Hadislerle İslâm.. "Hz. Peygamber Döneminde Toplumsal Yapı: Eşit Kardeşler Topluluğu" Konulu Hadislerle İslâm Vaazı sitemize eklenmiştir..
Hz. Peygamber Döneminde Toplumsal Yapı: Eşit Kardeşler Topluluğu
Hamd, insan onurunu emanet kılan ve adaleti emreden Yüce Allah’a mahsustur. Salât ve selâm, insanları serveti ve kökeniyle küçümsemeyi reddeden Sevgili Peygamberimiz Hz. Muhammed Mustafa’ya, onun ailesine, ashâbına ve yolundan yürüyen bütün müminlere olsun.
Aziz müminler, bir topluluğun güzelliğini yalnızca binaları veya zenginliği göstermez. Orada güçsüz olanın nasıl yaşadığı da gösterir. Yanımızdaki insan derdini rahatça söyleyebiliyor mu; emeğinin karşılığını ve hakkını alabiliyor mu?
Peygamberimizin içinde yaşadığı toplum farklı kökenleri ve hayat şartlarını barındırıyordu. Onun öğrettiği kardeşlik, bu farklılıkları insanı küçük düşürmenin sebebi olmaktan çıkarmaya çağırdı. Bugün de aynı çağrıyı kendi çevremizde duymaya ihtiyacımız var.
Merhamet insanı yakınlaştırır
عَنْ أَبِى هُرَيْرَةَ (رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ) عَنِ النَّبِيِّ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمْ) قَالَ: “أَتَاكُمْ أَهْلُ الْيَمَنِ هُمْ أَرَقُّ أَفْئِدَةً وَأَلْيَنُ قُلُوبًا، الإِيمَانُ يَمَانٍ وَالْحِكْمَةُ يَمَانِيَةٌ، وَالْفَخْرُ وَالْخُيَلاَءُ فِى أَصْحَابِ الإِبِلِ، وَالسَّكِينَةُ وَالْوَقَارُ فِى أَهْلِ الْغَنَمِ.”
Ebû Hüreyre’den (ra) nakledildiğine göre, Hz. Peygamber (sav) şöyle buyurmuştur: “Size Yemenliler geldi. Onlar merhametli ve yumuşak kalpli insanlardır. İman Yemenli, hikmet de Yemenlidir. Kendini beğenme ve büyüklenme, deve sürüsü sahibi kaba bedevîlerde; ağırbaşlılık ve vakar ise koyun sahiplerinde görülür.” (B4388 Buhârî, Meğâzî, 75)
Vaktiyle İbrâhim (as), Rabbinden aldığı emir gereğince hanımı Hâcer’le küçük oğlu İsmâil’i bugün Mekke diye bilinen, Kâbe’nin bulunduğu yere getirmişti. O sırada Mekke’nin bulunduğu yer kuş uçmaz kervan geçmez, kupkuru bir vadi idi. Oğlunu ve karısını bu ıssız yerde âdeta ölüme terk etmek Hz. İbrâhim’i endişelendirmişti. Rabbine şöyle dua etti: “Ey Rabbimiz! Ben çocuklarımdan bazısını, senin kutsal evinin (Kâbe’nin) yanında ekin bitmez bir vadiye yerleştirdim. Ey Rabbimiz! Namazı dosdoğru kılmaları için (böyle yaptım). Sen de insanlardan bir kısmının gönüllerini onlara meylettir, onları ürünlerden rızıklandır, umulur ki şükrederler.” (İbrâhîm, 14/37.)
Hz. Hâcer, zemzem suyunun hayat verdiği Mekke’nin bu ıssız vadisinde oğluyla birlikte hayatını sürdürürken, günün birinde Yemen’den gelen Cürhüm kabilesi orada onlarla birlikte konaklamak istedi. Hz. Hâcer ve oğlu onların burada yerleşmelerine müsaade ederek yalnızlıktan kurtulup Yemenlilerle birlikte yaşamaya başladılar. Cürhüm kabilesi, kalabalık bir grubun daha kendilerine katılmasıyla birlikte, Mekke’yi daha yaşanabilir ve mâmur bir hâle getirdiler. Yıllar geçti İsmâil (as) gençlik çağına girdi ve yiğit bir delikanlı oldu. Cürhümlüler, kızlarını Hz. İsmâil’le evlendirip onunla akraba oldular. Mekke’de mesut bir şekilde hayat devam ederken günün birinde babası Hz. İbrâhim onu ziyarete geldi ve emr-i ilâhî gereğince birlikte Kâbe’yi inşa ettiler. (Bakara, 2/127; B3364 Buhârî, Enbiyâ, 9.)
Yemen kökenli olmaları itibariyle “Kahtânîler” diye bilinen Cürhüm kabilesi, önceleri Hz. İsmâil’in tebliğ ettiği dine bağlı kalmış, ancak daha sonra hak dinden saparak, zamanla Kâbe’ye karşı saygısızlık etmeye ve gizli, açık her türlü ahlâksızlığı işlemeye başlamıştı. (“Cürhüm”, DİA, vIII, 138.) Arîm selinden sonra bölgeye göç eden Huzâa kabilesi, Kinâne kabilesiyle birlikte Cürhümlüleri mağlup ederek Mekke’nin yönetimini ele geçirdi. Huzâa kabilesinden Amr b. Luhay, Mekke ve Kâbe idaresini eline alınca tevhid geleneğini bozup şehirde putperestliği yaygınlaştırdı. Peygamber’in (sav) dördüncü kuşaktan dedesi olan Kusay, Mekke’ye geldiğinde dağınık hâldeki Kureyş’in çeşitli kollarını Mekke’ye yerleştirdi ve böylece Kureyş’in yarı göçebe yaşantıdan yerleşik hayata geçmelerine öncülük etti. (“Mekke”, DİA, XXvIII, 556.) Kureyş’in, Mekke’nin idaresinde gösterdiği bu maharetinden olsa gerek, Allah Resûlü de onların bu konudaki üstünlüklerine işaret etmişti. (HM790 İbn Hanbel, I, 101.)
Kökenlerinin nereye kadar uzandığı ve kabileler arasındaki soy sop ilişkileri hususu, eskiden beri Araplar arasında merak konusu olmuştur. Bu konu Allah Resûlü’nün de gündemine getirildi. Bir adam ona, Sebe’nin bir adam mı, bir kadın mı, yoksa bir yer adı mı olduğunu sordu. Resûl-i Ekrem, “Bilakis o bir adamdı.” dedi, “Onun on çocuğu oldu. Bunlardan altısı Yemen’e, dördü de Şam’a yerleşmişti. Yemenliler, hepsi Araplardan olmak üzere Mezhic, Kinde, Ezd, Eş’arîler, Enmâr ve Himyer; Şamlılar ise Lahm, Cüzâm, Âmile ve Gassân diye kollara ayrıldı.” (HM2900 İbn Hanbel, I, 316.) Peygamberimiz, Allah Teâlâ’nın insanların birbiriyle tanışabilmesi için vesile kıldığı (Hucurât, 49/13.) soyların öğrenilmesini tavsiye etmişti. (NM302 Hâkim, Müstedrek, I, 131 (1/89).)
Yemenlilerin yumuşak kalpliliğini anan övgü, kalbin nezaketine dikkat çekiyor. Bunu bir halkı doğuştan üstün veya başkasını eksik saymak için okuyamayız. Güzel ahlâk nerede görülürse tanınmalı ve örnek alınmalıdır.
Bir insanın konuşma biçimine veya imkânına bakıp onun merhametini görmezden gelmeyelim. Bize farklı gelen birinin gönlünde çok değerli bir iyilik bulunabilir. Tanışmaya vakit ayıralım. Karşımızdakini yalnızca bir sınıfın veya çevrenin temsilcisi gibi değil, kendi hikâyesi olan insan olarak dinleyelim.
Bir incitici sözün hesabı vardır
عَنِ الْمَعْرُورِ قَالَ:لَقِيتُ أَبَا ذَرٍّ بِالرَّبَذَةِ وَعَلَيْهِ حُلَّةٌ وَعَلَى غُلاَمِهِ حُلَّةٌ فَسَأَلْتُهُ عَنْ ذَلِكَ. فَقَالَ: إِنِّى سَابَبْتُ رَجُلاً فَعَيَّرْتُهُ بِأُمِّهِ، فَقَالَ لِيَ النَّبِيُّ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمْ) : “يَا أَبَا ذَرٍّ! أَعَيَّرْتَهُ بِأُمِّهِ؟ إِنَّكَ امْرُؤٌ فِيكَ جَاهِلِيَّةٌ، إِخْوَانُكُمْ خَوَلُكُمْ جَعَلَهُمُ اللَّهُ تَحْتَ أَيْدِيكُمْ، فَمَنْ كَانَ أَخُوهُ تَحْتَ يَدِهِ فَلْيُطْعِمْهُ مِمَّا يَأْكُلُ، وَلْيُلْبِسْهُ مِمَّا يَلْبَسُ، وَلاَ تُكَلِّفُوهُمْ مَا يَغْلِبُهُمْ، فَإِنْ كَلَّفْتُمُوهُمْ فَأَعِينُوهُمْ.”
Ma’rûr anlatıyor: Ebû Zer ile Rebeze’de karşılaştım. Kendisinin de kölesinin de üzerinde aynı kıyafet vardı. Bunun sebebini ona sordum. Dedi ki, “Bir adamla karşılıklı birbirimize sövdük. ve annesi(nin zenci olması) sebebiyle onu aşağıladım. Bunun üzerine Hz. Peygamber (sav) bana şöyle buyurdu: ‘Ebû Zer! Onu annesi sebebiyle mi aşağıladın? Demek ki sen kendisinde hâlâ câhiliye izleri olan bir kimsesin. (Köle) kardeşleriniz, Allah’ın sizin emrinize verdiği hizmetçilerinizdir. Her kimin kardeşi emri altında bulunursa, ona yediğinden yedirsin, giydiğinden giydirsin. Onlara güçlerini aşan işler yüklemeyin. Eğer (ağır işler) yüklerseniz onlara yardım edin.’” (B30 Buhârî, Îmân, 22; M4313 Müslim, Eymân, 38)
Genelde Arap yarımadasında, özelde ise Hicaz bölgesindeki toplumsal hayatın şekillenmesinde, bölgenin içinde bulunduğu coğrafî konumun ve iklim şartlarının önemli etkisi olmuştur. Köy, kasaba ve şehirlerde yerleşik hayat süren “hadarîler” ile çöl ve vahalarda yaşayan ve göçebeliği benimseyen “bedevîler”, Arap toplumunun karakteristik yapısını yansıtmaktadır. (“Kabile”, DİA, XXIv, 30.) Bedevîler oldukça kısıtlı imkânlarla hayat mücadelesi verirken hadarîler, daha düzenli ve daha yüksek bir yaşantı sürmekteydiler.
Bedevîler, hayvancılığa dayalı basit bir ticaret ve kabile dayanışmasına dayalı bir toplum içinde yaşarlardı. Toplumsal doku, kan bağı esasına dayanırdı; herkes kendi soyuna körü körüne tarafgirlik anlamına gelen asabiyet duyguları ile bağlıydı. Bunun dışında dışarıdan insanlar da kabileye katılabilirdi. Kabilesini terk eden veya kabilesinden kovulan bir kimse antlaşma yoluyla başka bir kabile mensubunun himayesine girebilir (câr), müttefiki (halîf) olabilirdi. Savaş veya baskın sonucunda ele geçen veya satın alınan kölenin azat edilmesiyle de baba oğul ilişkisine benzeyen “velâ” bağı kurulurdu. Antlaşmaya dayalı bu üç toplumsal bağ, kan bağı ile eşdeğer hatta bazen ondan daha etkindi. (“Bedevî”, DİA, v, 313-314.) Zira antlaşma yoluyla aralarında bağ kurulan kimseler birbirlerinin mirasçısı sayılırdı. Nitekim Resûlullah Araplar arasındaki bu toplumsal dayanışma anlayışından yola çıkarak ensar ile muhaciri kardeşlik antlaşmasıyla birbirine mirasçı ilân etmiş ancak bir müddet sonra Kur’ân-ı Kerîm’in emri ile (Enfâl, 8/75.) aralarında kan bağı olmayanların birbirlerinin mirasından pay almaları yasaklanmış, bu kimselere yalnızca bağışta bulunulabileceği bildirilmiştir. (Ahzâb, 33/6; “Hilf”, DİA, XvIII, 30.)
Bedevîlerin çöl şartları ve düşman kabilelerle mücadeleye dayalı hayat tarzları, adalet ve siyaset anlayışlarını da etkilemişti. Kabilecilik esasına dayalı bir dayanışma anlayışında suçun ferdiliği düsturu kabul edilmiyor, haklıyı haksızdan ayırmak imkânsız hâle geliyordu. Bunun doğal sonucu olarak öldürülen kimsenin kabilesi ile katilin kabilesi arasında kan davaları sürüp gidiyordu. Kabile siyasetinde devlet egemenliği anlayışı olmadığından, ne kabile şeyhi ne de diğer ileri gelenler bağlayıcı kurallar koyma yahut ceza verme yetkisine sahip değildiler. (“Bedevî”, DİA, v, 314.) Peygamberimizin hicretten sonraki siyasî hedefi, câhiliye devrinde hüküm süren bedevî kabile yönetimine son vermek, onun yerine inananlardan oluşan bir şehir devleti kurarak hukuka ve adalete dayalı bir yönetim tesis etmekti. Muhtemelen bu düşünce ile hareket eden Peygamberimiz, Müslüman olan bedevîlerin Medine’ye hicret etmelerini istedi. (“Bedevî”, DİA, v, 315.) Kan davaları (M2950 Müslim, Hac, 147.) ve kişinin şehir devlet yönetimine müracaat etmeden kendi hakkını araması yasaklandı. (NM2345 Hâkim, Müstedrek, III, 883 (2/58).)
Ebû Zer’e yapılan uyarı, köken üzerinden incitmenin câhiliye izi olduğunu açıkça gösteriyor. Sevdiğimiz bir sahâbînin düzeltilen davranışını öğrenmek, bizim de eleştiriye açık olmamızı sağlamalıdır. Hata yapmak kadar hatada ısrar etmemek de önemlidir.
İşimizde bize hizmet eden birini adıyla ve saygıyla analım. Çalışanın yorgunluğunu, dinlenmesini ve emeğini önemseyelim. Tarihî kölelik şartlarına ilişkin rivayetleri bugünde insanın özgürlüğünü azaltmanın gerekçesi yapamayız. Alacağımız ders, her insanın onurunu ve hakkını titizlikle korumaktır.
Aynı insanlık içinde hesap vermek
بِسْمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحْمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّاسُ ٱتَّقُوا۟ رَبَّكُمُ ٱلَّذِى خَلَقَكُم مِّن نَّفْسٍ وَٰحِدَةٍ وَخَلَقَ مِنْهَا زَوْجَهَا وَبَثَّ مِنْهُمَا رِجَالًا كَثِيرًا وَنِسَآءً وَٱتَّقُوا۟ ٱللَّهَ ٱلَّذِى تَسَآءَلُونَ بِهِۦ وَٱلْأَرْحَامَ إِنَّ ٱللَّهَ كَانَ عَلَيْكُمْ رَقِيبًا
Ey insanlar! Sizi bir tek nefisten yaratan ve ondan da eşini yaratan; ikisinden birçok erkek ve kadın (meydana getirip) yayan Rabbinize karşı gelmekten sakının. Kendisi adına birbirinizden dilekte bulunduğunuz Allah'a karşı gelmekten ve akrabalık bağlarını koparmaktan sakının. Şüphesiz Allah üzerinizde bir gözetleyicidir. (Nisâ 4/1)
Şehir hayatı yaşayan insanlar bedevîlerle kıyaslandığında, geçim kaynaklarının çeşitliliğine bağlı olarak toplumsal ve ananevi hayatlarının daha gelişmiş olduğu görülüyordu. Nitekim Yemenliler şehirde yerleşik bir hayat sürüyorlar ve beşerî ilişkilerde daha seviyeli davranışlar sergiliyorlardı. Allah Resûlü de huzuruna gelen Yemenliler hakkında ashâbına şunları söylemişti: “Size Yemenliler geldi. Onlar merhametli ve yumuşak kalpli insanlardır. İman Yemenli, hikmet de Yemenlidir. Kendini beğenme ve büyüklenme, deve sürüsü sahibi kaba bedevîlerde; ağırbaşlılık ve vakar ise koyun sahiplerinde görülür.” (B4388 Buhârî, Meğâzî, 75.) O, bu sözleriyle, Yemenlilerin o günkü yaşantıları itibariyle, gönülleri imana ve irfana açık insanlar olduklarına işaret etmişti. Esasen yaşanan tecrübeler de bunu teyit etmekteydi. O günlerde henüz medenîliği hazmedememiş bedevî Mudar ve Rebîa kabileleri kabalık ve inançsızlığın simgesiydiler. (B3302 Buhârî, Bed’ü’l- halk, 15; M181 Müslim, Îmân, 81.) Hicaz’ın yerleşik halkı, doğusuna göre iman ve fazileti kabule daha yatkındı. (M193 Müslim, Îmân, 92.)
Medine’ye hicretin üzerinden dokuz yıl geçmişti. Mekke fethedilmiş, Arap kabileleri gruplar hâlinde Medine’ye akın etmişlerdi. (BN5/48 İbnü’l-Esîr, Bidâye, v, 48.) Mudar kabilesinin bir kolu olan Temîmoğulları da (TT22/284 Taberî, Câmiu’l- beyân, XXII, 284.) bunlardan biriydi. Büyük bir gürültüyle Mescid-i Nebevî’ye girmişler ve kaba bir şekilde Allah Resûlü’ne bağırmaya başlamışlardı. Kur’ân-ı Kerîm onların bu hâllerini şöyle tasvir eder: “(Resûlüm!) Sana odaların arkasından bağıranların çoğu, aklı ermez kimselerdir. Eğer onlar, sen yanlarına çıkıncaya kadar sabretselerdi, elbette kendileri için daha iyi olurdu. (Bununla beraber) Allah çok bağışlayan, çok merhamet edendir.” (Hucurât, 49/4-5; MK5123 Taberânî, el-Mu’cemü’l-kebîr, v, 210.) Bir başka olayda da aynı kabileden bir grup Peygamberimizin huzuruna gelmiş, Resûlullah da onlara iman ve İslâm’ın ilkelerine dair müjdeli şeyler anlatmıştı. Sözleri biter bitmez, bedevîler, “(Ey Muhammed!) Bize (âhirete dair) müjdeler verdin, biraz da dünyalık mal ver!” diyerek büyük bir saygısızlık yaptılar. Bu sözlerden dolayı, Allah Resûlü’nün üzüntüsü yüzüne yansıdı. (B4386 Buhârî, Meğâzî, 75.)
Daha sonra da Yemen’den insanlar geldi. Allah Resûlü onlara “Ey Yemenliler! Âhirete dair bu müjdeyi kabul edin, Temîmoğulları onu kabul etmemişlerdi.” buyurdu. Yemenliler, “Biz kabul ettik ey Allah’ın Elçisi! Esasen buraya bunun için geldik.” dediler. (B3191 Buhârî, Bed’ü’l- halk, 1.) Resûl-i Ekrem, Yemenlilerin imana ve İslâm’a karşı gösterdikleri bu medenî tavırlarından dolayı olsa gerek, Yemen’de hüküm süren Himyerîler hakkında da hayır duada bulunmuş ve onların “dillerinde selâm, ellerinde ikramla hep veren, güvenli ve imanlı bir topluluk” olduklarını belirtmiştir. (T3939 Tirmizî, Menâkıb, 71; HM7731 İbn Hanbel, II, 278.) Yemenli Ezd kabilesinden de, “Allah’ın aslanları” diye övgüyle bahsetmiştir. (T3937 Tirmizî, Menâkıb, 71.) Medineli Evs ve Hazrec kabileleri, aslen Yemenli Ezd kabilesine mensuptular. (“Hazrec (Benî Hazrec)”, DİA, XvII, 143-144.) Allah Resûlü’nün en zor anında ona kucak açmışlar, yurtlarını ve yuvalarını onunla paylaşmışlardı. Bu nedenle onlara “ensar” (yardımcılar) denilmiş, Allah ve Elçisi tarafından hayırla yâd edilmişlerdi. (Haşr, 59/9; B3783 Buhârî, Menâkıbü’l-ensâr, 4; M237 Müslim, Îmân, 129.)
Bedevîler arasında iman ve Allah’a yakınlık konusunda gayretli, hayra vesile olması için başkalarıyla paylaşmaya meyilli kimseler de vardı. (Tevbe, 9/99; HM18412 İbn Hanbel, Iv, 254.) Resûlullah onların bu olumlu özelliklerini takdir eder, kendilerine yakınlık gösterirdi. Nitekim bedevîlerden Zâhir isimli bir sahâbî Resûlullah’ı ziyarete gelir, ona hediyeler takdim ederdi. Resûlullah ona şakalar yapar, “Zâhir bizim köyümüz, biz de onun şehriyiz.” diyerek ona iltifat ederdi. (HM12676 İbn Hanbel, III, 162; MA19688 Abdürrezzâk, Musannef, X, 454.)
Ayet insanlığın ortak kökünü hatırlatıyor. Birbirimizden bütünüyle ayrı değer dünyalarında yaratılmış değiliz. Aynı hayatın emanetini taşıyoruz; ilişkimizi hak ve merhametle kurmakla yükümlüyüz.
Bir komşumuzun veya çalışanımızın kendi şartlarını tanımaya çalışalım. Bizim için kolay olan bir iş onun için zor olabilir. Yardım ederken kararlarını elinden almayalım. Eğitim, geçim ve güvenlik ihtiyaçlarını onurunu koruyarak konuşalım. Eşit insanlık, herkesin ihtiyacını aynı sanmak değil; herkesin hakkını ciddiye almaktır.
Eski alışkanlıkları yeniden sorgulamak
أَبَا مَالِكٍ الأَشْعَرِىَّ حَدَّثَهُ أَنَّ النَّبِيَّ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمْ) قَالَ: “أَن أَرْبَعٌ فِى أُمَّتِى مِنْ أَمْرِ الْجَاهِلِيَّةِ لاَ يَتْرُكُونَهُنَّ الْفَخْرُ فِى الْأَحْسَابِ وَالطَّعْنُ فِى الْأَنْسَابِ وَالْإِسْتِسْقَاءُ بِالنُّجُومِ وَالنِّيَاحَةُ.”
Ebû Mâlik el-Eş’arî’nin anlattığına göre, Hz. Peygamber (sav) şöyle buyurmuştur: “Ümmetimde câhiliye âdetlerinden kalma dört şey vardır ki bunları (kolaylıkla) terk edemezler. Bunlar; asaleti ile övünme, nesepleri kötüleme, yıldızlarla yağmur isteme ve bağıra çağıra ölülere yas tutmadır.” (M2160 Müslim, Cenâiz, 29)
Mekke ve Medine şehirlerinde Arapların dışında, yerleşik hayatın sunduğu imkânlardan faydalanmak isteyen ve geçimlerini çeşitli meslek kollarında çalışarak sağlayan Habeş, İran ve Rum kökenli insanlar da mevcuttu. Bunların büyük bir kısmını, çeşitli hizmetlerde kullanmak üzere köle pazarlarından getirilen “köleler” ve antlaşma yoluyla o topluma sığınanlar oluşturuyordu. Mekke’de İslâm’ı kabul ettiği için müşrikler tarafından işkence görmüş, (İM150 İbn Mâce, Sünnet, 11; HM3832 İbn Hanbel, I, 405.) Hz. Ebû Bekir tarafından hürriyetine kavuşturulmuş (B3754 Buhârî, Fedâilü ashâbi’n-nebî, 23.) ve Allah Resûlü’nün müezzinliğini yapmış Habeş asıllı sahâbî Bilâl b. Rebâh bunlardan biriydi. (M843 Müslim, Salât, 7; D1089 Ebû Dâvûd, Salât, 217, 219.) Yine İran asıllı Selmân-ı Fârisî de hak dini aramak üzere İran’dan yola çıkmış, önceleri Hıristiyanlığa yakınlık duymuş, pek çok kitap okumuş (İBS291 İbn Abdülber, İstîâb, s. 291.) ve başına gelen pek çok sıkıntıdan sonra Medine’ye gelmişti. (B3946 Buhârî, Menâkıbü’l- ensâr, 53.) Allah Resûlü (sav) onun hak dini arama konusundaki gayretini takdir etmiş ve “İman Süreyyâ yıldızında da olsaydı, bunlardan (Farslılardan) bazıları yine de ona ulaşırlardı.” (M6498 Müslim, Fedâilü’s- sahâbe, 231; B4897 Buhârî, Tefsîr, (Cum’a) 1.) sözleriyle onun şahsında Farslılara iltifatta bulunmuştur. Arap asıllı olmakla birlikte Bizans topraklarında yetişen Süheyb-i Rûmî de köle olarak Mekke’ye götürülüp satılmış ve azat edildikten sonra memleketine dönmeyip Mekke toplumunun bir parçası olmuştu. (Hİ3/450 İbn Hacer, İsâbe, III, 450; “Suheyb b. Sinân”, DİA, XXXvII, 476.) İslâm’ı kabul ettiğinde müşriklerden baskı ve zulüm görmüştü. (İM150 İbn Mâce, Sünnet, 11.)
İslâm toplumu içerisinde köle yahut azatlı olarak yaşayan gayri Arap unsurlar, genelde hizmet sektöründe istihdam edilirdi. Bunlar arasında Resûlullah’ın hizmetinde bulunan birçok Habeşliye rastlamaktayız. Nitekim Efendimizi yetim bir çocuk iken büyüten dadısı Ümmü Eymen, Habeşli bir cariye idi. Hz. Muhammed yetişkinlik çağına gelince onu azat ederek evlendirmişti. (M4603 Müslim, Cihâd ve siyer, 70.) Peygamberimizin günlük işlerinde kendisine yardımcı olan Habeşli hizmetçileri de vardı. (M5231 Müslim, Eşribe, 84; N1574 Nesâî, Îdeyn, 17.) Köle olarak İslâm toplumuna katılanların sahip oldukları meslek ve becerilerle toplumda yer edindiklerini de görüyoruz. Bunlar arasında marangozluk, (B377 Buhârî, Salât, 18.) kasaplık, (B2456 Buhârî, Mezâlim, 14; M5309 Müslim, Eşribe, 138.) hacamatçılık (B2281 Buhârî, İcâre, 19.) gibi zanaat sahipleri olduğu gibi bayramlarda def çalıp şarkı söyleyen (M2063 Müslim, Îdeyn, 17; B3529 Buhârî, Enbiyâ, 15.) özel yetenekleri bulunan kişiler de mevcuttu.
Resûlullah, toplumun ayrılmaz parçası olan gayri Arap unsurların hak ettikleri şartlarda yaşamaları ve saygı görmeleri için gerekli tedbirleri almıştı. Nitekim kanaatkârlığı ve dünya nimetlerine karşı zâhidâne tavrıyla bilinen meşhur sahâbî Ebû Zer el-Gıfârî, bir defasında Habeşli bir köle olan Bilâl’i, annesinin zenci olmasından dolayı ayıplamıştı. Bilâl yaşadığı bu haksızlığı Resûlullah’a şikâyet ettiğinde, Peygamberimiz (sav) Ebû Zerr’i çağırarak, “Ebû Zer! Onu annesi sebebiyle mi aşağıladın? Demek ki sen kendisinde hâlâ câhiliye izleri olan bir kimsesin. (Köle) kardeşleriniz, Allah’ın sizin emrinize verdiği hizmetçilerinizdir. Her kimin kardeşi emri altında bulunursa, ona yediğinden yedirsin, giydiğinden giydirsin. Onlara güçlerini aşan işler yüklemeyin. Eğer (ağır işler) yüklerseniz onlara yardım edin.” (B30 Buhârî, Îmân, 22; M4313 Müslim, Eymân, 38.) sözleriyle kendisini uyarmıştı. Resûlullah’ın kölelerle ilgili tedbirleri sadece onlar hakkında hayır tavsiyesinde bulunmaktan ibaret değildi. O, ashâbını kölelerini azat etmeye teşvik ederken (M4298 Müslim, Eymân, 29.) köleleri de belirli bir meblağ karşılığında efendileriyle anlaşarak özgürlüklerini kazanmalarını ve böylece hür bireyler olarak toplumda yer almalarını salık veriyordu. (İM2518 İbn Mâce, Itk, 3; T1655 Tirmizî, Fedâilü’l- cihâd, 20.)
Câhiliyeden kalan davranışlara dair uyarı, geçmişte kalmış bir meseleyi anlatmakla yetinmiyor. Soyla övünme, başkasının kökenini kötüleme gibi izler bugün farklı sözlerle yaşayabilir. Bunları kendi dilimizde de arayalım.
Bu hafta çevremizde sıradanlaşan bir küçümsemeyi durduralım. Bir haksız söze katılmayalım, gerekirse kendi kullandığımız ifadeyi düzeltelim. Ailemizde insanın değerini parayla ve unvanla ölçmeyelim. Peygamberimizin kardeşlik terbiyesi, soframızda yer açışımızdan işimizdeki hakkaniyete kadar hayatımıza ulaşsın.
Gönlümüzü Rabbimize açalım
Allah’ım, bizi insan onuruna saygılı, emeğe karşı adaletli, diline karşı dikkatli kullarından eyle. Kalbimizdeki kibri ve çevremizden öğrendiğimiz incitici önyargıları temizle.
Rabbimiz, hakkı çiğnenenlere yardım, yoksullara helâl imkânlar, yalnızlara hayırlı yakınlıklar ihsan et. Ailelerimizde servetin değil güzel ahlâkın kıymeti bilinsin. Çocuklarımız kimseyi dili, kökeni veya işi sebebiyle küçümsemesin. Peygamberinin kardeşlik çağrısını bugünün hayatında doğru taşıyalım. Gücümüz yettiğinde koruyan, yanlış yaptığımızda düzelen insanlar olalım. Âmin.
Kaynak: Diyanet kaynak metni, 7. cilt, 233–244. sayfalar. Ayet ve hadislerin asıl kaynakları ilgili alıntıların yanında belirtilmiştir. Arapça ayet metni: Tanzil Project, Uthmani 1.1, CC BY 3.0; meal: Diyanet İşleri Başkanlığı.
