşrik ordusunu çok güçlü gören ve Müslümanları yok etme fırsatını yakaladıklarını düşünen Kurayzalılar, bu fırsatı kaçırmak istemediler ve antlaşmaya muhalif davranmaya başladılar. Müslümanlar Hendek Muhasarası sırasında on bin kişilik müşrik ordusundan ziyade Kurayzalıların saldırılarını önlemekle uğraştılar. Bu ihanetten dolayı büyük sıkıntı yaşadılar. Kurayzalılar müşriklere yardım etmekle yetinmeyip Müslümanlara saldırmaya karar verdiler. Bu haber Müslümanlara ulaşınca onlar Medine’de geride bıraktıkları çoluk çocukları, yaşlı ve düşkünler için endişe ettiler. Allah Resûlü, Kurayzalılarla değişik vesilelerle antlaşmaya çalıştı ama kabul etmediler. Hz. Ebû Bekir o günlerde Kurayzalıların yaşattığı endişeyi dile getirirken şu ifadeleri kullanmıştı: “Medine’deki eş ve çocuklarımızla ilgili olarak Kurayzalılardan duyduğumuz korku, Kureyş ve Gatafan’dan duyduğumuz korkudan daha baskın idi.” (vM2/453 vâkıdî, Meğâzî, II, 453-460.) Günler Kurayzalıların ihaneti ile geçti. Fakat işler hiç de onların tahmin ettiği gibi olmadı. Onların muhakkak bir hesabı vardı. Ama onların kalplerinde gizlediklerini de açıkladıklarını da bilen Allah’ın da bir hesabı vardı. Allah, Peygamberi’ni yine yardımsız bırakmamıştı: “Ey iman edenler! Allah’ın size olan nimetini hatırlayın. Hani size ordular saldırmıştı da biz onlara karşı bir rüzgâr ve sizin görmediğiniz ordular göndermiştik. Allah ne yaptığınızı çok iyi görmekteydi.” (Ahzâb, 33/9.)

Bir insanın yanında durmak her kararını onaylamak demek değildir. Gerçek yardım, yanlışını görmesine ve doğru yoldan toparlanmasına da destek olabilir. Fakat zor duruma düştüğünde onu yalnız bir söylentinin insafına bırakmayalım; hakkı ve gerçeği gözetelim.

Bugün korumamız gereken bir emaneti kontrol edelim. İade edilecek mal, tamamlanacak bir iş veya saklanacak bir bilgi olabilir. Güveni sarstıysak yalnız sözle telafi beklemeyelim; açık ve dürüst davranışın devamını gösterelim. Rabbimizden bizi emanetin ağırlığını hisseden kullarından eylemesini isteyelim.

Gönlümüzü Rabbimize açalım

Allah’ım! Bizi emanete ihanet etmekten, güvenceyi boşa çıkarmaktan ve menfaat için sözümüzü değiştirmekten koru. Üzerimizdeki hakları hatırlat; yanlışımızı onarma cesareti ver.

Rabbimiz! İhanete uğramış kardeşlerimize adalet ve güvenli destek nasip et. Onları yeni bir haksızlığa yöneltmeden yanlarında durmayı bize öğret. Bize yapılan yanlış, bizim de aynı yanlışı yapmamızın bahanesi olmasın.

Ya Rabbi! Ailelerimizde güveni, işimizde dürüstlüğü ve dostluğumuzda sadakati koruyalım. Kimseyi kalbi hakkında kesin hükümle damgalamadan kendi ahlâkımızı düzeltelim. Huzuruna emanetini gözetmeye çalışmış bir kul olarak gelmeyi bize nasip eyle. Âmin.

Kaynak: Diyanet kaynak metni, 3. cilt, 579–590. sayfalar. Ayet ve hadislerin asıl kaynakları ilgili alıntıların yanında belirtilmiştir. Arapça ayet metni: Tanzil Project, Uthmani 1.1, CC BY 3.0; meal: Diyanet İşleri Başkanlığı.