Hadislerle İslâm.. "Hz. Peygamber’in Yemek Âdâbı: Acıkmadan Yemezdi, Doymadan Kalkardı" Konulu Hadislerle İslâm Vaazı sitemize eklenmiştir..
Hz. Peygamber’in Yemek Âdâbı: Acıkmadan Yemezdi, Doymadan Kalkardı
Hamd, sofralarımıza rızık, kalplerimize şükür veren Yüce Allah’a mahsustur. Salât ve selâm, nimeti hürmetle paylaşmayı öğreten Sevgili Peygamberimiz Hz. Muhammed Mustafa’ya, onun ailesine, ashâbına ve yolundan yürüyen bütün müminlere olsun.
Aziz kardeşlerim, sofraya otururken yalnızca açlığımızı gidermeyiz. Önümüze gelen nimetin etrafında emek, paylaşma, nezaket ve şükürle de karşılaşırız. Bir evin sofrası bazen huzurun, bazen kırıcı sözlerin hatırlandığı yer olabilir. Biz hangi hatırayı bırakıyoruz?
Peygamberimizin yemek âdâbını öğrenirken günlük alışkanlıklarımızı da düşüneceğiz. Doğruluğu sabit olmayan ifadeleri hadis gibi tekrarlamadan, sahih haberlerin öğrettiği besmele, ölçü, nezaket ve paylaşma üzerinde duracağız. Nimeti veren Rabbimize şükrederken o nimeti hazırlayan emeğe de saygı göstereceğiz.
Allah’ın adıyla başlayan bir sofra
عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمْ) : “إِذَا أَكَلَ أَحَدُكُمْ طَعَامًا فَلْيَقُلْ بِسْمِ اللَّه،ِ فَإِنْ نَسِيَ فِى أَوَّلِهِ فَلْيَقُلْ بِسْمِ اللَّهِ فِى أَوَّلِهِ وَآخِرِهِ.”
Hz. Âişe’nin naklettiğine göre, Resûlullah (sav) şöyle buyurmuştur: “Biriniz yemek yiyeceği zaman, ‘Bismillâh’ (Allah’ın adıyla) desin. Eğer yemeğin başında besmele çekmeyi unutursa, ‘Bismillâhi fî evvelihî ve âhirihî.’ (Başında da sonunda da Allah’ın adıyla) desin.” (T1858 Tirmizî, Et’ıme, 47)
Ömer b. Ebû Seleme, hicretin ikinci yılında doğmuş nasipli bir çocuktu. Çünkü henüz bulûğ çağına gelmeden önce, annesi Ümmü Seleme’nin Peygamberimiz ile evlenmesiyle, Resûlullah’ın hâne-i saadetine katılmıştı. Rahmet Elçisi’nin himayesinde, onun verdiği terbiye ile yetişmişti. (EÜ4/169 İbnü’l-Esîr, Üsdü’l- gâbe, Iv, 169-170.) Bir gün Allah Resûlü küçük Ömer’in yemekte elini tabağın her tarafında gezdirdiğini görünce ona yumuşak bir edayla, “Evlâdım! Besmele çek, sağ elinle ve önünden ye.” uyarısında bulundu. Üç kısa cümle ile Ömer’e yemek âdâbını öğreten Allah Resûlü’nün bu uyarısı, ömür boyu onun yemek yiyiş tarzını şekillendirmişti. (B5376 Buhârî, Et’ıme, 2; M5269 Müslim, Eşribe, 108.) Aslında bu uyarısı ile o (sav), yemek yerken Müslümanların uygulaması gereken en önemli üç sünneti belirlemişti.
Yeme içme, başta insan olmak üzere her canlının hayatını sürdürebilmesi için zorunlu bir ihtiyaçtır. Hayatın tamamını geniş anlamda ibadet olarak gören Peygamberimiz, yeme içme ile ilgili ortaya koyduğu birçok âdâb ve sünnetiyle, yeme içmeyi daha anlamlı bir hâle dönüştürmüştür.
Bu sosyal yapıda Peygamberimizin de yemeğini parmaklarıyla yemesinde ve yemek sonrasında temizlik amacıyla parmaklarını yalamasında şaşılacak bir durum olmasa gerektir. (M5297 Müslim, Eşribe, 131.) Ancak burada dikkatten kaçırılmaması gereken esas nokta, Peygamberimizin yemekten önce ellerini, sonra da elleri ve ağzını yıkamış olmasıdır. Hatta Kutlu Nebî, elinde yemek artığı ve kokusu varken onu yıkamadan yatan kimseleri uyarmış, bunun neticesinde meydana gelebilecek muhtemel maddî-manevî sıkıntılara dikkat çekmiştir. (T1859 Tirmizî, Et’ıme, 48; D3852 Ebû Dâvûd, Et’ıme, 53.) Tüm bunlar ortaya koymaktadır ki yemekten önce ve sonra eller temiz görünse bile yıkanmalıdır.
Peygamberimiz, ellerini yıkadıktan sonra yer sofrasına oturur ve besmele çekerek yemeğine başlardı. Peygamber Efendimiz, yenen her yiyeceğin Yüce Allah’ın bir nimeti, lütfu ve ihsanı olduğu bilinci ile daima şükür hâli içinde olmuştur. Bu nedenle de her işe başlarken olduğu gibi yemekten önce de hep “besmele” çekerek Allah’ı anmış ve “Bir kimse evine girerken ve yemek yerken besmele çekerse şeytan, arkadaşlarına, ‘Burada sizin için barınak da yok, yiyecek de yok!’ der. Eğer o kimse evine girerken besmele çekmezse şeytan, ‘Barınacak yeri buldunuz.’ der. Yemek yerken besmele çekmezse, ‘Hem kalacak yer hem de yiyecek buldunuz.’ der.” buyurmuştur. (M5262 Müslim, Eşribe, 103.)
Resûlullah, yerken ve içerken sağ elini kullanır ve şöyle derdi: “Biriniz yemek yiyeceği zaman sağ eliyle yesin; bir şey içtiği zaman da sağ eliyle içsin! Çünkü şeytan sol eliyle yer ve sol eliyle içer.” (M5265 Müslim, Eşribe, 105; D3776 Ebû Dâvûd, Et’ıme, 19.) Tüm bunlardan yeme ve içmede sağ elin tercih edilmesinin sünnet olduğu anlaşılmaktadır. Hatta sağ eli kullanmak, Müslümanlar için ayırıcı bir vasıf sayılarak tavsiye edilmiş, yabancılara özenme ya da kibir ve gösteriş amacıyla sol eli kullanmak ise hoş karşılanmamaktır. Kuşkusuz bu tercihte sol elin tuvalet temizliği gibi kirli işlere ayrılmasının da etkisi vardır. Yemek yerken sol elini kullanan bir kişiye Peygamberimizin, “Sağ elinle ye.” diyerek özel uyarıda bulunması (M5268 Müslim, Eşribe, 107.) konunun önemini açıkça ortaya koymaktadır. Ancak herhangi bir özürden dolayı sol elini kullanmak durumunda kalanların bu yasağın dışında değerlendirilecekleri açıktır.
Besmele, lokmanın sahibini hatırlatır. Önümüze gelen yemeği sadece kendi kazancımızın sonucu olarak görmeyelim. Nice insanın emeği, toprağın bereketi, sağlığımız ve Rabbimizin lütfu bu sofranın arkasındadır.
Yemekten önce bir an durmak, acelemizin içinde şükre yer açabilir. Çocuklarımıza besmeleyi bağırarak ve mahcup ederek öğretmek yerine birlikte örnek olalım. Unuttuklarında güzelce hatırlatalım. Dinî bir alışkanlığın yanında sevgi ve güven duygusu da yerleşsin. Soframız Allah’ın adının anıldığı kadar insanların birbirinin hâlini gördüğü bir yakınlık olsun. Birlikte yemek yerken ekranlarımızı biraz geride bırakabilir, birbirimizin gününü gerçekten dinleyebiliriz.
Yemekte de ölçü ve nezaket
عَنْ أَبِى بَكْرِ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ عَنْ جَدِّهِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمْ) قَالَ: “إِذَا أَكَلَ أَحَدُكُمْ فَلْيَأْكُلْ بِيَمِينِهِ وَإِذَا شَرِبَ فَلْيَشْرَبْ بِيَمِينِهِ فَإِنَّ الشَّيْطَانَ يَأْكُلُ بِشِمَالِهِ وَيَشْرَبُ بِشِمَالِهِ.”
Ebû Bekir b. Ubeydullah b. Abdullah b. Ömer’in, dedesi İbn Ömer’den naklettiğine göre, Resûlullah (sav) şöyle buyurmuştur: “Biriniz yemek yediği zaman sağ eliyle yesin; bir şey içtiği zaman da sağ eliyle içsin! Çünkü şeytan sol eliyle yer ve sol eliyle içer.” (M5265 Müslim, Eşribe, 105)
Peygamberimizin yemek yediği sofrası, deriden yapılmış mütevazı bir yer sofrası idi. (B5415 Buhârî, Et’ıme, 23; T1788 Tirmizî, Et’ıme, 1.) Sofrası gibi onun sofraya oturuş şekli de mütevazı idi. O, keyfine düşkün birinin yaptığı gibi sırtını bir şeye dayayarak sofraya gerile gerile oturmazdı. (B5398 Buhârî, Et’ıme, 13.) Nitekim Peygamberimizin diz üstü oturmuş bir vaziyette yemek yediğini gören bir bedevî, şaşırarak, “Bu oturuş da neyin nesi?!” diye sorunca o, “Allah beni kerim bir kul eyledi, zorba ve inatçı biri yapmadı!” (D3773 Ebû Dâvûd, Et’ıme, 17; İM3263 İbn Mâce, Et’ıme, 6.) diye cevap vermişti. O, bu davranışıyla dönemin hükümdarları ve bir kısım aşiret reislerinin debdebeli ve tantanalı oturuş biçimlerinden farklı davranmayı tercih etmişti. Buna göre onun yemek yeme âdâbında esas olan gurur, lüks, şaşaa gibi olumsuz tavırlar değildi. Aksine tevazu, kanaat, sadelik, temizlik ve helâllik gibi değerler ön plana çıkarılmalıydı.
Allah Resûlü ayakta bir şey yemeyi ve içmeyi de uygun görmezdi. (M5275 Müslim, Eşribe, 113; T1879 Tirmizî, Eşribe, 11.) Ancak günlük koşuşturma içinde yürürken bazen bir şey yemek veya içmek durumunda kaldığı da olurdu. (T1880 Tirmizî, Eşribe, 11; İM3301 İbn Mâce, Et’ıme, 25.) Bu, şu anlama gelmektedir: İslâm’ın yemek yeme âdâbı genel ilkeleri itibariyle belirlenmiş olsa da belirli şartlarda İslâm’ın ruhuna ters düşmemek kaydıyla bu ilkelerin dışına da çıkılabilir. Bu noktadan hareketle Resûlullah’ın mutfak kültüründe üzerinde durduğu en önemli hususların, araçlar değil amaçlar olduğu unutulmamalıdır. Bu amaçların başında ise yiyecek ve içeceklerin temiz ve helâl olması, insan sağlığına azami riayet edilmesi, israftan kaçınılması ve Allah’a şükretme olduğu söylenebilir.
Peygamberimizin en yakın arkadaşlarından Hz. Ömer, Resûlullah’ın açlıktan bütün gün kıvranıp karnını doyuracak kötü bir hurma bile bulamadığı anlarına şahit olmuştu. (M7461 Müslim, Zühd, 36; İM4146 İbn Mâce, Zühd, 10.) Hatta çoğunlukla arpa ekmeği yemiş olan Peygamberimiz ve ailesi, (T2357 Tirmizî, Zühd, 38; HM2303 İbn Hanbel, I; 256.) yeri gelmiş akşam yemeği bulamayıp peş peşe birkaç geceyi aç olarak geçirmişti. (T2360 Tirmizî, Zühd, 38; İM3347 İbn Mâce, Et’ıme, 49.) Peygamberimiz ve ashâbının aşırı açlık çektikleri günlerin sayısı da az değildi. (B5432 Buhârî, Et’ıme, 32.) Zaman zaman açlık taş olup karınlarına oturuyordu. (T2371 Tirmizî, Zühd, 39.) Eşi Hz. Âişe, Peygamberimizin hâne-i saadetlerinde uzun süre ocakta ateş yanmadığını, bu süre içinde sadece kuru hurma ve su ile beslendiklerini, bir de ensardan sadık bir komşularının kendilerine süt ikram ettiğini ve bunu içtiklerini anlatmaktaydı. (M7452 Müslim, Zühd, 28; B2567 Buhârî, Hibe, 1.) Yine bir seferinde Peygamber (sav) yemeğe oturmuş, önüne kuru ekmek getirilmesi üzerine, “Katık olacak bir şey yok mu?” diye sormuştu. “Hayır, sirkeden başka bir şey yok.” cevabını alınca, “Sirke ne güzel katıktır.” buyurarak yemeye başlamıştı. (M5353, M5352 Müslim, Eşribe, 167, 166.)
Anlaşıldığı kadarıyla Peygamberimizin bu yaşantısı, “bir lokma bir hırka” şeklinde özetlenen hayat felsefesini benimsediğinden değil, hem o günün şartlarında yiyecek bulmada yaşanan sıkıntılardan hem de eline geçeni öncelikle yoksul ashâbına dağıtmasından kaynaklanmaktaydı.
Tevazuu şiar edinen Allah Resûlü, önüne konan bir yemekte asla kusur bulmaz, canı çekerse yer, hoşlanmazsa yemezdi. (B5409 Buhârî, Et’ıme, 21; B3563 Buhârî, Menâkıb, 23; M5383 Müslim, Eşribe, 188.) Yemeğin hiçbir şekilde israf edilmesini istemez, tabakta kalanların bitirilmesini ister, bir lokmanın bile zayi olmamasına dikkat ederdi. (M5306 Müslim, Eşribe, 136.)
Yeme âdâbına ilişkin bu hadis, davranışımızdaki düzeni ve dikkati hatırlatıyor. İbadet ve sünnet bilgisini doğru öğrenelim; sağlıkla veya bedensel imkânla ilgili güçlüğü olan insanları mahcup etmeyelim. İnsanlara öğüt verirken şartlarını da dikkate alalım.
Sofrada başkasının hakkını gözetmek, herkesin rahatça ulaşabileceği bir paylaşım kurmak ve aceleyle nimeti ziyan etmemek mümkündür. Bir çocuğun yemeği dökülürse onu sofradan korkar hâle getirmeyelim. Sakince yardım edelim ve öğrenmesine fırsat verelim. Peygamberimizin yaşayışını örnek alırken nezaketin kendisini unutmayalım. Âdâbı, birlikte oturduğumuz insanın onurunu koruyarak yaşayalım.
Yemeğe kusur bulmayan bir dil
عَنْ أَبِى هُرَيْرَةَ قَالَ: مَا عَابَ النَّبِيُّ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمْ) طَعَامًا قَطُّ، إِنِ اشْتَهَاهُ أَكَلَهُ، وَإِنْ كَرِهَهُ تَرَكَهُ.
Ebû Hüreyre şöyle demiştir: “Hz. Peygamber (sav) hiçbir yemeğe kusur bulmazdı. Canı çekerse yer, hoşlanmazsa yemezdi.” (B5409 Buhârî, Et’ıme, 21; M5383 Müslim, Eşribe, 188)
Peygamber Efendimizin de sevmediği için yemediği birtakım yiyecekler vardı. Bu yiyecekler daha çok Resûlullah’ın kendi yöresinde pek bilinmeyen ve dolayısıyla alışık olmadığı yiyeceklerdir. Bu yiyecekleri sevmemesi, öncelikle onun bireysel tercihi olmakla birlikte aynı zamanda içinde yaşadığı kültürün mutfak zevkiyle de yakından ilgilidir. Nitekim Peygamber Efendimizin eşlerinden Meymûne validemizin evinde yaşanan şu hadise Efendimizin kendi bölgesinde bulunmayan bir yiyeceğe karşı tavrını bize açık bir şekilde göstermektedir: “Allah’ın Kılıcı” lakabı ile anılan Hâlid b. Velîd ve Abdullah b. Abbâs, Peygamber Efendimiz ile birlikte Meymûne validemizin yanına gitmişlerdi. (B5391 Buhârî, Et’ıme, 10; M5034 Müslim, Sayd, 43.) Aynı zamanda Hâlid b. Velîd ve Abdullah b. Abbâs’ın teyzesi olan Meymûne validemiz, hemen onlara ikram etmek üzere yiyecek bir şeyler hazırladı. (B5391 Buhârî, Et’ıme, 10; M5040 Müslim, Sayd, 47.) Efendimiz önüne gelen yiyeceğe tam uzanmıştı ki orada bulunan bir kadın, bu yiyeceğin ne olduğunu Efendimize söyledi. Nitekim Efendimize bir yiyecek ikram edildiğinde, öncelikle bu yiyeceğin ne olduğu konusunda bilgi verilirdi.
Meymûne validemizin Peygamber Efendimize ikram ettiği yiyecek, Meymûne’nin kız kardeşi Hufeyde’nin Necid’den getirdiği kebap yapılmış kelerden (bir tür kertenkeleden) oluşuyordu. (B5391 Buhârî, Et’ıme, 10.) Keler eti olduğu söylenince Peygamberimiz hemen yemekten elini çekti. Bunun üzerine Hâlid b. Velîd, “Bu (keler) haram mıdır yâ Resûlallah?” diye sordu. Resûlullah, “Hayır, fakat o bizim oralarda bulunmaz. Bundan dolayı ben ondan hoşlanmıyorum. Siz yiyin.” buyurdu. (M5034 Müslim, Sayd, 43; M5040 Müslim, Sayd, 47.)
Efendimizin bu sözleri üzerine Hâlid b. Velîd keleri kendi önüne çekip yemeğe başladı. Bu esnada da Peygamber Efendimiz de onu seyrediyordu. (B5391 Buhârî, Et’ıme, 10; B5537 Buhârî, Sayd, 33.) Orada bulunan diğer kimseler de kelerden yedi. Fakat Meymûne validemiz, “Ben ancak Resûlullah’ın yediği yiyeceklerden yerim.” diyerek kelerden yemedi. (M5040 Müslim, Sayd, 47.)
Peygamberimizin keleri yememesi, onun böyle bir eti hiç tatmamış olması, ona karşı herhangi bir istek duymaması gibi tamamen kendi damak zevkiyle, midesi ve iştahı ile ilgili bir durumdur. Kendisi yememesine rağmen oradakilere müsaade etmesi, kesin olarak yenilmesinin mubah olduğunu ve bunun insanların zevklerine bırakıldığını ortaya koymaktadır. Nitekim Efendimizin başka bir rivayette, “Ben keleri yemem fakat haram da kılmam.” buyurması da bunu göstermektedir. (B5536 Buhârî, Sayd, 33.) Diğer taraftan Meymûne validemizin tavrı ise böyle bir yemeği beğenip beğenmemekten ziyade, Peygamberimiz ile aynı doğrultuda hareket etmiş olmayı arzulamasından kaynaklanmaktadır. Nitekim Resûl-i Ekrem’in keler eti yememesinin tamamen kişisel bir seçim olduğunu anlayan sahâbîler arasında keler etini sevenlerin yanında sevmeyenler de bulunmaktaydı.
Bir gün Peygamberimize içinde (soğan, sarımsak gibi) sebze bulunan bir tabak getirilmiş, tabaktan hoşlanmadığı bir koku alınca bunun ne olduğunu sormuştur. Bunun üzerine tabakta bulunan sebzelerin neler olduğu kendisine söylendiğinde, yanında bulunan sahâbîlerden birine işarette bulunarak, “(Bu sebzeleri) şu zâta götürünüz.” buyurmuştur. Fakat o sahâbî de Peygamberimiz (sav) yemediği için bunlardan yemek istememiştir. Bunun üzerine Efendimiz, “Sen ye, zira ben senin konuşmadığın kimselerle konuşuyorum.” buyurarak (B855 Buhârî, Ezân, 160; D3822 Ebû Dâvûd, Et’ıme, 40.) kendisinin farklı kişilerle muhatap olmasından dolayı rahatsız edici olmamak için yemediği veya hoşlanmadığı yiyeceklerin de yenilebileceğini bildirmiştir.
Bir yemeği sevmemekle onu küçümseyerek hazırlayan insanı incitmek farklıdır. Peygamberimizin tavrı, damak zevkimizin güzel ahlâkı ortadan kaldırmaması gerektiğini gösteriyor. Sofradaki sözümüzün muhatabında nasıl bir iz bıraktığını düşünelim.
Evde yemeği hazırlayan kişinin emeğini fark edelim. Her gün yapılan bir iş, her gün yeniden emek ister. Teşekkürü sıradanlaştırmadan söyleyelim; hazırlığa ve toplamaya katkı sunalım. İhtiyacımız veya sağlık gerekliliği nedeniyle bir yemeği yemeyeceksek bunu nazikçe açıklayabiliriz. Küçük bir cümlenin evin havasını nasıl değiştirdiğini unutmayalım. Nimete hürmet, o nimetin çevresindeki emeğe ve insana da hürmetle tamamlanır.
İsrafı azaltan şükür
يَٰبَنِىٓ ءَادَمَ خُذُوا۟ زِينَتَكُمْ عِندَ كُلِّ مَسْجِدٍ وَكُلُوا۟ وَٱشْرَبُوا۟ وَلَا تُسْرِفُوٓا۟ إِنَّهُۥ لَا يُحِبُّ ٱلْمُسْرِفِينَ
Ey Ademoğulları! Her mescitde ziynetinizi takının (güzel ve temiz giyinin). Yiyin için fakat israf etmeyin. Çünkü O, israf edenleri sevmez. (A’râf 7/31)
Peygamber Efendimizin yemek konusundaki tutumunda dikkati çeken hususlardan birisi de hangi amaçla olursa olsun bir kimsenin, helâl olan bir yiyeceği kendisine haram kılma yetkisinin olmadığıdır. Nitekim “Ey iman edenler! Allah’ın size helâl kıldığı iyi ve temiz nimetleri (kendinize) haram etmeyin ve (Allah’ın koyduğu) sınırları aşmayın. Çünkü Allah haddi aşanları sevmez.” (Mâide, 5/87.) âyeti, şehevî arzularından kurtularak daha fazla ibadet etmek amacıyla kendisine et yemeyi yasaklayan bir sahâbî hakkında inmiştir. (T3054 Tirmizî, Tefsîru’l- Kur’ân, 5.) Buna göre, daha fazla ibadet etmek için bile olsa sağlık açısından bir sorun teşkil etmediği sürece Allah’ın verdiği nimetlerden faydalanmak konusunda herhangi bir kısıtlama yoluna gitmek doğru değildir.
Bir defasında Resûlullah da benzer bir konudan dolayı ilâhî uyarıya muhatap olmuştu. Hanımı Zeyneb bnt. Cahş’ın yanında “meğâfîr” denilen kokulu bir ağaç özünden yapılan bal şerbetini içmiş ve bu yüzden de yanında biraz fazla kalmıştı. Bu durumu kıskanan Hz. Âişe ve Hz. Hafsa aralarında anlaşarak, Peygamberimizi gördüklerinde, “Senden meğâfîr kokusu geliyor!” demişler, Peygamberimiz de bir daha bal şerbetini içmeyeceğini söylemişti. Bunun üzerine Yüce Allah indirdiği şu âyetle Resûlü’nü uyarmıştı: “Ey Peygamber! Eşlerinin rızasını gözeterek Allah’ın sana helâl kıldığı şeyi kendine niçin haram ediyorsun?” (B5267 Buhârî, Talâk, 8; N3450 Nesâî, Talâk, 17; Tahrîm, 66/1.)
Kutlu Nebî’nin bazı yemekleri daha çok sevdiği ve onlar hakkında övücü ifadeler kullandığı da göze çarpmaktadır. Peygamberimizin bu tavrı, yemeğin tadı, lezzeti ve besin değeri gibi özellikleri yanında, Allah’ın verdiği her nimetin aslında övgüye ve şükre lâyık olduğunu göstermeye yöneliktir. Bu anlamda tirit, (D3783 Ebû Dâvûd, Et’ıme, 22.) et yemeği, (İM3305 İbn Mâce, Et’ıme, 27.) hurma, (B5769 Buhârî, Tıb, 52.) sirke (M5353 Müslim, Eşribe, 167.) gibi yiyecekler Peygamberimizin övgüsüne mazhar olmuştur. Oysa Arap toplumunun yaşadığı coğrafyada bilinmediği için Peygamberimizin adından hiç bahsetmediği binlerce yiyecek türü için de aslında benzer şeyler söylenebilir. Zira Yüce Allah’ın yarattığı her bir meyve, sebze, yiyecek ve içeceğin kendine has güzellikleri olduğunda şüphe yoktur.
Yemeğe Allah’ın adını anarak başlayan Peygamberimiz, yemekten sonra da şu ifadelerle Allah’a hamdederdi: Şu şekilde dua ettiği de olurdu: “Elhamdülillâhi kesîran tayyiben mübâreken fîhi, ğayra mekfiyyin ve lâ müveddein ve lâ müstağnen anhü, Rabbenâ!” (Güzel ve bereket dilekleriyle dolu, ama bir o kadar yetersiz olan ve dilimizden düşürmediğimiz, vazgeçemediğimiz tüm övgülerle sana çokça hamdediyoruz ey Rabbimiz!) (B5458 Buhârî, Et’ıme, 54; D3849 Ebû Dâvûd, Et’ıme, 52.)
Bazen de şöyle dua ediyordu: “Eftara ındekümü’s-sâimûn ve ekele taâmekümü’l-ebrâr ve sallet aleykümü’lmelâike.” (Oruçlular sizin yanınızda iftar etsinler, iyiler sizin yemeklerinizden yesinler, melekler de size selâm ve dua etsinler.) (D3854 Ebû Dâvûd, Et’ıme, 54; İM1747 İbn Mâce, Sıyâm, 45.)
Ayet, yararlanma imkânıyla ölçüyü birlikte öğretiyor. Yeme içme nimetini hor görmeden, onu israfa çevirmeden yaşayabiliriz. Fazlasını almak, tabağa gereğinden çok koymak ve sonra çöpe göndermek üzerinde düşünmemiz gereken alışkanlıklardır.
Bu hafta evimizde bir öğünün israfını azaltacak küçük bir plan yapalım. Alışverişimizi gerçek ihtiyaca göre düzenleyelim, artanı güvenle değerlendirelim ve ihtiyaç sahiplerini gözetelim. Başkasının sofrasına bakıp sürekli kendimizi eksik hissetmeyelim. Şükür, yalnızca son lokmadan sonra söylediğimiz söz değildir; alışverişten paylaşıma kadar nimeti nasıl kullandığımızda da görünür. Soframız doyurduğu bedenlerin yanında gönüllerimize de huzur versin.
Gönlümüzü Rabbimize açalım
Allah’ım, sofralarımıza helâl rızık, gönüllerimize kanaat ve dilimize şükür ihsan eyle. Nimeti ziyan etmekten, emeği küçümsemekten ve sofrada birbirimizi incitmekten bizi koru.
Rabbimiz, açlara rızık, geçim sıkıntısı çeken ailelere ferahlık ve hastalara şifa ver. Çocuklarımıza besmeleyi, paylaşmayı ve ölçüyü sevdir. Hazırlayan emeği görmeyi, birlikte yaşayanların yükünü paylaşmayı ve israftan sakınmayı öğret. Peygamberinin güzel âdâbını nezaket ve merhametle yaşamayı nasip eyle. Âmin.
Kaynak: Diyanet kaynak metni, 6. cilt, 319–330. sayfalar. Ayet ve hadislerin asıl kaynakları ilgili alıntıların yanında belirtilmiştir. Arapça ayet metni: Tanzil Project, Uthmani 1.1, CC BY 3.0; meal: Diyanet İşleri Başkanlığı.
