Hadislerle İslâm.. "Hz. Peygamber Döneminde Arap Kabileleri: Allah Atalarla Övünme Âdetini Kaldırmıştır" Konulu Hadislerle İslâm Vaazı sitemize eklenmiştir..
Hz. Peygamber Döneminde Arap Kabileleri: Allah Atalarla Övünme Âdetini Kaldırmıştır
Hamd, insanları tanışmaları için farklı topluluklar hâlinde yaratan Yüce Allah’a mahsustur. Salât ve selâm, soyla övünmenin yerine takva ve kardeşliği öğreten Sevgili Peygamberimiz Hz. Muhammed Mustafa’ya, onun ailesine, ashâbına ve yolundan yürüyen bütün müminlere olsun.
Muhterem kardeşlerim, bir insanla tanıştığımızda bazen daha adını öğrenmeden nereli olduğunu sorarız. Ailesini, dilini ve çevresini bilmek yakınlık kurmaya yardım edebilir. Fakat bunları değer biçmenin ölçüsü yaparsak kalbimizde başka bir kapı açılır: Bize benzeyeni üstün, benzemeyeni eksik görme kapısı.
Peygamberimizin kabilelerle ilişkilerini dinlerken bu yanlışın nasıl düzeltildiğini düşüneceğiz. Kökenimiz bize bir kimlik verir; fakat ahlâkımızın yerine geçmez. Allah katındaki değeri atalarımızın adıyla satın alamayız.
İnsanlığın ortak kökünü hatırlamak
يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَٰكُم مِّن ذَكَرٍ وَأُنثَىٰ وَجَعَلْنَٰكُمْ شُعُوبًا وَقَبَآئِلَ لِتَعَارَفُوٓا۟ إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِندَ ٱللَّهِ أَتْقَىٰكُمْ إِنَّ ٱللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ
Ey insanlar! Şüphe yok ki, biz sizi bir erkek ve bir dişiden yarattık ve birbirinizi tanımanız için sizi boylara ve kabilelere ayırdık. Allah katında en değerli olanınız, O'na karşı gelmekten en çok sakınanınızdır. Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir, hakkıyla haberdâr olandır. (Hucurât 49/13)
Peygamber Efendimizin yanında büyüme şerefine erişen Enes b. Mâlik’in anlattığına göre, bir gün Allah Resûlü ashâbıyla oturmuş, sohbet ediyordu. Sohbet esnasında şu veciz ifadeyi kullandı: “Zalim de olsa mazlum da olsa kardeşine yardım et!” Peygamberimizin bu sözü karşısında dostları hayli şaşırdılar. Zira onlar ilk defa Cündüb b. Anber tarafından söylenilen bu sözün yabancısı değillerdi. (AU12/407 Aynî, Umdetü’l- kârî, XII, 407.) Nasıl şaşırmasınlar ki! Kabile taassubu çok güçlü olan Araplar arasında herkes tarafından benimsenip söylenen bu özdeyişi, Peygamberimiz de kelimesi kelimesine sahâbeye telkin etmişti. Câhiliye düşüncesinde önemli bir yeri olan bu deyişi Peygamberimizden işiten sahâbe, önce câhiliye döneminde olduğu gibi zâhiri üzere anladılar ve “Ey Allah’ın Resûlü, mazluma yardım ederiz, ancak zalime nasıl yardım edeceğiz?!” diye sordular. (B2444 Buhârî, Mezâlim, 4.) Bunun üzerine Peygamberimiz, “Onu da zulümden men edersin, zulümden alıkoyarsın, işte bu, ona yardım etmektir.” buyurdu. (B6952 Buhârî, İkrâh, 7.)
Bazı rivayetlerde hadisin öncesinde şöyle bir olay anlatılır: Medine’de ensardan bir genç ile muhacirlerden bir genç her ne sebeptense dövüşmüşlerdi. Bir anda kavga büyümüş, ensardan olan genç ensara, muhacirlerden olan genç de muhacirlere seslenerek acil yardım istemişlerdi. Peygamberimizin müdahalesi olmasa kimin haklı, kimin haksız olduğu anlaşılmadan iki mümin grup neredeyse birbirine gireceklerdi. İşte tam o hengâmede Allah Resûlü çıkarak, “Bu câhiliye ehlinin çağrısı da neyin nesidir?” diye sordu. İki gencin dövüştüklerini söylemeleri üzerine, bu hikmetli sözleri dile getirdi. (M6582 Müslim, Birr, 62.)
Bu hadiste, tamamen câhiliye kültürüne ait olan ve ırkçılığa, kabile taassubuna dayalı cahilî düşüncelerin, Peygamberimizin dilinde yeni bir mânâ ve İslâmî bir muhteva kazandığı görüyoruz.
Câhiliye döneminde bu sözden kastedilen, bir kimsenin kendi kabilesinden olan kardeşine zalim de olsa mazlum da olsa arka çıkmak şeklinde mutlak bir yardım idi. (AU12/407 Aynî, Umdetü’l- kârî, XII, 407.) Yani zalim bile olsa onun bu zulmüne destek verme fikri, kabile taassubunun getirdiği câhiliye hamiyetinin tipik bir göstergesiydi.
Ayet farklılıkları tanışma vesilesi olarak bildiriyor; üstünlüğün ölçüsünü takvaya bağlıyor. Takvayı da başkasının kalbini yargılamak için kullanamayız. Bize düşen kendi sorumluluğumuzu Allah’ın huzurunda ciddiye almaktır.
Çocuğumuz bir arkadaşının aksanıyla alay ettiğinde bunu küçük bir şaka saymayalım. Bir işte insanları memleketlerine göre değerlendirmeyelim. Ailemizin hatırasını sevgiyle korurken başkasının ailesini küçümsemeyelim. Köklerimize vefa, başkasının onuruna saygıyla bir arada yaşayabilir.
Övgünün arkasındaki emeği görmek
عَنْ أَبِى حُمَيْدٍ عَنِ النَّبِيِّ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمْ) قَالَ: “إِنَّ خَيْرَ دُورِ الأَنْصَارِ دَارُ بَنِى النَّجَّارِ، ثُمَّ عَبْدِ الأَشْهَلِ، ثُمَّ دَارُ بَنِى الْحَارِثِ، ثُمَّ بَنِى سَاعِدَةَ، وَفِى كُلِّ دُورِ الأَنْصَارِ خَيْرٌ.”
Ebû Humeyd’den nakledildiğine göre, Hz. Peygamber (sav) şöyle buyurmuştur: “Şüphesiz ensar kabilelerinin en hayırlısı, (önce Müslüman olmaları ve İslâm’a hizmetleri sebebiyle) Neccâroğulları’dır. Sonra Abdüleşheloğulları, sonra Hârisoğulları, sonra ise Saîdeoğulları’dır. Ensar kabilelerinin hepsi hayırlıdır.” (B3791 Buhârî, Menâkıbü’l-ensâr, 7)
Yıllar sonra Arap yarımadası İslâm’la tanıştı. Allah Teâlâ dinini tebliğ etmesi için Elçisi’ni Mekke’de yaşayan ve Arap kabileleri arasında itibarlı bir kabile olan Kureyş’ten seçmişti. Allah Resûlü bu gerçeği şöyle ifade etmişti: “Allah, İbrâhimoğulları’ndan İsmâil’i seçti. İsmâiloğulları’ndan Kinâneoğulları’nı seçti. Kinâneoğulları’ndan da Kureyş’i seçti. Kureyş’ten de Benî Hâşim’i seçti. Benî Hâşim’den de beni seçti.” (T3605 Tirmizî, Menâkıb, 1; M5938 Müslim, Fedâil, 1.) Fakat müşrik Kureyşliler, kendi kabilelerinden biri olan Hâşimoğulları’ndan bir peygamber gelmesine rağmen İslâm’ı kabul etmeye yanaşmadılar. Hepsi Kureyş’e mensup oldukları hâlde kabilecilik ruhu içlerine öyle sirayet etmişti ki kendi aralarında bile sürekli rekabet içindeydiler. Dolayısıyla sırf bu kabilecilik taassubu nedeniyle Allah Resûlü’ne karşı koydular. Çünkü böylece Hâşimoğulları diğer kabilelere üstünlük sağlamış olacaktı. Nitekim Ahnes b. Şerîk’in, Peygamberimizden işittikleriyle ilgili olarak sorduğu soruya, Mahzûmoğulları’na mensup Ebû Cehil’in verdiği cevap bunu açıkça ortaya koyuyordu: “Biz ve Abdümenâfoğulları şan, şeref hususunda çekiştik durduk. Onlar (halka) yemek yedirdiler, biz de yedirdik. Onlar (arabuluculuk ederek) diyet yüklendiler, biz de yüklendik. Onlar bağışta bulundular, biz de bulunduk. Onlarla kulak kulağa giden iki yarış atı durumuna geldiğimizde ise onlar, ‘İçimizde kendisine gökten vahiy gelen bir peygamber var.’ dediler. Biz nasıl onların dengine ulaşacağız? Vallahi, biz ona ebediyen inanmayız ve onu tasdik etmeyiz!” (HS2/157 İbn Hişâm, Sîret, II, 157.) Fakat aynı kabilecilik zihniyeti, Peygamberimizin müşriklerin eziyet ve işkencelerinden korunmasına da vesile oldu. Peygamberimizin amcası Ebû Tâlib, Müslümanlara yapılan eziyetleri görünce Hâşimoğulları ve Muttaliboğulları ile görüşerek onları yeğenini korumaya davet etti ve bu isteği Allah düşmanı Ebû Leheb dışındakilerce kabul gördü. (HS2/104 İbn Hişâm, Sîret, II, 104.)
Kureyş kabilelerinden büyük tepki alan Allah Resûlü, her sene hac maksadıyla Mekke’ye gelen başka kabilelerle görüşerek onlara İslâm’ı anlatmaya başladı. (HS2/270 İbn Hişâm, Sîret, II, 270.) Bunlardan birisi de Medine’den gelen Hazreclilerdi. Buâs Savaşı nedeniyle Evs kabilesi ile aralarında uzun süren çatışmalar sonrası her iki kabile de ileri gelenlerini yitirmişler ve Medine’de bir otorite boşluğu meydana gelmişti. Onları yeniden toparlayacak bir lidere ihtiyaçları vardı. Bu anlamda Buâs Savaşı Hz. Âişe’nin deyimiyle âdeta Allah Teâlâ’nın, Elçisi’ne hazırladığı bir gündü. (B3846 Buhârî, Menâkıbü’l- ensâr, 27.) Böylece İslâm’ı kabul eden Evs ve Hazrec kabileleri bir ateş çukurunun tam kenarında iken düşmekten kurtulmuş, (Âl-i İmrân, 3/103; TT7/85 Taberî, Câmiu’l-beyân, vII, 85.) Resûlullah ise dinini tebliğ edebileceği huzurlu bir ortama kavuşmuştu. Peygamberimiz, kendisine ve muhacirlere kucak açarak fedakârlığın en güzel örneğini ortaya koyan ve Yüce Allah tarafından “ensar” diye anılan Evsliler ve Hazreclileri (B3776 Buhârî, Menâkıbü’l- ensâr, 1; Tevbe, 9/100, 117.) överek onların kabilelerini hayırla yâd etti: “Şüphesiz ensar kabilelerinin en hayırlısı, (önce Müslüman olmaları ve İslâm’a hizmetleri sebebiyle) Neccâroğulları’dır. Sonra Abdüleşheloğulları, sonra Hârisoğulları, sonra ise Saîdeoğulları’dır. Ensar kabilelerinin hepsi hayırlıdır.” (B3791 Buhârî, Menâkıbü’l- ensâr, 7; M6425 Müslim, Fedâilü’s-sahâbe, 179.)
Medine’de azımsanmayacak kadar Yahudi nüfusu olmasına rağmen çok geçmeden Müslümanlar şehirde söz sahibi oldular. (“Medine”, DİA, XXvIII, 306.) Ardından şehrin çevresindeki çeşitli kabilelerin de İslâm’ı kabul etmeleri, kabul etmeyenlerin de destek olmaları ile birlikte Müslümanlar bölgede egemen hâle geldiler. İttifak kurulan ilk kabile Cüheyne oldu. (MŞ35757 İbnEbû Şeybe, Musannef, EVâil, 1.) Peygamberimiz, İslâm’a en erken giren (İF6/543 İbn Hacer, Fethu’l- bârî, vI, 543.) ve müşriklere karşı kendisine destek olan bu kabileleri, “Kureyş, ensar, Cüheyne, Müzeyne, Eslem, Eşca’ ve Gıfâr benim yardımcılarımdır. Onların Allah ve Resûlü’nden başka yardımcısı yoktur.” (B3504 Buhârî, Menâkıb, 2; M6439 Müslim, Fedâilü’s- sahâbe, 189.) diyerek taltif etti. Hatta bir defasında Temîm kabilesi reisi Akra’ b. Hâbis, “Sana ancak Eslem, Gıfâr, Müzeyne ve Cüheyne’nin hacıları soyan hırsızlar biat etti.” diyerek onu ve ona destek olan kabileleri aşağılamıştı. (M6444 Müslim, Fedâilü’s- sahâbe, 193.) Peygamberimiz ise bu hakarete cevap niteliğinde şunları söyleyerek kendisine yardım edenlere sahip çıkmıştı: “Eslem, Gıfâr, Müzeyne ve Cüheyne; Benî Temîm, Benî Âmir ve iki müttefik olan Esed ile Gatafân’dan daha hayırlıdırlar.” (M6441 Müslim, Fedâilü’s- sahâbe, 190.) Zira Allah Resûlü’nün nezdinde önemli olan, o kabilelerin geçmişteki hataları ya da günahları değil düşmanca tavır sergileyen çoğu kabileye karşılık İslâm’ı ve Peygamberi’ni erkenden kabullenmiş olmalarıydı. Bu nedenle Gıfâr ve Eslem kabileleri için şöyle dua etmişti: “Gıfâr! Allah onlara mağfiret buyursun! Eslem! Allah onlara selâmet versin” (M6429 Müslim, Fedâilü’s- sahâbe, 182; B1006 Buhârî, İstiskâ, 2.)
Ensar kabileleri hakkındaki övgüyü bir soy yarışı gibi okumayalım. İslâm’a hizmetleri ve fedakârlıklarıyla anılıyorlar. Değerli olan, insanın hayra ne kattığıdır. Birinin emeğini teslim etmek, başka birini değersiz görmek değildir.
Bize yardım eden bir aileyi veya çevreyi hürmetle analım. Fakat o yakınlığı her konuda kayırmanın gerekçesi yapmayalım. Bir görevde ehliyeti, bir anlaşmazlıkta hakikati koruyalım. Sevdiğimiz insan yanlış yaptığında onu yanlışından vazgeçirmeye çalışmak da gerçek dostluğun gereğidir.
Kardeşliğe açılan yakınlık
عَنْ أَبِى هُرَيْرَةَ (رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ) قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمْ) : “قُرَيْشٌ وَالأَنْصَارُ وَجُهَيْنَةُ وَمُزَيْنَةُ وَأَسْلَمُ وَأَشْجَعُ وَغِفَارُ مَوَالِيَّ لَيْسَ لَهُمْ مَوْلًى، دُونَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ.”
Ebû Hüreyre’nin (ra) naklettiğine göre, Resûlullah (sav) şöyle buyurmuştur: “Kureyş, ensar, Cüheyne, Müzeyne, Eslem, Eşca’ ve Gıfâr benim yardımcılarımdır. Onların Allah ve Resûlü’nden başka yardımcısı yoktur.” (B3504 Buhârî, Menâkıb, 2; M6439 Müslim, Fedâilü’s-sahâbe, 189)
Medine çevresindeki kabilelerin Peygamberimiz ile kurduğu ittifaka karşılık Mekkeli müşrikler de kendi etraflarındaki kabilelerle bir araya gelmişlerdi. Özellikle Bedir’de uğradıkları büyük hezimetin ardından sonraki savaşlarda Mekke müşrikleri Arap kabilelerini saflarına katmaya başladılar. Nitekim Hendek Savaşı’nda Gatafânlılar, Süleymoğulları, Esedoğulları, Fezâreoğulları ve Mürreoğulları gibi çok sayıda Arap kabilesi, Müslümanlara karşı onlarla birlik olmuşlardı. (vM2/441 vâkıdî, Meğâzî, II, 443.) Bu büyük ittifaktan dolayı endişelenen Allah Resûlü şöyle dua etmişti: “Ey kitabı indiren, bulutları hareket ettiren, grupları bozguna uğratan Allah’ım! Onları bozguna uğrat ve onlara karşı bize yardım et!” (B2966 Buhârî, Cihâd, 112; M4542 Müslim, Cihâd ve siyer, 20.) Kurulan düşman birlikteliğine karşılık Mekke havalisinde Peygamberimiz ile iyi ilişkiler içinde olan kabileler de yok değildi. Örneğin, Mekke ile yakın ilişki içinde olan Huzâa kabilesi Resûlullah’ın sır kutusu gibiydi. Hendek Savaşı ve Hudeybiye Antlaşması’nda Peygamberimize müşriklerle ilgili önemli bilgiler ulaştırmıştı. (B2731 Buhârî, Şurût, 15; vM14 vâkıdî, Meğâzî, II, 444.)
Müşriklerin bütün engelleme çabalarına rağmen İslâm, Arap kabileleri arasında dalga dalga yayılmaya devam ediyordu. Müslüman olmak isteyenler Peygamberimize gelerek kendilerine yeni dini öğretecek kimseler gönderilmesini talep ediyorlardı. Fakat bu tebliğ faaliyetlerini sırf intikam almak amacıyla suistimal eden bazı kabileler oldu. Recî’ ve Bi’r-i Maûne faciaları olarak İslâm tarihinde yankı bulan olayların faillerine Allah Resûlü bir ay boyunca beddua etti. (B3064 Buhârî, Cihâd, 184; ST2/52 İbn Sa’d, Tabakât, II, 53.) “Allah’ım! Mudar kabilesine şiddetli bir baskı uygula! Bunu onlara Yusuf’un kıtlık yılları gibi yap! Allah’ım! Lihyân, Ri’l ve Zekvân ile Allah ve Resûlü’ne isyan eden Usayye kabilelerine lânet eyle!” (M1540 Müslim, Mesâcid, 294.)
Kureyşliler, Peygamberimizin Medine’de kurduğu yeni devleti uzun bir süre siyasî açıdan tanımadılar. Fakat sonunda Hudeybiye Antlaşması’na taraf olarak (M4631 Müslim, Cihâd ve siyer, 92 .) İslâm devletini resmen tanımış oldular. Antlaşma ile ilk kırılmayı yaşayan müşrikler iki yıl sonra Mekke’nin fethi sonucunda İslâm’ın üstünlüğünü kabul ettiler. (TB2/161 Taberî, Tarîh, II, 161.) İlerleyen süreçte Huneyn Savaşı’nda yenilen Hevâzin (BS13208 Beyhakî, es- Sünenü’l-kübrâ, vI, 552.) ve Tâif’te kuşatılan Sakîf kabileleri (BS19353 Beyhakî, es- Sünenü’l-kübrâ, IX, 381.) İslâm’ı kabul ettiler. Arap yarımadasının bu en güçlü kabilelerinin İslâm’a girmeleri diğerleri üzerinde büyük bir tesir oluşturdu. Özellikle de Kureyş’in Müslüman olduğunu gören kabileler, bölük bölük Allah’ın dinine girdiler. (B4302 Buhârî, Meğâzî, 54; Nasr, 110/2.)
Peygamberimizin farklı kabileleri yardımcıları olarak anması, imanın farklı kökenleri ortak bir sorumlulukta buluşturabildiğini gösteriyor. Bizi bir arada tutan yalnızca benzer alışkanlıklar değildir; doğruluk ve merhamet üzere paylaşılan bir hayat da vardır.
Camimizde, mahallemizde veya işimizde hep aynı insanlarla mı konuşuyoruz? Yeni gelenin selâmına, sorusuna ve ihtiyacına yer açalım. Kendi çevremiz dışındaki iyiliği de fark edelim. Bir topluluğun içinden birinin hatası bütün o topluluğa yüklenmesin. Kardeşliğimiz adaletle genişlesin.
Soyun iddiasından ahlâkın sorumluluğuna
عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمْ) خَطَبَ النَّاسَ يَوْمَ فَتْحِ مَكَّةَ فَقَالَ: “يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّ اللَّهَ قَدْ أَذْهَبَ عَنْكُمْ عُبِّيَّةَ الْجَاهِلِيَّةِ وَتَعَاظُمَهَا بِآبَائِهَا فَالنَّاسُ رَجُلاَنِ: رَجُلٌ بَرٌّ تَقِيٌّ كَرِيمٌ عَلَى اللَّهِ وَفَاجِرٌ شَقِيٌٌّ هَيِّنٌ عَلَى اللَّهِ وَالنَّاسُ بَنُو آدَمَ وَخَلَقَ اللَّهُ آدَمَ مِنْ تُرَابٍ…”
İbn Ömer’den nakledildiğine göre, Resûlullah (sav) Mekke’nin fethi günü insanlara hutbe irad ederek şöyle buyurmuştur: “Ey İnsanlar! Allah sizden câhiliye gururunu ve atalarla övünme âdetini gidermiştir. İnsanlar iki gruptur: İyi, takva sahibi, Allah katında değerli kişi ve günahkâr, bedbaht, Allah katında değersiz kişi. İnsanlar Âdem’in çocuklarıdır. Ve Allah Âdem’i topraktan yaratmıştır...” (T3270 Tirmizî, Tefsîru’l-Kur’ân, 49)
Allah Resûlü’nün müşrik Arap kabileleriyle ilişkileri uzun yıllar boyu mücadele ve savaş hâlinde geçmişti. Fakat “Heyetler Yılı” olarak adlandırılan hicretin dokuzuncu yılından (BN5/48 İbn Kesîr, Bidâye, v, 48.) itibaren ilişkiler farklı bir zemine taşındı. Zira Mekke’nin fethi sayesinde Peygamberimiz artık hem dinî hem de siyasî bir otorite olmuştu. Bu nedenle İslâm’ı merak eden onlarca kabile, Medine’ye kendilerini temsilen heyetler gönderdiler. Çoğu İslâm’ı kabul ettiklerini bildirmek ve biat etmek üzere geliyordu. (ST1/326 İbn Sa’d, Tabakât, I, 326.) Bazıları Resûlullah’tan İslâm’ı öğrenmek (B7418 Buhârî, Tevhîd, 22.) ya da Müslüman olmasalar da İslâm’ın hâkimiyetini kabul ettiklerini bildirmek üzere gelirken, (B4380 Buhârî, Meğâzî, 73.) kimileri de sırf dünyalık menfaatler elde etmek için geliyordu. (B3191 Buhârî, Bed’ü’l- halk, 1.) Ancak sebep her ne olursa olsun Arap kabileleri artık İslâm’ın üstünlüğünü kabul etmişler ve ona boyun eğmeye mecbur kalmışlardı.
Arap kabileleri bazı öne çıkan vasıfları nedeniyle Peygamberimizin övgüsüne mazhar olmuşlardır. Yeryüzünde Allah’ın aslanları olarak nitelenen Ezd kabilesi, (T3937 Tirmizî, Menâkıb, 71.) ağızlarının temizliği, yeminlerine olan sadakatleri ve kalplerinin halisliği sebebiyle methedilmiştir. (HM8600 İbn Hanbel, II, 352.) Geceleyin Kur’an okumalarıyla Allah Resûlü’nün dikkatini çeken Eş’ar kabilesi, (M6407 Müslim, Fedâilü’s- sahâbe, 166; B4232 Buhârî, Meğâzî, 39.) yardımseverlikleri nedeniyle şöyle övülmüştür: “Eş’arîler, savaşta yiyecekleri bittiğinde veya Medine’deki çoluk çocuklarının yiyecekleri azaldığında ellerinde olanı bir yaygının içine toplar, sonra onu aralarında bir kabın içinde (ölçerek) eşit olarak taksim ederler. Onlar bendendir; ben de onlardanım.” (M6408 Müslim, Fedâilü’s- sahâbe, 167; B2486 Buhârî, Şirket, 1.) Yemenli kabileler ise heyetler yılında çok sayıda heyet göndermeleri (HM16880 İbn Hanbel, Iv, 82.) ve nezaketli tutumlarından dolayı, “İman, Yemenlidir, hikmet Yemenlidir.” şeklinde Resûlullah tarafından taltif edilmişlerdir. (M182 Müslim, Îmân, 82; B4388 Buhârî, Meğâzî, 75.)
Peygamberimiz, yirmi üç yıllık zorlu risâlet görevinin sonunda zihinlere kabile birliği yerine inanç birliği esasını yerleştirmeyi önemli ölçüde başarmıştır. Nitekim Mekke’yi fethettiği gün irad ettiği hutbesinde, insanların kabilelere, gruplara ya da milletlere ayrılmasının hikmetini veciz bir şekilde şöyle açıklamıştır: “Ey İnsanlar! Allah sizden câhiliye gururunu ve atalarla övünme âdetini gidermiştir. İnsanlar iki gruptur: İyi, takva sahibi, Allah katında değerli kişi ve günahkâr, bedbaht, Allah katında değersiz kişi. İnsanlar Âdem’in çocuklarıdır. Ve Allah Âdem’i topraktan yaratmıştır.” (T3270 Tirmizî, Tefsîru’l- Kur’ân, 49.)
Câhiliye gururunun kaldırılması, hepimize kendi hayatımızdan hesap vermeyi hatırlatıyor. Atamızın iyiliği bizim görevimizi ortadan kaldırmaz; bir yakınımızın yanlışı da bizi doğuştan suçlu yapmaz. İnsan kendi niyetini ve amelini düzeltmeye çağrılır.
Bu hafta kullandığımız bir genellemeyi bırakalım. Bir insanı etiket yerine adıyla tanıyalım. Çocuklarımıza ailemizin güzel örneklerini anlatırken aynı güzel ahlâkı yaşamaya emek verelim. Şerefimiz başkasını küçültmekte değil, Rabbimizin verdiği insanlık emanetini doğru taşımakta aransın.
Gönlümüzü Rabbimize açalım
Allah’ım, kalplerimizi ırkçılıktan, kibirden ve kör bir tarafgirlikten arındır. Ailelerimizi sevelim, köklerimize vefa gösterelim; fakat bu sevgi bizi başkasının hakkından uzaklaştırmasın.
Rabbimiz, çocuklarımıza farklı insanlarla saygı içinde tanışmayı, gençlerimize takva ve güzel ahlâkı değer bilmeyi öğret. İşlerimizde kayırmadan, ilişkilerimizde önyargıdan uzak duralım. Peygamberinin kardeşlik çağrısını evimizde ve toplumumuzda yaşayalım. Dilimizi incitmekten, gönlümüzü üstünlük iddiasından koru; bizi doğrulukta ve merhamette buluştur. Âmin.
Kaynak: Diyanet kaynak metni, 7. cilt, 223–232. sayfalar. Ayet ve hadislerin asıl kaynakları ilgili alıntıların yanında belirtilmiştir. Arapça ayet metni: Tanzil Project, Uthmani 1.1, CC BY 3.0; meal: Diyanet İşleri Başkanlığı.
