Hadislerle İslâm.. "İflas: Gerçek Müflis Âhiret Sermayesini Kaybedendir" Konulu Hadislerle İslâm Vaazı sitemize eklenmiştir..
İflas: Gerçek Müflis Âhiret Sermayesini Kaybedendir
Hamd, malın da amelin de hesabını bilen, merhameti ve adaleti emreden Yüce Allah’a mahsustur. Salât ve selâm, gerçek kaybı ve hakkın ağırlığını öğreten Sevgili Peygamberimiz Hz. Muhammed Mustafa’ya, onun ailesine, ashâbına ve yolundan yürüyen bütün müminlere olsun.
Aziz kardeşlerim, bir işin bozulduğunu duyduğumuzda insanın ne kaybettiğini sorarız. Evi, sermayesi veya birikimi azalmış olabilir. Böyle bir kaybın yükü ağırdır; yaşayan insanı küçümsemeden dinlemek gerekir. Fakat Peygamberimiz bize bir başka hesabı daha hatırlatır: İnsan amellerini de başkalarının hakkını çiğneyerek tüketebilir.
Bugün bu iki durumu birbirine karıştırmayacağız. Maddî iflas eden herkesi ahlâken suçlamayacağız. Darlık yaşayanın yanında duracak, aynı zamanda kendi kul hakkı hesabımıza bakacağız. İbadetimizi severken dilimizin ve elimizin başka insanlarda bıraktığı izi de göreceğiz.
Zarar yaşayan insanı yalnız bırakmamak
عَنْ أَبِى سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ قَالَ: أُصِيبَ رَجُلٌ فِى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمْ) فِى ثِمَارٍ ابْتَاعَهَا، فَكَثُرَ دَيْنُهُ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمْ) : “تَصَدَّقُوا عَلَيْهِ” فَتَصَدَّقَ النَّاسُ عَلَيْهِ، فَلَمْ يَبْلُغْ ذَلِكَ وَفَاءَ دَيْنِهِ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمْ) لِغُرَمَائِهِ: “خُذُوا مَا وَجَدْتُمْ، وَلَيْسَ لَكُمْ إِلاَّ ذَلِكَ.”
Ebû Saîd el-Hudrî anlatıyor: “Resûlullah (sav) zamanında bir adam, dalındayken satın aldığı meyveler afete uğrayınca zarar etti ve borcu çoğaldı. Resûlullah’ın (sav), ‘Ona bağışta bulunun.’ demesi üzerine insanlar ona sadakalarını verdiler. Fakat bu yardımlar borcunu ödemeye yeterli gelmedi ve bunun üzerine Resûlullah (sav) adamın alacaklılarına şöyle dedi: ‘Bulduğunuzu alın! Bundan başka yapabileceğiniz bir şey de yoktur!’” (M3981 Müslim, Müsâkât, 18)
Resûlullah zamanında bir adam, dalındayken satın aldığı meyveler hastalık nedeniyle ziyana uğrayınca zarar etmiş ve meyveleri almak için ödünç aldığı parayı ödeyememişti. Gün geçtikçe borçları daha da artmış, alacaklıları onu sıkıştırmaya başlamıştı. Durumu öğrenen Peygamberimiz, ashâbına, “Ona bağışta bulunun.” dedi. Allah Resûlü’nün bu isteği üzerine ashâb, ellerinden geleni esirgemeyerek ona yardımda bulundular. Fakat elde edilen meblağ adamın borcunu ödemesine yetmedi. Bunun üzerine Resûlullah adamın alacaklılarına, “Bulduğunuzu alın! Bundan başka yapabileceğiniz bir şey de yoktur!” dedi ve artık onun üzerine daha fazla gidilmesine engel oldu. (M3981 Müslim, Müsâkât, 18; T655 Tirmizî, Zekât, 24.)
İflas, kişinin yüklü miktarda borçlanması ve artık borçlarını ödeyemez hâle gelmesidir. Bu duruma düşen müflisin mal varlığının ve alacaklarının toplamı, borçlarını karşılamaya yetmemekte, kısacası bu kişi maddî bakımdan çökmektedir.
İslâm öncesi dönemde örnekleri görülen iflas sebebiyle Araplar, borçluyu zor duruma düşürecek kadar sıkıştırıyor, borcundan dolayı hür bir insanı bile satabiliyorlardı. İslâm’ın ilk zamanlarına kadar süregelen bu uygulama, “Eğer (borçlu) darlık içinde ise, eli genişleyinceye kadar ona mühlet vermek (gerekir). Eğer bilirseniz, (borcu) sadaka olarak bağışlamanız, sizin için daha hayırlıdır.” (Bakara, 2/280.) âyetinin inmesi ile sona ermiştir. (AU22/60 Aynî, Umdetü’l- kârî, XXII, 60.)
Kur’ân-ı Kerîm’de iflasla ilgili herhangi bir bilgi yer almamaktadır. Peygamberimizin bu konudaki açıklamaları ise hukukî ve ahlâkî açıdan olmak üzere iki grupta toplanabilir.
Resûlullah, hukukî bakımdan hem müflisi hem de alacaklıları korumaya yönelik bir tutum sergilemiş, öncelikle borçlunun imkânlarını göz önünde tutmuştur. İflas etmesine rağmen kişinin elinde malı varsa onun uygun bir şekilde alacaklılara paylaştırılmasını sağlamıştır.
Hadiste borcu çoğalan insana yardım çağrısı görüyoruz. Sorun ortaya çıktığında sadece kusur aramak yeterli olmaz. Gerçek durumu anlamak ve mümkün olan desteği sağlamak gerekir. Dürüstçe çözüm arayan insana umut kapısını kapatmayalım.
Bir alacağımız varsa mevcut bilgiyi ve ödeme imkânını değerlendirelim. Borçlu olarak da varlığımızı gizleyerek hak sahiplerini yanıltmayalım. Ehliyetli destekle açık bir hesap ve adaletli yol arayalım. Darlığın içinde doğruluk korunursa güveni onarma imkânı da güçlenir.
Hakkı adaletli biçimde teslim etmek
عَنْ أَبِى هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمْ) قَالَ: “إِذَا أَفْلَسَ الرَّجُلُ، فَوَجَدَ الرَّجُلُ مَتَاعَهُ بِعَيْنِهِ، فَهُوَ أَحَقُّ بِهِ.”
Ebû Hüreyre’den nakledildiğine göre, Hz. Peygamber (sav) şöyle buyurmuştur: “Bir kimse iflas eder de (borçlu olduğu) biri, kendi malını (onun yanında) olduğu gibi bulursa, bu malı almaya (başkasından) daha fazla hak sahibidir.” (M3990 Müslim, Müsâkât, 24)
Cömertliğiyle bilinen Muâz b. Cebel, kendisinden maddî yardım talebinde bulunan hiç kimseyi geri çevirmiyor, hatta bu yüzden bir başkasına borçlanmayı bile göze alıyordu. Fakat öyle bir duruma düştü ki, borcu dolayısıyla bütün malları ipotek altına alınacak hâle geldi. Durumunu Peygamberimize arz ederek kendisi için alacaklıları ile konuşmasını istedi. Hz.
Peygamber, onlarla konuştu ama haklarından vazgeçmediler. Sonra Muâz’ı yanına çağırdı ve onun mallarını satarak alacaklıları arasında paylaştırdı. Sonunda Muâz’ın hiçbir şeyi kalmamıştı. (BS11443 Beyhakî, es- Sünenü’l-kübrâ, vI, 75.)
Muâz’ın borcuna karşılık değerli malı vardı ve onları satarak açığını kapatabilmişti. Ancak nakit olsun gayri menkul olsun, elinde ne varsa tüketen bir müflis için bu mümkün değildir. Böyle durumlarda Peygamberimiz, borcunu ödemeye gücü yetmeyen kimselere yardım edilmesini sağlamış, (M3981 Müslim, Müsâkât, 18; N4682 Nesâî, Büyû’, 95.) insanları şu sözleriyle buna teşvik etmiştir: “Kim darda kalmış (borçlu) bir kimseye kolaylık sağlarsa, Allah da ona dünyada ve âhirette kolaylık sağlar.” (M6853 Müslim, Zikir, 38.) Bu tavrıyla Müslümanlara, zor zamanlarda yardımlaşmanın güzel örneklerinden birini sunmuştur. Kur’ân-ı Kerîm’de de Allah rızasından başka hiçbir karşılık beklemeden yapılan yardımlar ve verilen borçlar “karz-ı hasen”, yani güzel bir borç olarak nitelendirilmiş, bu davranışı sergileyenler de övülmüştür: “Sadaka veren erkeklere ve sadaka veren kadınlara ve Allah’a güzel bir ödünç verenlere, verdiklerinin karşılığı kat kat ödenir ve onlar için değerli bir mükâfat vardır.” (Hadîd, 57/18.)
Câbir b. Abdullah’ın babası Abdullah b. Amr, Uhud Savaşı’nda şehit olmuştu. Ancak ödenmemiş bazı borçları vardı. Bir süre sonra alacaklıları, borçlarını ödemesi için oğlu Câbir’i sıkıştırdılar. Câbir, Peygamberimize gelip durumu anlattı. Hurma bahçesinden elde edeceği mahsulü babasının borcuna karşılık kabul etmeleri için onlarla konuşmasını istedi. Fakat Resûlullah da kendileriyle konuştuğu hâlde alacaklılar ikna olmadılar. Çünkü mahsul, onların alacaklarını karşılamaya yetmiyordu. Bunun üzerine Peygamberimiz, hurmalığı onlara vermekten vazgeçip Câbir’e, “Kuşluk vakti sana geleceğim.” dedi ve ayrıldı. Ertesi sabah kuşluk vakti olunca Câbir’in hurma bahçesine gitti. Bir yandan bahçede dolaşırken bir yandan da mahsulün bereketli olması için dua etti. ve hasat zamanı hurmalar öyle bereketlendi ki, Câbir borçların tamamını ödedi. Hatta bir miktar hurma da kendisine kaldı. (B2395 Buhârî, İstikrâz, 8.)
Resûlullah, “Kim darda kalmış (borçlu) bir kimseye zaman tanırsa veya alacağını bağışlarsa, Allah onu kendi gölgesinde gölgelendirir.” (M7512 Müslim, Zühd, 74.) buyurarak, alacaklıları borçluya kolaylık gösterme hususunda teşvik etmiştir. Bir gün Kâ’b b. Mâlik mescitte iken, kendisine borçlu olan İbn Ebî Hadred’den alacağını istemişti. Fakat konuşurken ikisinin de sesleri öyle yükselmişti ki Allah Resûlü odasından onları duydu ve odasının perdesini açıp, “Ey Kâ’b b. Mâlik!” diye seslendi. Kâ’b, “Buyur yâ Resûlallah!” dedi. Peygamberimiz eliyle işaret ederek, ondan alacağının yarısından vazgeçmesini istedi. Kâ’b da hemen, “Tamam yâ Resûlallah!” dedi. Bunun üzerine Peygamberimiz İbn Ebî Hadred’e, “Sen de kalk, kalan borcunu öde!” dedi. (B471 Buhârî, Salât, 83; M3984 Müslim, Müsâkât, 20.)
Hadis, iflas durumunda hak sahiplerinin durumunun ayrıca değerlendirilmesi gerektiğini gösterir. Bu ayrıntıları kendi yorumumuzla herkesin durumuna uygulayamayız. Güncel hukukî usul ve ehil değerlendirme gözetilmelidir.
Birinin sıkıntısından yararlanıp malını haksızca ele geçirmeyelim. Gerçeği bilmeden suçlayıcı haber yaymayalım. Belgeleri ve kayıtları dürüst tutalım. Çözümün amacı yalnızca en güçlü sesin talebini karşılamak değil, hakların adaletli biçimde korunmasıdır.
Ahiret sermayesini tüketen davranışlar
عَنْ أَبِى هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمْ) قَالَ: “أَتَدْرُونَ مَا الْمُفْلِسُ؟” قَالُوا: الْمُفْلِسُ فِينَا مَنْ لَا دِرْهَمَ لَهُ وَلَا مَتَاعَ، فَقَالَ: “إِنَّ الْمُفْلِسَ مِنْ أُمَّتِى، يَأْتِى يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِصَلاَةٍ وَصِيَامٍ وَزَكَاةٍ، وَيَأْتِى قَدْ شَتَمَ هَذَا، وَقَذَفَ هَذَا، وَأَكَلَ مَالَ هَذَا، وَسَفَكَ دَمَ هَذَا، وَضَرَبَ هَذَا، فَيُعْطَى هَذَا مِنْ حَسَنَاتِهِ، وَهَذَا مِنْ حَسَنَاتِهِ، فَإِنْ فَنِيَتْ حَسَنَاتُهُ، قَبْلَ أَنْ يُقْضَى مَا عَلَيْهِ، أُخِذَ مِنْ خَطَايَاهُمْ فَطُرِحَتْ عَلَيْهِ، ثُمَّ طُرِحَ فِى النَّارِ.”
Ebû Hüreyre’den nakledildiğine göre, bir gün Resûlullah (sav), “Müflis kimdir, biliyor musunuz?” diye sordu. Ashâbı, “Bize göre müflis, parası ve malı olmayan kimsedir.” dediler. Bunun üzerine Hz. Peygamber, “Şüphesiz ki ümmetimin müflisi, kıyamet günü namaz, oruç ve zekâtla gelir. Aynı zamanda şuna sövmüş, buna iftira etmiş, şunun malını yemiş, bunun kanını dökmüş ve şunu dövmüş bir hâlde gelir. Bunun üzerine iyiliklerinin sevabı şuna buna verilir. Üzerindeki kul hakları bitmeden sevapları biterse, hak sahiplerinin günahları kendisine yüklenir. Sonra da cehenneme atılır.” buyurdu. (M6579 Müslim, Birr, 59)
Allah Resûlü, müflisin durumunu dikkate almasının yanı sıra alacaklılara da herhangi bir haksızlık yapılmamasına özen göstermiştir. Öncelikle alacaklının bir hak sahibi olarak söz söyleme hakkının bulunduğunu belirtmiştir. (B2401 Buhârî, İstikrâz, 13; M4110 Müslim, Müsâkât, 120.) Ayrıca Peygamberimiz, “Bir kimse iflas eder de (borçlu olduğu) biri, kendi malını (onun yanında) olduğu gibi bulursa, bu malı almaya (başkasından) daha fazla hak sahibidir.” (M3990 Müslim, Müsâkât, 24.) buyurmuştur. Ancak müflis malın ücretinin bir kısmını ödemişse, malı satan bu kişi de öncelik söz konusu olmaksızın diğer alacaklılarla eşit konumdadır. Müflisin ölmesi durumunda ise malı satan kişi alacağının bir miktarını tahsil etmiş olsun ya da olmasın, yine diğer alacaklılarla eşit hâle gelmektedir. (D3522 Ebû Dâvûd, Büyû’ (İcâre), 74.) Böylece Peygamberimiz, alacaklılar arasında adaletli bir dağıtım sağlamaya çalışmıştır.
Gerektiğinde alacaklıların talebi doğrultusunda Peygamberimiz, iflas eden kimsenin haklarını kullanma yetkisini kaldırmış ya da kısıtlamıştır. Nitekim Muâz b. Cebel’in iflas etmesi nedeniyle kendisine başvurması olayında, alacaklılar haklarından vazgeçmediği için Muâz’ın malını kullanmasına engel olmuştur. (BS11443 Beyhakî, es- Sünenü’l-kübrâ, vI, 75.) Bu kısıtlama müflisin borcunu ödemeye yanaşmaması hâlinde de uygulanmıştır. Örneğin Cüheyne kabilesinden Useyfia adında bir adam iflas etmiş, borcunu ödemeye de yanaşmamıştı. Durum Hz. Ömer’e intikal ettirilmişti. Bunun üzerine o, alacaklılara ertesi sabah gelmelerini, Useyfia’nın malını aralarında paylaştıracağını bildirmişti. (MU1465 Muvatta’, vasiyye, 8.) Böylece Hz. Ömer, Useyfia’nın elindeki bütün malları alacaklılara dağıtarak (ÜT8/171 Bâcî, Müntekâ, vIII, 173.) onun borçlarını kapatmıştı.
Peygamberimiz dönemindeki bazı nadir örneklerine işaret ettiğimiz iflas, ticarî ilişkilerin oldukça geliştiği ve aşırı tüketimin yaygınlaştığı günümüz şartlarında neredeyse olağan hâle gelmiştir. Ticaret her zaman risk almayı gerektiren bir iştir. Buna göre çok kâr elde etme hedefiyle girişilen büyük işlerin istenilen doğrultuda devam etmemesi çok büyük zararlara yol açmakta ve sahiplerini iflasa kadar götürmektedir. İflas kimi zaman bilinçsizce yapılan harcamalar, hırs, lüks ve keyif düşkünlüğü gibi bireysel sebeplerden, kimi zaman da doğal afetler, çatışmalar, borçlar gibi kişinin kendi dışında gelişen sebeplerden meydana gelmektedir.
Ne sebeple olursa olsun günümüzde mal varlığını yitirerek iflas eden kişiler, psikolojik olarak da yıkıma uğramakta, iflası her şeyin sonu gibi algılayarak hayata küsmekte, bu olayın etkisinden kurtulamayarak kendilerini hatta ailelerini heba edecek kadar ileri gitmektedirler. Hâlbuki bu dünyada her şeyle karşılaşabileceğinin bilincinde olan mümin, bu ve benzeri sıkıntılara karşı sabırlı olmalı, inancını yitirmeyip hayata daha sıkı sarılmalı ve borçlarını ödemeye çalışmalıdır. Bu durumu bir imtihan olarak görmeli ve gayret gösterdiği takdirde Allah’ın kendisine yardım edeceğine dair ümidini asla yitirmemelidir. Zira Yüce Allah Kur’ân-ı Kerîm’de mal ve evlâdın aslında birer imtihan olduğunu (Teğâbün, 64/15.) bildirmekte ve sabırlı olmayı tavsiye etmektedir: “And olsun ki sizi biraz korku ve açlık, mallardan, canlardan ve ürünlerden biraz azaltma (fakirlik) ile deneriz. (Ey Peygamber!) Sabredenleri müjdele!” (Bakara, 2/155.)
Müslüman’a yakışan, sıkıntılı zamanlarında sabır gösterip Allah’tan ümidini kesmeyen Peygamberimizi örnek alarak ve onun tavsiyelerine uyarak sabırla teselli bulmaktır. Allah Resûlü, nimetlere şükredildiği gibi sıkıntılara sabretmenin de mümin için bir hayır vesilesi olduğunu şu çarpıcı ifadelerle dile getirmiştir: “Müminin durumu ne hoştur! Onun her işi hayırlıdır, onun bu hâli başka hiç kimsede yoktur. O, bir nimete nail olduğunda şükrederse, bu onun için hayır olur. Darlık ve sıkıntıya düştüğünde sabrederse, bu da onu için hayır olur.” (M7500 Müslim, Zühd, 64.) Ayrıca mümin, elinde olanla yetinmeyi bilmeli, kendisini iflas gibi felâketlere sürükleyen mal hırsından uzak durmalıdır.
Gerçek müflisi anlatan hadis bizi derinden sarsar. Namaz ve oruçla gelen insanın başkasına hakaret etmiş, iftira atmış veya hakkını almış olması hesabını değiştirir. İbadeti insanlara karşı sorumluluktan ayrı bir güvence gibi taşıyamayız.
Dilimizin açtığı yarayı ciddiye alalım. Ailede, işte ve sosyal medyada kimi incittiğimizi düşünelim. Paylaşmadan önce doğrulayalım, öfkeyle yazdığımız sözü göndermeden duralım. İyiliğimizi korumanın yollarından biri, başkasının hakkını kendi hayatımızda korumaktır.
Bugün telafiye başlayalım
وَإِن كَانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلَىٰ مَيْسَرَةٍ وَأَن تَصَدَّقُوا۟ خَيْرٌ لَّكُمْ إِن كُنتُمْ تَعْلَمُونَ
Eğer borçlu darlık içindeyse ona eli genişleyinceye kadar mühlet verin. Eğer bilirseniz, (borcu) sadaka olarak bağışlamanız, sizin için daha hayırlıdır. (Bakara 2/280)
İflas gibi zor bir duruma düşen kişi için Müslüman toplum elinden geleni yapmalı, Peygamberimizin ifadesiyle, “bir binanın birbirine destek olan tuğlaları gibi” (B2446 Buhârî, Mezâlim, 5.) dayanışma içerisinde olarak müflise maddî ve mânevî anlamda yardımcı olmalıdır.
Resûlullah, iflasın bir de ahlâkî boyutuna dikkatleri çekmiştir ki, bu yönü bizim için en az hukukî yönü kadar önem taşımaktadır. Çünkü her insan malını kaybedip maddî bir iflasın eşiğine gelmeyebilir. Oysa mânevî bir iflas ile dünyada biriktirdiği hayırları kaybetme tehlikesi herkes için geçerlidir. Bu kötü ihtimali ümmetine hatırlatmak isteyen Allah Resûlü, bir gün ashâbına, “Müflis kimdir, biliyor musunuz?” diye sormuştu. Elbette ki bu sorunun cevabı onlar için kolaydı. “Bize göre müflis parası ve malı olmayan kimsedir.” demişlerdi. Hâlbuki Peygamberimiz bu soruyu, onların dikkatini farklı bir yöne çekmek için yöneltmişti. Zihinlerindeki müflis algısını değiştirecek ve bu kelimeye yepyeni bir anlam yükleyecekti. İflasın sadece bu hayatta değil öbür dünyada da başlarına gelebileceğini düşünmelerini sağlayacaktı. ve sözlerine şöyle devam etti: “Şüphesiz ki ümmetimin müflisi, kıyamet günü namaz, oruç ve zekâtla gelir. Aynı zamanda şuna sövmüş, buna iftira etmiş, şunun malını yemiş, bunun kanını dökmüş ve şunu dövmüş bir hâlde gelir. Bunun üzerine iyiliklerinin sevabı şuna buna verilir. Üzerindeki kul hakları bitmeden sevapları biterse, hak sahiplerinin günahları kendisine yüklenir. Sonra da cehenneme atılır.” 21 Maddî iflas bir şekilde bu dünyada telâfi edilebilmektedir. Fakat hesap günündeki asıl iflasın çaresi yoktur. Her ne kadar ibadetlerini yerine getirerek bir birikim elde ettiğini sansa da ahlâkını güzelleştirmeyen ve eliyle ya da diliyle insanlara zarar veren kişi, iflastan kurtulamayacaktır. Çünkü üzerindeki kul hakları, sevaplarından daha çoktur. Kıldığı namaz, tuttuğu oruç ve verdiği zekâtlar, yaptığı haksızlık ve zulümler karşısında mizanda çok hafif kalmaktadır. Bu nedenle Peygamberimiz (sav), üzerinde kul hakkı olanları, hak sahipleri ile dünyada iken helâlleşmeleri hususunda uyarmıştır. Nitekim helâlleşmedikleri takdirde âhirette, iyilikleri alınıp hakkını gasp ettikleri kişilere verilecektir. Sevapları yetmediğinde ise bu sefer haksızlığa uğrattıkları kimselerin günahları sırtlarına yüklenecektir. (B2449 Buhârî, Mezâlim, 10.)
Dinin görünen kısmını oluşturan ibadetlerin ruhunu göz ardı ederek tamamen şekle önem vermek ve böylece İslâm’ı ibadetlerin şeklî boyutuna indirgemek doğru değildir. Bu tarz bir düşünce kişiyi yukarıdaki hadiste ifade edilen “müflis” konumuna düşürür. Kur’ân-ı Kerîm’de üstün bir ahlâk üzere olduğu vurgulanan Allah Resûlü (Kalem, 68/4.) ümmetini de güzel ahlâka teşvik etmiş ve Müslüman’ı, “diğer Müslümanların elinden ve dilinden selâmette olduğu (zarar görmediği) kimse” (B6484 Buhârî, Rikâk, 26; M162 Müslim, Îmân, 65.) olarak tanımlamıştır. Bu nedenle Peygamberimizin sünnetini özümsemiş bir Müslüman’ın, sövmek, iftira etmek, kan dökmek, dövmek, haksızlık ve zulmetmek gibi güzel ahlâkla bağdaşmayan davranışlar sergilemesi düşünülemez. İbadetler, bir anlamda imanın dışa yansımasıdır. Allah Teâlâ’nın, “Muhakkak ki namaz, hayâsızlıktan ve kötülükten alıkoyar.” buyurduğu (Ankebût, 29/45.) üzere, hakkıyla yerine getirilen ibadetler kişiyi kötülüklerden alıkoyar. Dolayısıyla kişi, ibadetine devam ettiği hâlde ahlâka aykırı davranışlar sergiliyorsa dinin özünü anlamamış, Allah’a kulluk görevlerini de yerli yerince yapmamış demektir.
İnsanoğlu, dünyada iflas etmekten korktuğundan daha fazla, kıyamet günü müflis olmaktan korkmalı ve kaçınmalıdır. Maddî anlamda iflasın getireceği sıkıntıları düşündüğü gibi, mânevî anlamda iflasın getireceği kalıcı elem ve azabı da düşünmelidir. Allah Teâlâ’nın kimseye zerre kadar haksızlık etmeyeceği (Nisâ, 4/40.) o günde iflasa sürüklenmemek için dünyada iken hayatını tanzim etmeli, Müslüman olmanın bilinciyle yaşamalıdır. Zira gerçek müflis, kıyamet günü iflas edendir. (B6183 Buhârî, Edeb, 102.)
Darlıkta kolaylık öğüdü merhametimizi diri tutar. Bunun yanında yanlış yaptıysak telafi sorumluluğumuzu da üstlenelim. Bir borcu ödeyelim, aldığımızı iade edelim, yanlış bilgiyi uygun biçimde düzeltelim.
Helâlleşmeyi hak sahibini affetmeye zorlayan bir baskıya çevirmeyelim. Gerçek zarar için gerçek telafi arayalım. Ailelerimizde ve çocuklarımızda bu bilinci büyütelim. Dünyadaki kayıpların ardından yeniden başlama imkânı olabilir; ahiret hesabını da bugün düşünmek Rabbimizin bize verdiği kıymetli bir fırsattır.
Gönlümüzü Rabbimize açalım
Allah’ım, malî sıkıntı yaşayan ailelere ferahlık ve helâl çıkış yolları ver. Hakkını bekleyenlere adalet, borcunu ödemeye çalışanlara güç ihsan et. Bizi sıkıntıyı istismar etmekten koru.
Rabbimiz, amellerimizi kul hakkıyla tüketmekten muhafaza eyle. Dilimizi ve elimizi terbiye et; yanlışlarımızı telafi edecek cesaret ver. Ailelerimize dürüstlük, çocuklarımıza hakkaniyet öğretmeyi nasip et. Huzuruna temiz bir hesapla gelebilmeyi lütfet. Âmin.
Kaynak: Diyanet kaynak metni, 5. cilt, 233–242. sayfalar. Ayet ve hadislerin asıl kaynakları ilgili alıntıların yanında belirtilmiştir. Arapça ayet metni: Tanzil Project, Uthmani 1.1, CC BY 3.0; meal: Diyanet İşleri Başkanlığı.
