Hz. Peygamber Döneminde Geçim Düzeyi: Ölçülü, Dengeli ve Sade Hayat

Hamd, rızkı emanet ve paylaşmayı hayır kılan Yüce Allah’a mahsustur. Salât ve selâm, darlıkta da bollukta da ölçüyü koruyan Sevgili Peygamberimiz Hz. Muhammed Mustafa’ya, onun ailesine, ashâbına ve yolundan yürüyen bütün müminlere olsun.

Aziz kardeşlerim, bir evin huzuru eşyasının çokluğuyla ölçülür mü? Bazen imkân artar ama şükür azalır; bazen sofra sadedir fakat paylaşmanın sıcaklığı büyüktür. Peygamberimizin yaşadığı dönemdeki geçim şartlarını konuşurken hem sıkıntıları hem zamanla değişen imkânları göreceğiz.

Yoksulluğu özendirilen bir çaresizlik gibi sunmayacağız. İhtiyacı gidermenin sorumluluğunu ve bollukta ölçüyü korumanın ahlâkını düşüneceğiz. Her durumda soru aynıdır: Elimizdeki nimet bizi Allah’a ve insanlara karşı nasıl bir sorumluluğa çağırıyor?

Sade bir evin içindeki büyük hayat

عَنْ عَائِشَةَ زَوْجِ النَّبِيِّ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمْ) أَنَّهَا قَالَتْ:كُنْتُ أَنَامُ بَيْنَ يَدَىْ رَسُولِ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمْ) وَرِجْلاَيَ فِى قِبْلَتِهِ، فَإِذَا سَجَدَ غَمَزَنِى فَقَبَضْتُ رِجْلَيَّ، فَإِذَا قَامَ بَسَطْتُهُمَا، قَالَتْ: وَالْبُيُوتُ يَوْمَئِذٍ لَيْسَ فِيهَا مَصَابِيحُ.

Hz. Peygamber’in (sav) eşi Hz. Âişe şöyle demiştir: “(Gece namaz kılarken) Resûlullah’ın (sav) önünde uyurdum. Ayaklarım da onun kıblesi yönünde olurdu. O, secde ettiği zaman bana eliyle dokunurdu, ben de ayaklarımı toplardım. (Secdeden) kalkınca geri uzatırdım.” Sonra Hz. Âişe sözlerine şöyle devam etmiştir: “O zamanlar evlerde kandil yoktu.” (B382 Buhârî, Salât, 22; M1145 Müslim, Salât, 272)

Hz. Âişe’nin yaşının ilerlediği zamanlardı. Resûlullah’ın vefatı üzerinden seneler geçmiş, Medine’nin hayat şartları epey değişmişti. Günün birinde müminlerin annesi, Eymen el-Habeşî isimli bir ziyaretçiyi kabul etti. O gün Hz. Âişe kalın pamuklu Yemen kumaşından imal edilmiş beş dirhem kıymetinde bir elbise giymeyi tercih etmişti. Hz. Âişe, bir etrafındaki insanların giyimine, bir de kendi giyimine baktı ve birden darlık zamanlarını hatırladı. Misafiri Eymen’e dönerek şöyle söyledi: “Eymen, başını kaldır da şu cariyeme bir bak! O şimdi benim üzerimdeki şu elbiseyi evde giymeye tenezzül etmez. Halbuki Resûlullah’ın sağlığında benim buna benzer bir elbisem vardı. Medine’de gelin olacak her hanım haberci gönderir, düğününde giymek için onu benden ödünç alırdı.” (B2628 Buhârî, Hibe, 34.)

Gerçekten de köprünün altından çok sular geçmişti. Sahâbe-i kirâmın Peygamberimizin hayatta olduğu yıllarda sahip oldukları maddî imkânlar ile vefatından sonra elde ettikleri arasında dağlar kadar fark vardı. Artık Mısır’dan İran’a kadar olan bölge ve onların hazineleri idareleri altındaydı.

Peygamberimizin Mekke’de peygamberliğini ilân ettiği yıllarda Mekkeliler, kurdukları geniş ticaret ağı sayesinde Arap yarımadası ve civarındaki ülkelerle rahatlıkla iletişim kurabiliyor ve kâr elde edebiliyorlardı. İçlerinde emri altında köleleri olan, dilediği lüks tüketim maddelerini evlerinde kullanabilen zenginler zümresi de oluşmuştu. Ancak Peygamber’e iman eden bir avuç topluluğun müreffeh hayattan nasiplendiği söylenemezdi. Allah Resûlü’nün yanında yer alan Müslümanlar Peygamber’le birlikte akla gelebilecek her sıkıntıyı göğüslemeyi kabullenmiş oluyorlardı. Sayılarının azlığının yanında ilk inananların genelinin fakir, köle ve güçsüz kimselerden oluşmuş olması, bu insanları maddî yetersizliklerin yanı sıra mânevî olarak aşağılanmalara, işkencelere, dışlanmalara maruz bırakıyordu. On üç yıl boyunca Mekkeli müşriklerce dünyadan âdeta soyutlanan müminlerin yegâne endişesi hayatta kalabilmek, inançlarından dolayı işkence edilmeden yaşayabilmek idi. Öyle ki inançlarından dolayı boykot ve tecrit edildikleri dönemde bu sıkıntıları dayanılmaz hâle gelen Müslümanların yerde bir deri parçası bulduklarında “yiyecek bulduk” diye sevindikleri günler olmuştu. (SU3/217 Süheylî, er- Ravdu’l-unuf, III, 217.)

Medine’ye hicret ve onu takip eden ilk yıllar da olağanüstü şartların devam ettiği bir dönem oldu. Allah Resûlü ile birlikte hicret eden Müslümanlar, sahip oldukları her şeylerini Mekke’de bırakmışlar, bu yeni şehre alışmaya çalışıyorlardı. Medine ise Hz. Muhammed’in teşrifine kadar kabile kavgaları sebebiyle siyasî birlikten yoksundu. Maddî yönden güçlü olanlar ve ticareti yönlendirenler Yahudi kabileleriydi. Nitekim Yahudi Kaynukâoğulları’nın mahallesinde bir çarşı yer almaktaydı. (B2048 Buhârî, Büyû’, 1.) Şehrin yerlisi olan ensar, geçimini büyük ölçüde hurma bahçelerinden sağlıyordu. Muhacirler ile aralarında kardeşlik tesis edilince, ensar ailelerinin her birisi hem evlerini hem de geçim kaynaklarını, bütün varlıklarını bırakarak hicret eden muhacir aile ile ortaklaşa kullandı. (B2325 Buhârî, Müzâraa, 5.) Öte yandan Mekkeli müşrikler, Müslümanları savaşla yok etmek için hazırlıklar yapıyor, civardaki müşrik Arap kabilelerini Müslümanlar aleyhine kışkırtıyorlardı. Müminler, düşmanlarla çevrili bu ortamda hem her an savaşa hazır olmak hem de gündelik hayatlarını devam ettirmek mecburiyetinde idiler.

Âişe validemizin hatırası, bugünün alışkanlıklarından farklı bir ev düzenini gösteriyor. Bu sadeliği anlatırken her ailenin bugünkü ihtiyacını aynılaştırmayalım. Bir eşyanın azlığı kendi başına üstünlük, çokluğu da her durumda günah değildir.

Ölçümüz ihtiyacı, helâli ve israftan kaçınmayı birlikte gözetmek olsun. Sırf başkaları gördüğü için alışverişe yönelmeyelim. Evin içinde birbirimize ayırdığımız vakti ve güveni de düşünelim. Çocuklarımıza değerli olmanın sürekli yeni şeyler almakla mümkün olduğunu öğretmeyelim.

Fedakârlığın ardındaki insanı hatırlamak

حَدَّثَنَا خَبَّابٌ (رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ) قَالَ:هَاجَرْنَا مَعَ النَّبِيِّ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمْ) نَلْتَمِسُ وَجْهَ اللَّهِ، فَوَقَعَ أَجْرُنَا عَلَى اللَّهِ، فَمِنَّا مَنْ مَاتَ لَمْ يَأْكُلْ مِنْ أَجْرِهِ شَيْئًا، مِنْهُمْ مُصْعَبُ بْنُ عُمَيْرٍ، وَمِنَّا مَنْ أَيْنَعَتْ لَهُ ثَمَرَتُهُ فَهُوَ يَهْدِبُهَا. قُتِلَ يَوْمَ أُحُدٍ فَلَمْ نَجِدْ مَا نُكَفِّنُهُ إِلاَّ بُرْدَةً إِذَا غَطَّيْنَا بِهَا رَأْسَهُ خَرَجَتْ رِجْلاَهُ، وَإِذَا غَطَّيْنَا رِجْلَيْهِ خَرَجَ رَأْسُهُ فَأَمَرَنَا النَّبِيُّ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمْ) أَنْ نُغَطِّيَ رَأْسَهُ، وَأَنْ نَجْعَلَ عَلَى رِجْلَيْهِ مِنَ الْإِذْخِر.

Habbâb (ra) anlatıyor: “Hz. Peygamber (sav) ile beraber sırf Allah rızasını dileyerek hicret ettik. Mükâfatımız Allah’tandı. Ama aramızdan (hicret ile elde edilen nimetlerden) hiçbir şey tatmadan vefat edenler oldu ki Mus’ab b. Umeyr de bunlardan biriydi. Aramızda meyvesi olgunlaşınca onu toplayanlar (nimetlerden faydalananlar) da vardı. (Mus’ab) Uhud günü öldürüldü. Onu kefenlemek için ancak bir cübbe bulabildik. Bununla başını örttüğümüzde ayakları, ayaklarını örttüğümüzde ise başı açıkta kalıyordu. Bunun üzerine Hz. Peygamber, başını örtmemizi, ayaklarının üzerine ise izhir otu koymamızı emir buyurdu. (B1276 Buhârî, Cenâiz, 27)

Düşman tehdidinin sürekli gündemde olduğu dönemde ticaret kervanlarının Medine’ye girmeye yol bulamaması, sıkça yaşanan ve gündelik hayatı olumsuz etkileyen bir durumdu. Zira dönemin Medine’sinde hurma bahçelerinden elde edilen mahsul, ihtiyacı karşılamaya yetmediği gibi şehir şartları hayvancılık yapmaya da izin vermiyordu. Gıda ve diğer temel ihtiyaç maddeleri civar ülke ve şehirlerden temin ediliyordu. Kervan gelmediği takdirde halk aylarca ne bulduysa onu yiyor, sadece elinde parası olanlar ihtiyacını zahire tüccarlarından tedarik edebiliyordu. (D1716 Ebû Dâvûd, Lukata, 1.) Medine Şehir Devleti’nin kendine has para birimi olmadığından, sıradan insanlar için para bulmak kolay değildi. Hatta hicretin ilk yıllarında şiddetli bir zahire kıtlığı baş göstermişti. Dolayısıyla Şam’dan gelecek kervanın taşıdıkları son derece değerliydi. (M1997 Müslim, Cum’a, 36.) O sıralar Peygamberimiz, bir cuma günü hutbede iken Şam kervanı çıkageldi. On iki kişi hariç bütün cemaat dışarı fırlayıp bir an önce ihtiyacını tedarik etme yarışına girdi. (M1997 Müslim, Cum’a, 36.) Nâzil olan âyetle Allah tarafından kınanan bu davranış biçimi, (Cum’a, 62/11.) hicretin ilk yıllarında Medinelilerin içinde bulunduğu geçim sıkıntısının boyutlarını göstermektedir. (KC18/109 Kurtubî, Tefsîr, XvIII, 109.)

Peygamberimizin yaşadığı dönemin tüketim alışkanlıklarına bakılacak olursa geçim düzeyi hakkında daha net bir kanaat ortaya çıkar. Orta hâlli bir hanenin yiyeceği, arpa ve hurmadan ibaretti ve halis buğday unu refah işi tüketim malzemesiydi. (T3036 Tirmizî, Tefsîru’l- Kur’ân, 4.) Kimi zaman ekmek yapacak arpa bile bulunamıyor, öğünler bir iki hurma ile geçiştiriliyordu. (B5383 Buhârî, Et’ıme, 6; M7448 Müslim, Rekâik, 25.)

Her tür gıda evde üretildiği gibi un öğütme işi de el değirmenleri ile evlerde yapılıyor, hanımlar un eleği ile henüz tanışmıyorlardı. O dönemde henüz elek bulunmadığı için Allah Resûlü’nün hayatında hiç elenmiş undan yapılmış beyaz ekmek yemediği, arpanın öğütüldükten sonra üflenmek suretiyle kabuklarından ayrıldığı ve bu şekilde hamurda kullanıldığı rivayet edilmektedir. (B5413 Buhârî, Et’ıme, 23.) İmkân bulunduğu zaman yemek de pişiriliyor ancak pişen yemeğin malzemesi genelde arpa, (B5450 Buhârî, Et’ıme, 48.) kavrulmuş un ve şekerden oluşan püre, (B2981 Buhârî, Cihâd, 123.) yoğurt kurusu (kurut), (B5163 Buhârî, Nikâh, 65.) kabak, (M5325 Müslim, Eşribe, 144.) bitki kökleri (B938 Buhârî, Cum’a, 40.) gibi kolayca elde edilebilen maddelerden oluşuyordu. Et, sevilen bir gıda maddesi olmakla beraber, özellikle çölden gelen fakir halkın sofrasında bulunamıyordu. Bu yüzden bir süreliğine Peygamberimiz, kurban etlerinin saklanmadan fakirlere dağıtılmasını emretmişti. (M5103 Müslim, Edâhî, 28; D2812 Ebû Dâvûd, Dahâyâ, 9-10.)

Mus’ab’ın hatırasında iman uğrunda verilen ağır bir emek var. O hayatı sadece duygulu bir sahne olarak dinlemeyelim. İnsanların ne taşıdığını, hangi imkânlardan vazgeçtiğini ve bizden ne tür bir vefa beklediğini düşünelim.

Bugün geçim sıkıntısı yaşayanın ihtiyacını küçümsemeyelim. Elimizde olmayan bir şeyi hemen istemek de eldeki nimeti değersizleştirebilir. Dengeyi arayalım: Çalışalım, hakkımızı arayalım, yardım gerektiğinde çekinmeden güvenilir destek alalım. İman, insanın gerçek ihtiyacını inkâr etmez; onu onurla karşılamayı ister.

Küçük kazancı hayra ayıran eller

عَنْ أَبِى مَسْعُودٍ الأَنْصَارِىِّ (رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ) قَالَ:كَانَ رَسُولُ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمْ) إِذَا أَمَرَنَا بِالصَّدَقَةِ انْطَلَقَ أَحَدُنَا إِلَى السُّوقِ فَتَحَامَلَ فَيُصِيبُ الْمُدَّ، وَإِنَّ لِبَعْضِهِمُ الْيَوْمَ لَمِائَةَ أَلْفٍ.

Ebû Mes’ûd el-Ensârî (ra) şöyle demiştir: “Resûlullah (sav) bize sadaka vermeyi emrettiğinde, (imkânı olmayanlar) çarşıya gider, hamallık yapar, bir müd (yaklaşık bir kilo hurma) kazanırdı (o kazandığı ile sadaka verirdi). Bugün onlardan bazılarının yüz binlik serveti vardır. (Ama şimdi sadaka vermezler)” (B1416 Buhârî, Zekât, 10)

Dönemin ev yapıları ve eşyaları da hayat tarzı hakkında bilgiler vermektedir. Evlerin inşasında kullanılan ana malzeme, kerpiç, hurma kütükleri ve dallardan ibaretti. (B446 Buhârî, Salât, 62.) Evlerin dış kapıları tahtadan yapılabildiği gibi sadece bez perde ile örtüldüğü de olurdu. (M5517 Müslim, Libâs ve zînet, 85.) İç odalar çamur ile sıvanmış hurma yapraklarından örülmüş duvarlarla (D570 Ebû Dâvûd, Salât, 53.) yahut hasır veya bez perdelerle ayrılırdı. (M5521 Müslim, Libâs, 88.) Evlerde tuvalet ve banyo için yer ayrılmadığından (M764 Müslim, Hayız, 70.) tuvalet ihtiyacı ıssız bölgelerde giderilir, (N16 Nesâî, Tahâret, 16; İM336 İbn Mâce, Tahâret, 22.) banyo evlerde ve leğen içinde yapılırdı. (M756 Müslim, Hayız, 64.) Dönemin Medine’sinde umumî hamamlar da yoktu. (D4011 Ebû Dâvûd, Hammâm, 1; İM3748 İbn Mâce, Edeb, 38.)

Ashâb-ı kirâmdan bize intikal eden bilgilerden, o dönemin ev eşyaları ve döşemelerinin de son derece sade olduğunu öğreniyoruz. Resûlullah’ın ve ashâbın ev döşemesi, üzerinde oturacakları veya yatacakları hasır ile içi hurma lifleriyle doldurulmuş deri yer döşekleri ve yastıktan ibaretti. (B5843 Buhârî, Libâs, 31; T2469 Tirmizî, Sıfatü’l- kıyâme, 32.) İçecekler, toprak testiler, (D113 Ebû Dâvûd, Tahâret, 51.) tulumlar (M7519 Müslim, Zühd, 74.) ve su kabağı (N5635 Nesâî, Eşribe, 32.) içerisinde saklanırdı. Üzerine sofra kurmada kullanılan deri örtü, (B5415 Buhârî Et’ıme, 23.) tencere, (B5097 Buhârî, Nikâh, 19.) sahan (M5270 Müslim, Eşribe, 109.) ve bardak (B3109 Buhârî, Farzu’l- humus, 5.) evin başlıca eşyalarıydı. Mekke’de kullanılan sedir, kerevet türü eşyalar Medine’de bilinmediği gibi masa, sehpa ve benzeri ev döşemeleri de kullanılmıyordu. Kandil dediğimiz yağ ve bez fitilden oluşan aydınlatma aracı bile gündelik hayata sonradan girmişti. (MU256 Muvatta’, Salâtü’l- leyl, 1.) Nitekim Hz. Âişe şöyle anlatmaktaydı: “Resûlullah (sav) (gece namaz kılarken) önünde uyurdum. Ayaklarım da onun kıblesi yönünde olurdu. O, secde ettiği zaman bana eliyle dokunurdu, ben de ayaklarımı toplar, (secdeden) kalkınca geri uzatırdım.” Sonra Hz. Âişe sözlerine şöyle devam etti: “O zamanlar evlerde kandil yoktu.” (B382 Buhârî, Salât, 22; M1145 Müslim, Salât, 272.)

Dönemin giyim tarzı da bize hayat şartları hakkında bilgi vermektedir. Medineliler kumaş ve bezleri ticaret kervanları vasıtasıyla Necrân, Yemen, Şam, Mısır, İran gibi çeşitli şehir ve ülkelerden temin ederlerdi. O dönemin insanı için giyecek elbise bulmak ciddi bir problemdi. (M1148 Müslim, Salât, 275.) Kaba yün kumaştan başka giyecek bir şey bulamadığı için yağmur yağdığında kötü kokanlar olduğu gibi (T2479 Tirmizî, Sıfatü’l- kıyâme, 38; İM3562 İbn Mâce, Libâs, 4.) üzerindeki tek kat cübbe ile avret yerini örtmekte zorlananlar da vardı. (D586 Ebû Dâvûd, Salât, 60; M987 Müslim, Salât, 133.) Namaz esnasında tek parça elbise ile namaz kılınıp kılınamayacağını soran sahâbîye Allah Resûlü, “Her birinizin ikişer elbisesi var mı ki?” diyerek cevap vermiş ve tek parça kumaştan ibaret olan elbisenin iki ucunu boyunlarına bağlayarak namaz kılabileceklerini söylemişti. (M1148 Müslim, Salât, 275; N770 Nesâî, Kıble, 18.) Hatta erkeklerin giysilerinin avret mahallerini tam olarak kapatamamasından dolayı cemaatle namaz esnasında kadınlara, “Erkekler doğrulup oturmadıkça başlarınızı secdeden kaldırmayınız.” uyarısı yapılmıştı. (B1215 Buhârî, el-Amelü fi’s-salât, 14.)

Peygamberimiz döneminde yaşanan giyecek, yiyecek ve geçim sıkıntısının en açık biçimde gözlenebildiği kimseler Suffe Ashâbı idi. Allah Resûlü’nün “İslâm’ın misafirleri” olarak isimlendirdiği “Suffe Ashâbı” ne aileleri ne de servetleri olan, Peygamber’in mescidinde, bizzat Peygamberimiz ve ashâbının yardımlarıyla geçimini sürdürebilen fakir talebelerdi. (B6452 Buhârî, Rikâk, 17.) Suffe Ashâbı’ndan olan ve kimi zaman açlıktan kendini kaybedip baygınlık geçirdiğini söyleyen Ebû Hüreyre, arkadaşlarının giyecekleriyle ilgili şunları bildiriyordu: “Ben Ashâb-ı Suffe’den yetmiş kişi gördüm. İçlerinde ridâsı (belinden yukarısını örtecek gömleği) olan bir tek kimse yoktu. Ya izâr (peştamal) kuşanır yahut boyunlarına bağladıkları bir elbise giyerlerdi ki kiminin bacaklarının yarısına, kiminin de topuklarına ancak varabiliyordu. Her biri namazda avret yerinin görülmesini istemediği için giydiğini eli ile toplardı.” (B442 Buhârî, Salât, 58.)

Sadaka verebilmek için çalışıp yük taşıyan sahâbîler, iyiliği yalnızca zenginlerin alanı saymadılar. Bize düşen herkesi aynı miktarla ölçmek değildir. Samimiyetle yapılabilen katkıyı değerli bilmektir.

Bir komşumuzun ihtiyacına bütçemiz ölçüsünde katılabiliriz. Para veremiyorsak zamanımızı, bilgimizi veya emeğimizi paylaşabiliriz. Yardımı gösterişe dönüştürmeyelim. Başkasının küçük katkısını küçümsemeyelim. Bazen kendisinin de ihtiyacı varken ayrılan az bir imkân, gönüldeki yakınlığı çok güçlü anlatır.

Bollukta da hesaba dikkat etmek

وَٱلَّذِينَ إِذَآ أَنفَقُوا۟ لَمْ يُسْرِفُوا۟ وَلَمْ يَقْتُرُوا۟ وَكَانَ بَيْنَ ذَٰلِكَ قَوَامًا

Onlar, harcadıklarında ne israf ne de cimrilik edenlerdir. Onların harcamaları, bu ikisi arası dengeli bir harcamadır. (Furkân 25/67)

Giyecek sıkıntısı şehir dışında yaşayan bedevîlerde de çok görülmekteydi. Nitekim yeni Müslüman olan bir kabilenin imamı olarak görevlendirilen küçük yaştaki Amr b. Seleme, kendisine vücudunu tam olarak örten bir elbise hediye edildiğinde hayatının en sevinçli gününü yaşadığını ifade etmişti. (B4302 Buhârî, Meğâzî, 54.) Bununla birlikte, kimi zaman Müslümanların ölüleri için kefen bulmada da sıkıntı yaşadıkları, Uhud günü şehit edilen Mus’ab’ın başı örtüldüğünde ayaklarının, ayakları örtüldüğünde ise başının açıkta kaldığı nakledilmektedir. (B1276 Buhârî, Cenâiz, 27.)

Şüphesiz ki geçim sıkıntısına dayalı bir hayat tarzı, Resûlullah’ın özel tercihi ya da teşviki olmayıp dönemin şartları ile yakından alâkalıydı. Zira belirsizliğin, güvensizliğin ve düşman tehdidinin hâkim olduğu, istikrarın bulunmadığı bir ortamda ne geniş arazilerde ziraat yapmaya ne de ticarî ilişkileri geliştirmeye fırsat olabilirdi. Bu durum gündelik hayata temel ihtiyaç maddelerinin kıtlığı şeklinde yansıyordu. Bu sebeple Peygamberimiz, ashâbını paylaşarak birbirlerine destek olmaya teşvik ediyordu. Meselâ, Resûlullah’ın teşviki ile hanımlar bayram günü takılarını bağışlamışlardı. (HM18682 İbn Hanbel, Iv, 283.) Hatta ashâb-ı kirâmdan Ebû Mes’ûd el-Ensârî asr-ı saadete sadaka verme arzusunu şöyle anlatıyordu: “Resûlullah (sav) bize sadaka vermeyi emrettiğinde, (imkânı olmayanlar) çarşıya gider, hamallık yapar, bir müd (yaklaşık bir kilo hurma) kazanırdı (o kazandığı ile sadaka verirdi). Bugün onlardan bazılarının yüz binlik serveti vardır. (Ama şimdi sadaka vermezler)” (B1416 Buhârî, Zekât, 10.)

Müminlerin imkânsızlıklardan kaynaklanan bu sıkıntıları çok sürmeyecek, Resûlullah’ın işaret ettiği üzere, çok geçmeden kervanların hiçbir kefalete ihtiyaç duymadan seyahat edeceği, sadaka verecek kimsenin bulunamayacağı günler gelecekti. (B1413 Buhârî, Zekât, 9.) Ashâb, gün gelip halı, kilim gibi kaliteli ev döşemeleri edinmekle kalmayacak, (B3631 Buhârî, Menâkıb, 25.) Hz Peygamber’in duasıyla İran’ın ve Bizans’ın ganimetlerine de sahip olacaktı. (N3178 Nesâî, Cihâd, 42.) O günlerde belki de çok uzak bir geleceği çağrıştıran bu tür yaşam tarzı çok da uzun sayılmayan bir süreç içerisinde gerçek oldu. Hendek Muhasarası’nın geri püskürtülmesi ile müşrikler bir daha ordu hazırlayıp Müslümanlara saldırmaya cesaret edemediler. Bu durumun sağladığı nispi emniyet Müslümanlar açısından olağanüstü şartların yavaş yavaş ortadan kalkmasını ifade ediyordu ve bunun zamanla ekonomik açıdan da olumlu yansımaları oldu. Yahudi Nadîroğulları ve Kurayzaoğulları kabileleri Müslümanlarla yaptıkları antlaşmaya ihanet ederek savaşlarda müşriklere yardım ettikleri için Medine’den sürüldüler. Geride bıraktıkları hurma bahçelerini Resûlullah muhacirler arasında paylaştırdı ve onlara ensarın arazileri üzerinde hiçbir hakları kalmadığını beyan etti. (B3128 Buhârî, Farzu’l- humus, 12; İF7/333 İbn Hacer, Fethu’l-bârî, vII, 333.) Böylelikle Medine’de yerleşmiş olan Müslümanların hemen hepsinin eline yeterli maddî imkân geçmiş bulunuyordu.

Ayet harcamada ölçüyü gösteriyor. Cimrilik ile savurganlık arasında sorumlu bir yol vardır. Evin ihtiyacını karşılayıp paylaşmaya da yer açmak, bu dengeyi gündelik hayatta aramaktır.

Bu hafta bütçemize birlikte bakalım. Gerçek ihtiyacımızla gösteriş isteğimizi ayıralım. İsraf edilen bir alışkanlığı azaltıp güvenilir bir yardıma pay ayıralım. Ailemizi başkalarının hayatıyla yarıştırmayalım. Peygamberimizin geçim hayatını öğrenmek, kendi soframızda şükrü, işimizde helâli ve gönlümüzde paylaşmayı büyütsün.

Gönlümüzü Rabbimize açalım

Allah’ım, kazancımızı helâl, harcamamızı ölçülü, kalbimizi şükür dolu eyle. Darlık yaşayanlara hayırlı geçim yolları aç, borç yükü altında olanlara kolaylık ve doğru destekler ihsan et.

Rabbimiz, ailelerimizi gösteriş yarışından ve birbirini imkânıyla ölçmekten koru. Çocuklarımıza paylaşmayı, emeğin kıymetini ve nimete saygıyı öğret. Yoksulun onurunu incitmeyen, bollukta ihtiyacı unutmayan kullarından olalım. Soframızda bereket, ilişkilerimizde güven ve ömrümüzde rızana uygun bir denge nasip et. Âmin.

Kaynak: Diyanet kaynak metni, 7. cilt, 307–320. sayfalar. Ayet ve hadislerin asıl kaynakları ilgili alıntıların yanında belirtilmiştir. Arapça ayet metni: Tanzil Project, Uthmani 1.1, CC BY 3.0; meal: Diyanet İşleri Başkanlığı.