Hz. Peygamber Döneminde Ehl-İ Kitap Dışındaki İnançlar: Allah’a En Sevimli Din Hanif ve Müsamahakâr Dindir

Hamd, kullarını tevhidin açık yoluna çağıran Yüce Allah’a mahsustur. Salât ve selâm, dini hikmet, kolaylık ve merhametle öğreten Sevgili Peygamberimiz Hz. Muhammed Mustafa’ya, onun ailesine, ashâbına ve yolundan yürüyen bütün müminlere olsun.

Aziz kardeşlerim, inancımızı doğru tanımakla başka inançlardan insanlara adaletle davranmak birbirinden uzak sorumluluklar değildir. İkisini birlikte taşımalıyız. Peygamberimizin yaşadığı dönemde farklı dinler ve inanç çevreleri vardı. Onlarla ilişkilerinde hem tevhidin açıklığı hem insan hakkının ciddiyeti görülür.

Bu konuya bir kavram listesi ezberlemek için yaklaşmayalım. Kendi imanımızı ne kadar bilinçli yaşadığımızı ve bize benzemeyen insanlara nasıl davrandığımızı düşünelim. Bilgi, hem inancımızı hem ahlâkımızı güzelleştirsin.

Hanîflik, kulluğu yalnız Allah’a yöneltmek

عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: قِيلَ لِرَسُولِ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمْ) أَيُّ الْأَدْيَانِ أَحَبُّ إِلَى اللَّهِ قَالَ: “الْحَنِيفِيَّةُ السَّمْحَةُ.”

İbn Abbâs’ın naklettiğine göre, Resûlullah’a (sav), “Allah’ın en çok hoşnut olduğu din hangisidir?” diye sorulmuştu. O, “Kolay olan Hanîflik dinidir.” buyurmuştu. (HM2107 İbn Hanbel, I, 236)

Mekke toplumunun bireyleri, ataları Hz. İbrâhim’in dinine olan sadakat ve bağlılıklarını yitirmiş; onun yerine putlara tapınmayı ve putları için icat ettikleri çeşitli uygulamaları din edinmişlerdi. Bununla birlikte o toplumda sayıları az da olsa putlara tapınmaktan korunmaya çalışan insanlar vardı. Allah Resûlü’nün cennetle müjdelediği büyük sahâbî Saîd b. Zeyd’in (D4648 Ebû Dâvûd, Sünnet, 8.) babası Zeyd b. Amr b. Nufeyl bunlardan biriydi. Allah Resûlü’ne henüz vahiy ve peygamberlik görevi verilmemişti. Bir gün Hz. Muhammed ile Zeyd, Mekke’nin Beldah vadisinde verilen bir yemeğe katılmışlardı. Tıpkı Hz. Muhammed (sav) gibi Zeyd de kendisine ikram edilen yiyecekleri yememiş ve Kureyşlilere, “Ben sizin putlarınız adına kestiğiniz hayvanların etinden yemem. Ben ancak Allah adına kesilenlerden yerim.” diyerek ikramı reddetmişti. Bununla da kalmamış, onlara, “Koyun, Allah’ın yarattığı bir hayvandır. Allah onu yaratmış ve faydalanması için gökten yağmur yağdırmış, yerden de gıdasını bitirmiştir. Sonra siz bu hayvanı Allah’tan başkası adına kesiyorsunuz!” demişti. (B3826 Buhârî, Menâkıbü’l- ensâr, 24.) Zeyd, öteden beri Kureyş’in bu tür âdetlerine karşı çıkar ve onları yaptıkları bu müşrikçe davranışları sebebiyle ayıplardı. Müşriklerin kız çocuklarını diri diri toprağa gömmelerine mani olmaya çalışırdı. (B3828 Buhârî, Menâkıbü’l- ensâr, 24.) Ancak o, Resûl-i Ekrem’in peygamberliği dönemine yetişemeden vefat etmişti. Allah Resûlü, Zeyd’in bu hakperest tutumu sebebiyle daha sonraki zamanlarda onu hayırla yâd etmiş, “Allah ona mağfiret etsin, o İbrâhim’in dini üzere vefat etti.” (ST3/381, İbn Sa’d, Tabakat, III, 381.) buyurmuş ve kıyamet günü onun tek başına bir ümmet olarak diriltileceğini belirtmişti. (Hİ2/613 İbn Hacer, İsâbe, II, 613-615.)

İslâmiyet’ten önce Arap yarımadasında Hz. İbrâhim’in dini üzere yaşamaya çalışan insanlar vardı ki bunlara hanîf deniyordu. Putlara tapmaktan yüz çevirip Allah’ın dinine döndükleri için Hz. İbrâhim ve onun yolundan gidenler, “meyleden, yönelen” anlamına gelen “hanîf” ismiyle adlandırıldılar. (LA12/1025 İbn Manzûr, Lisânü’l-Arab, XII, 1026.) Hanîfler, kitabı ve belirli ibadet şekilleri olan düzenli bir dinin mensupları değillerdi. Daha ziyade toplumdan kendilerini soyutlayarak tevbe ve duaya dayalı bir zühd hayatı yaşıyor (“Hanîf”, DİA, XvI, 35.) ve Hz. İbrâhim’den kalan sünnet olma, haccetme, cünüplükten arınmak için gusletme, (LA12/1025 İbn Manzûr, Lisânü’l-Arab, XII, 1025.) putlar için kurban edilen hayvanların etini yememe ve şarap içmeme gibi bazı gelenekleri uyguluyorlardı. Genelde okuma yazma bilen, eğitimli, Ehl-i kitap denilen Yahudi ve Hıristiyan din adamlarıyla iletişimi olan kimselerdi. Ancak Yahudi ya da Hıristiyan değillerdi. (“Hanîf”, DİA, XvI, 38.)

Hz. Muhammed’in peygamberliğini ilân etmesinden hemen önceki Mekke toplumunda sayıları son derece az olan hanîflerden birisi de varaka b. Nevfel idi. Hz. İbrâhim’in getirdiği tevhid dinini aramaya koyulmuş ve Hıristiyanlığı seçmişti. (Hİ6/607 İbn Hacer, İsâbe, vI, 607.) Kendisi İbrânîce bilir ve İncil’den âyetler yazardı. Allah Resûlü’ne ilk vahiy geldiğinde, Hz. Hatice (ra) onu varaka’ya götürmüş ve başından geçenleri ona anlatmıştı. varaka, Allah Resûlü’ne gelenin vahiy meleği Cibrîl olduğunu ve tıpkı Hz. Musa’da olduğu gibi ona da peygamberlik görevi verildiğini müjdelemişti. (B3 Buhârî, Bed’ü’l-vahy, 1.)

İslâm öncesi dönemde putlara tapınmayı hoş görmeyen, şarap içmekten kaçınan ve Hz. İbrâhim’den kalma esaslara tâbi olmaya çalışanlardan birisi de Ümeyye b. Ebu’s-Salt idi. vâkıf olduğu kutsal kitaplardan, Araplardan da bir peygamber gönderileceğini okumuş ve yıllarca peygamberliğin kendisine verileceğini beklemişti. Ancak Resûlullah’a peygamberlik geldikten sonra kıskançlık duygularına kapılmış ve kavminin kendisinden peygamberlik beklemesi sebebiyle uğradığı hayal kırıklığı onun Müslüman olmasına engel olmuştu. (MK7262 Taberânî, el- Mu’cemü’l-kebîr, vIII, 5.) Ümeyye, Kureyş’in yetiştirdiği büyük şairlerden biriydi. Allah Resûlü, bir defasında onun şiirleri okunduğunda, “Ümeyye’nin şiiri neredeyse Müslüman olmuş.” buyurmuştu. (BS21633 Beyhakî, es- Sünenü’l-kübrâ, X, 380.)

Hanîflik tevhid yönelişini, dinin kolaylığı ise kulluğun insanı gözeten ölçüsünü hatırlatıyor. Kolaylığı her istediğimizi meşru saymak gibi anlamayız. Allah’ın verdiği ruhsatı ve merhameti de gereksiz zorluklarla örtmeyiz.

İbadetini yeni öğrenen birine kendi alışkanlıklarımızı dinin değişmez şartı gibi dayatmayalım. Güvenilir bilgiyle öğrenelim ve öğretelim. Bir soruya cevap verirken muhatabın yaşını, imkânını ve gerçek ihtiyacını önemseyelim. Tevhidin berraklığıyla öğretimin merhameti aynı evde buluşsun.

İbrâhim’in yolundan samimiyetle yürümek

مَا كَانَ إِبْرَٰهِيمُ يَهُودِيًّا وَلَا نَصْرَانِيًّا وَلَٰكِن كَانَ حَنِيفًا مُّسْلِمًا وَمَا كَانَ مِنَ ٱلْمُشْرِكِينَ

İbrahim ne Yahudi idi ne de Hıristiyan. Fakat o, hanif (Allah'ı bir tanıyan, hakka yönelen) bir müslümandı. Allah'a ortak koşanlardan da değildi. (Âl-i İmrân 3/67)

İslâmiyet’in doğuşundan sonra Hanîflik ayrı bir din veya dinî akım olarak varlığını sürdürmemiş ancak özündeki temel ilkeler İslâm dini içerisinde devam etmiştir. (LA12/1025 İbn Manzûr, Lisânü’l-Arab, XII, 1026.) Nitekim “hanîf” kavramı, Kur’ân-ı Kerîm’de Allah’ın razı olduğu gerçek inanç olarak takdim edilir. Âyetlerden bazısında hanîfliğin müşriklikten tamamen farklı, hatta onun karşıtı tevhid eksenli bir inanç olduğuna işaret edilirken (Hac, 22/31; Beyyine, 98/5.) bazısında da bu inancın köklerinden bahsedilerek Hz. İbrâhim’in dini olduğuna dikkat çekilir. (Bakara, 2/135; Nahl, 16/120.) Kur’ân-ı Kerîm açıkça, Hanîfliğin Yahudilik ve Hıristiyanlıktan farklı ve hatta onlardan daha önce olduğunu belirtmektedir: “Ey Ehl-i kitap! İbrâhim hakkında niçin tartışıyorsunuz? Halbuki Tevrat ve İncil, kesinlikle ondan sonra indirildi. Siz hiç düşünmez misiniz?... İbrâhim, ne Yahudi ne de Hıristiyan’dı; aksine o, Allah’ı bir tanıyan dosdoğru (hanîf) bir Müslüman’dı; müşriklerden de değildi.” (Âl-i İmrân, 3/65, 67.)

Allah Resûlü de bu kavramı farklı bir dini değil İslâm inanç ve hayat tarzını ifade etmek üzere kullanmıştır. Ashâbdan Abdullah b. Abbâs’ın naklettiğine göre, Resûl-i Ekrem, “Allah’ın en çok hoşnut olduğu din hangisidir?” sorusuna, “Kolay olan Hanîflik dinidir.” diye cevap vermiştir. (HM2107 İbn Hanbel, I, 236.) Ayrıca, “Allah katında gerçek din, Yahudilik ya da Hıristiyanlık değil, hanîflik esasına dayanan Müslümanlıktır. Kim iyi bir davranışta bulunursa bu yaptığı asla boşa gitmeyecektir...” (T3793 Tirmizî, Menâkıb, 32.) buyurmak suretiyle, Hanîflikten maksadın İslâm olduğunu açıkça beyan etmiştir.

Meşhur muvahhid Zeyd b. Amr’ın anlattığına göre gerçek dini aramak üzere çıktığı seyahatinde Şam’da rastladığı din adamları, ona Hanîfliği tavsiye etmiş, Hanîfliğin de Hz. İbrâhim’in dini olduğunu ve onun Yahudi veya Hıristiyan olmadığını, sadece bir olan Allah’a kulluk eden bir muvahhid olduğunu ifade etmişlerdir. (B3827 Buhârî, Menâkıbü’l- ensâr, 24.) Dolayısıyla, Allah Resûlü’nün, “bütün kulların hanîf (tevhid inancını kabule meyilli) olarak yaratıldığını” (M7207 Müslim, Cennet, 63.) ve “kendisinin de müsamahakârlık esasına dayalı Hanîflikle gönderildiğini” (HM22647 İbn Hanbel, v, 266.) ifade etmesi de gösteriyor ki aslında Hanîflik, bütün peygamberlerin tebliğlerinde ortak olan ilkeler olup İslâm dini de hâlihazırda bu ilkeleri yaşatan yegâne dindir.

Resûlullah’ın yaşadığı dönemde ateşe tapan Mecûsîler ile hayır ve şerrin iki ayrı yaratıcı güç tarafından var edildiği inancına sahip Sâbiîlerin de ayrı birer dinî grup olarak mevcut oldukları anlaşılmaktadır. Kur’ân-ı Kerîm buna şöyle işaret etmektedir: “Mümin olanlar, Yahudi olanlar, Sâbiîler, Hıristiyanlar, Mecûsîler ve müşrik olanlara gelince, muhakkak ki Allah, bunlar arasında kıyamet gününde (ayrı ayrı) hükmünü verir. Çünkü Allah her şeyi hakkıyla bilendir.” (Hac, 22/17.) Diğer din mensuplarıyla birlikte Mecûsîlerden de bahseden bu âyet, dinler ve mensupları hakkında önemli bir hususa açıklık getirmektedir. Âyette, “müşrikler” diğerlerinden ayrı tutulmuştur. Zira Hıristiyanlar ve Mecûsîler, her ne kadar Allah’tan başka varlıklara ilâhî nitelikler yakıştırmış olsalar da, tek bir mabuda inandıkları için müşriklerle aynı kategoride değerlendirilmemişlerdir. Dolayısıyla Allah’ı bırakıp çok sayıda varlığa ilâhî nitelik atfeden müşrikler, Allah’ın birliğini, eşsiz ve ortaksız olduğunu açıkça reddettikleri için ayrı bir kategoride yer almışlardır. (Elmalılı, Hak Dini, Iv, 3389-3390.)

Ayet İbrâhim peygamberin hanîf ve Müslüman oluşunu bildiriyor. Ona yakınlığı yalnızca bir isim iddiasına bağlamayalım. Kulluğu Allah’a yöneltmek ve doğruya sadakat göstermek gerekir.

Kendi hayatımızda hangi şeyi mutlaklaştırdığımızı soralım. İnsanların övgüsü, kazancın büyüklüğü veya bir çevrenin baskısı kararlarımızı Allah’ın ölçüsünden uzaklaştırmasın. Çocuklarımıza da dinî kimliği yalnızca aidiyet sözü olarak bırakmayalım. Samimiyetin, dürüstlüğün ve merhametin gündelik örneklerini yaşayarak gösterelim.

İnancımızı bilerek, başkasının hakkını gözeterek

وَلَا تَسُبُّوا۟ ٱلَّذِينَ يَدْعُونَ مِن دُونِ ٱللَّهِ فَيَسُبُّوا۟ ٱللَّهَ عَدْوًۢا بِغَيْرِ عِلْمٍ كَذَٰلِكَ زَيَّنَّا لِكُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ ثُمَّ إِلَىٰ رَبِّهِم مَّرْجِعُهُمْ فَيُنَبِّئُهُم بِمَا كَانُوا۟ يَعْمَلُونَ

Onların, Allah'ı bırakıp tapındıklarına sövmeyin, sonra onlar da haddi aşarak, bilgisizce Allah'a söverler. Böylece her ümmete yaptıklarını süslü gösterdik. Sonra dönüşleri ancak Rablerinedir. O, yapmakta olduklarını kendilerine bildirecektir. (En’âm 6/108)

Mecûsîlik, milâttan önce beşinci yüzyılda İran’da ortaya çıkan bir dindi. Bu dinin kurucusu olan Zerdüşt, yeri göğü yaratan tek tanrı inancına dayalı bir din ortaya koymakla beraber, zaman içerisinde çok tanrıcı inanç ve ibadet şekilleri Mecûsîlik içerisinde yaygınlaştı. Nitekim Resûlullah dönemindeki Mecûsîler, yaratıcı tanrı Ahura Mazda’nın eşi ve çocukları olduğuna, kötülükleri kaderin efendisi ve zamanın kaynağı kabul edilen kötülük tanrısının yarattığına inanıyorlardı. (“Mecûsîlik”, DİA, XXvIII, 281-282.) Müfessir sahâbî İbn Abbâs, “İranlıların peygamberleri vefat edince, İblis onlara Mecûsîliği kabul ettirdi.” (D3042 Ebû Dâvûd, İmâre, 31.) sözüyle onların itikadının Ehl-i kitaptan farklı olduğuna işaret etmiştir. Mecûsîlerin ibadet şekilleri de Ehl-i kitaptan farklılık arz ediyordu. Ateşi ilâhî saflığın ve temizliğin sembolü olarak kabul eder ve tapınaklarında yakarlardı. Güneş doğarken, öğle vakti güneş tepedeyken ve güneş batarken çeşitli dualar okuyarak ibadet ederlerdi. (“Mecûsîlik”, DİA, XXvIII, 283.) Peygamberimizin bu vakitlerde namaz kılmayı yasaklaması, sırf onlara benzememek içindir. (D1277 Ebû Dâvûd, Tatavvu’, 10.)

Allah Resûlü, peygamberliğinin ilk yıllarından itibaren Mecûsîleri Ehl-i kitaptan ziyade müşriklere yakın olarak görmüş ve siyasî tutumunu ona göre belirlemiştir. Şöyle ki, dönemin siyasî açıdan güçlü milletlerinden Hıristiyan Rumlar, İranlı Mecûsîlerle savaşmış ve mağlup olmuşlardı. Bu durum müşrikleri harekete geçirdi ve Allah Resûlü’nü şu sözleriyle tehdit etmeye başladılar: “Gördünüz mü, sizler de kitap ehlisiniz, Hıristiyanlar da! Biz de İranlı Mecûsîler gibi ümmîyiz. Nasıl ki İranlı kardeşlerimiz, sizin gibi kitap ehli olan Hıristiyanlara galip geldiler; siz de eğer günün birinde bizimle savaşacak olursanız sizin de sonunuz onlar gibi olacak!” (TT20/69 Taberî, Câmiu’l- beyân, XX, 69.) Ancak çok geçmeden müminleri rahatlatan ve onları zaferle müjdeleyen ilâhî beyan gelmiş, (Rûm, 30/1-5.) bir zaman sonra tam da Kur’an’da haber verildiği gibi Hıristiyan Rumlar, İranlı Mecûsîlerle tekrar bir savaş yaparak bu kez onları mağlup etmişler ve bu olay Müslümanları sevindirmişti. (T3194 Tirmizî, Tefsîru’l- Kur’ân, 30.)

Hicretin sekizinci yılında Bahreyn ve Hecer bölgelerinin de İslâm topraklarına katılmasıyla oralarda yaşayan Mecûsîlere nasıl muamele edileceği konusunda soru işaretleri oluşmuştu. Resûlullah, onlardan da cizye alınması talimatını vererek cizye karşılığında temel hak ve hürriyetlerini koruma altına almıştı. (T1587 Tirmizî, Siyer, 31.) Ayrıca Mecûsîlerin yaşadığı bölgelerin valisine gönderdiği mektupta onların İslâm’a davet edilmesini, şayet bu daveti reddederlerse kendilerinden cizye alınmasını, ayrıca kadınları ile evlenilmemesini ve kestiklerinin yenmemesini emretmişti. (ST1/263 İbn Sa’d, Tabakât, I, 263.) Bu ifadeler gösteriyor ki Mecûsîler, gerek hayvan kesimi, gerekse evlilik konusunda İslâm dininin esaslarına aykırı davrandıklarından, sosyal ilişkiler açısından Ehl-i kitaptan farklı bir zümre olarak değerlendirilmiş, ne kestiklerinin yenilmesine ne de kadınlarıyla evlenilmesine müsaade edilmişti. Resûlullah’ın elçisi Alâ’ b. el-Hadramî de, mektubu Mecûsîlerin lideri Münzir b. Savâ’ya götürdüğünde ona şöyle demişti: “Ey Münzir! Sen dünyada gayet akıllı bir adamsın, âhirette küçük düşme! Bu Mecûsîlik kötü bir dindir, Arap’ın kerem ve ahlâkına uygun değildir. Bu dinin mensupları, kendileriyle evlenmekten hayâ edilen kimselerle evleniyor, yenilmesi hoş olmayan şeyleri yiyorlar. Dünyadayken âhirette kendilerini yiyecek olan ateşe tapıyorlar. Sen akıl ve fikir yoksunu biri değilsin, yalan söylemeyen birini tasdik etmemek, ihanet etmeyen birine güvenmemek, verdiği sözden hiç dönmemiş birine itimat etmemek sana hiç yakışır mı? Bütün bunlar o ümmî Peygamber’in vasıflarıdır. Andolsun ki hiçbir akıl sahibi onun hakkında, ‘Ne olurdu emrettiği şu şey yasaklansa, yasakladığı şu şey de emredilseydi veya ne olurdu biraz daha merhametli olsa ve daha az cezalandırsaydı!’ diyemez. Gün gibi aşikârdır ki ondaki bu vasıflar hem akıl hem de düşünce sahiplerinin idrak ve fikriyatına tamı tamına uygun düşmektedir.” (SU4/390 Süheylî, er- Ravdu’l-unuf, Iv, 390.)

Peygamberimiz, Mecûsîlere temel hak ve hürriyetlerini tanımakla beraber, gündelik hayatta ve ibadetleri ilgilendiren konularda Müslümanların onlarla aralarına mesafe koymasını talep etmişti. Zira toplumsal hayattaki sınırların kalkması, onların İslâm’a aykırı inanç ve geleneklerinin Müslümanlar arasında yaygınlaşması sonucunu doğurabilirdi. Allah Resûlü Mecûsîlere ait av hayvanlarıyla avlanılanların etinden yenilmesini yasaklamış, (T1466 Tirmizî, Sayd, 2.) onların tencerelerinin kullanılıp kullanılamayacağı sorulunca, “Yıkayıp temizledikten sonra onlarda yemek pişiriniz.” buyurmuştur. (T1796 Tirmizî, Et’ıme, 7.) Ayrıca saç sakal şekli ve giyim kuşam tarzı konusunda da Mecûsîlere benzememeyi emretmiştir. (M603 Müslim, Tahâret, 55.) Diğer yandan kafirlerin güneş doğarken ve batarken onun için ibadet ettiklerini belirterek, kerahet vakti olarak anılan bu vakitlerde namaz kılınmasını yasaklamıştır. (D1277 Ebû Dâvûd, Tatavvu’, 10.) Mecûsîlerin inanç ve ibadet şekillerine bakıldığında, bu hadiste Peygamberimizin “kâfir” olarak ifade ettiği kimselerin onlar olduğu anlaşılmaktadır.

Ayet başkalarının kutsal saydığı şeylere sövmenin yol açacağı zararı hatırlatıyor. Kendi inancımızı açıkça ifade ederiz; fakat hakareti tebliğin yolu saymayız. Öfkeyle söylenen bir söz, doğru bilginin önüne duvar örebilir.

Bir din hakkında konuşurken kaynağını bilmediğimiz iddiaları yaymayalım. İnternet tartışmalarında muhatabı aşağılayarak üstünlük aramayalım. Farklı bir inançtan komşumuzla alışverişte ve ortak işte dürüst davranalım. İnsanlar bizim inancımızı yalnızca sözümüzden değil, kendilerine verdiğimiz güvenden de tanısın.

Dinde zorlama yerine açıklık ve güzel örnek

لَآ إِكْرَاهَ فِى ٱلدِّينِ قَد تَّبَيَّنَ ٱلرُّشْدُ مِنَ ٱلْغَىِّ فَمَن يَكْفُرْ بِٱلطَّٰغُوتِ وَيُؤْمِنۢ بِٱللَّهِ فَقَدِ ٱسْتَمْسَكَ بِٱلْعُرْوَةِ ٱلْوُثْقَىٰ لَا ٱنفِصَامَ لَهَا وَٱللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ

Dinde zorlama yoktur. Çünkü doğruluk sapıklıktan iyice ayrılmıştır. O halde kim tâğûtu tanımayıp Allah'a inanırsa, kopmak bilmeyen sapasağlam bir kulpa yapışmıştır. Allah, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir. (Bakara 2/256)

Hz. Ömer’in hilâfeti döneminde de Mecûsîlerin dinî ve hukukî konumu tartışma konusu olmuştu. Nitekim Hz. Ömer bir gün Mecûsîlerden bahsederken, “Onlar hakkında ne yapacağımı bilmiyorum.” demiş bunun üzerine ashâb-ı kirâmdan Abdurrahman b. Avf şu bilgiyi nakletmişti: “Bu konuda Resûlullah’ın (sav) şöyle buyurduğunu işittiğimi kesinlikle söyleyebilirim: ‘Onlara da Ehl-i kitaba uygulanan hükmü uygulayın!’” (MU619 Muvatta’, Zekât, 24.) Allah Resûlü’nün Mecûsîlerden cizye aldığı haberi kendisine bildirilince Hz. Ömer valilerine onlardan cizyeyi kabul etmelerini fakat kadınlarıyla evlenmenin meşru olmadığını bildirmişti. (D3043 Ebû Dâvûd, İmâre, 31.)

Allah Resûlü’nün peygamber olarak gönderildiği dönemde varolan bir diğer dinin mensupları da Sâbiîlerdi. Sâbiîler, Yahudilik içerisinden çıkmış bir fırka iken zamanla evrenin hayır ve şerre hükmeden iki ayrı ilâhî varlık tarafından yönetildiğine ve gök cisimlerinin tanrısal özelliklere sahip olduğuna dair Mezopotamya’da yaygın olan inanışı kabullenmişlerdi. (“Sâbiîlik”, DİA, XXXv, 342-344.) Kur’an’da Sâbiîlerden üç ayrı yerde bahsedilmektedir. (Bakara, 2/62; Mâide, 5/69; Hac, 22/17.) “Sâbiî” kelimesi, “bir dinden çıkıp, başka bir dine giren,” mânâsına gelmektedir. (İE3/10 İbnü’l-Esîr, Nihâye, III, 10.)

Araplar, kendi putperest dinlerini terk eden kimselere bu isimle hitap ederlerdi. Resûlullah ve ashâbı hakkında da, kendi dinlerini terk edip başka bir dine meylettikleri için bu ismi kullanmışlardı. (B344 Buhârî, Teyemmüm, 6.) Resûlullah’ın (sav) onlarla karşılaştığı veya iletişime girdiğini gösteren herhangi bir mâlûmata sahip değiliz. Ancak daha sonraki dönemlerde, yoğun olarak Mezopotamya yani Harran bölgesinde yaşadıkları için Harrânîler diye de bilinen Sâbiîler, İslâm topraklarında farklı zamanlarda farklı muameleler görmüşlerdir. Kimi zaman Ehl-i kitap, kimi zaman da müşrikler gibi değerlendirilmişlerdir.

İmanın sorumluluğu kişinin kalbinde ve iradesinde taşınır. Anlatırız, örnek oluruz ve hayır dileriz. İnsanları korku veya menfaatle yönlendirmeyi gerçek bir dinî başarı sayamayız.

Bu hafta ailemizle bir inanç konusunu güvenilir kaynaktan okuyalım. Farklı inançlara ilişkin bir önyargımızı sorgulayalım. Bir görüşü doğru bulmasak da muhatabın hakkını titizlikle koruyalım. Peygamberimizin yolunu sevmek, tevhidimizi korurken adaletimizi ve nezaketimizi de büyütmek olsun.

Gönlümüzü Rabbimize açalım

Allah’ım, kalbimizi yalnız Sana kullukta sabit kıl. Dinimizi sahih bilgiyle öğrenmeyi, meşru kolaylıklarını bilmeyi ve insanlara merhametle yaklaşmayı nasip et.

Rabbimiz, ailelerimizi taassuptan, dilimizi hakaretten, niyetimizi gösterişten koru. Çocuklarımıza bilinçli iman, gençlerimize güvenilir öğrenme imkânları ver. Farklı inançtan insanlarla ilişkilerimizde hakkı ve emaneti gözetelim. Doğruyu eğip bükmeden, kimseyi aşağılamadan anlatabilelim. İbadetimiz samimi, ahlâkımız güvenilir ve sonumuz iman üzere olsun. Âmin.

Kaynak: Diyanet kaynak metni, 7. cilt, 283–292. sayfalar. Ayet ve hadislerin asıl kaynakları ilgili alıntıların yanında belirtilmiştir. Arapça ayet metni: Tanzil Project, Uthmani 1.1, CC BY 3.0; meal: Diyanet İşleri Başkanlığı.