Hüsn-İ Zan ve Sû-İ Zan: Zannın Çoğu Günahtır

Hamd, kullarının kalplerini ve gizli hâllerini en iyi bilen Yüce Allah’a mahsustur. Salât ve selâm, hüsnüzannı adalet ve dikkatle yaşamayı öğreten Sevgili Peygamberimiz Hz. Muhammed Mustafa’ya, onun ailesine, ashâbına ve yolundan yürüyen bütün müminlere olsun.

Aziz kardeşlerim! Bir yakınımız mesajımıza cevap vermediğinde hemen bize kızdığını düşünebiliriz. Bir komşumuzu başka biriyle konuşurken görünce hakkımızda konuştuklarını sanabiliriz. Bilmediğimiz boşluğu kendi korkumuzla doldurduğumuzda gönlümüzde bir hikâye büyür. Sonra o hikâyeyi gerçek gibi taşımaya başlayabiliriz.

Hüsnüzan, her insana tedbirsizce güvenmek değildir. Bilmediğimiz niyet hakkında hemen kötü hüküm kurmamaktır. Gerçek bir zarar ihtimali varsa uygun tedbiri alır, meseleyi delille değerlendiririz. Bugün hem insanlara karşı peşin suçlamadan uzak kalmayı hem Rabbimizin rahmetinden ümitli yaşamayı birlikte düşünelim.

Bilmediğimiz niyetin yerine hüküm koymayalım

عَنْ أَبِى هُرَيْرَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمْ) قَالَ: “إِيَّاكُمْ وَالظَّنَّ فَإِنَّ الظَّنَّ أَكْذَبُ الْحَدِيثِ وَلاَ تَحَسَّسُوا وَلاَ تَجَسَّسُوا وَلاَ تَنَافَسُوا وَلاَ تَحَاسَدُوا وَلاَ تَبَاغَضُوا وَلاَ تَدَابَرُوا وَكُونُوا عِبَادَ اللَّهِ إِخْوَانًا.”

Ebû Hüreyre’den Resûlullah’ın (sav) şöyle dediği nakledilmiştir: “Zandan sakının. Çünkü zan, yalanın ta kendisidir. Birbirinizin konuştuğuna kulak kabartmayın, birbirinizin özel hâllerini araştırmayın, birbirinizle üstünlük yarışına girmeyin, birbirinize haset etmeyin, birbirinize kin beslemeyin, birbirinize sırt çevirmeyin. Ey Allah’ın kulları! Kardeş olun!” (M6536 Müslim, Birr, 28)

يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ ٱجْتَنِبُوا۟ كَثِيرًا مِّنَ ٱلظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ ٱلظَّنِّ إِثْمٌ وَلَا تَجَسَّسُوا۟ وَلَا يَغْتَب بَّعْضُكُم بَعْضًا أَيُحِبُّ أَحَدُكُمْ أَن يَأْكُلَ لَحْمَ أَخِيهِ مَيْتًا فَكَرِهْتُمُوهُ وَٱتَّقُوا۟ ٱللَّهَ إِنَّ ٱللَّهَ تَوَّابٌ رَّحِيمٌ

Ey iman edenler! Zannın bir çoğundan sakının. Çünkü zannın bir kısmı günahtır. Birbirinizin kusurlarını ve mahremiyetlerini araştırmayın. Birbirinizin gıybetini yapmayın. Herhangi biriniz ölü kardeşinin etini yemekten hoşlanır mı? İşte bundan tiksindiniz! Allah'a karşı gelmekten sakının. Şüphesiz Allah tövbeyi çok kabul edendir, çok merhamet edendir. (Hucurât 49/12)

Mübarek Ramazan ayının çoğu geçmiş, en bereketli kısmı kalmıştı. Kutlu Nebî âdeti olduğu üzere bu ayın son on gününü yine Medine mescidinde, itikâfla geçirmekteydi. Akşam olmuş, hava kararmıştı. Derken eşi Safiyye bnt. Huyey mescide, onu ziyarete geldi. Biraz oturup konuştular. Zaman ilerleyince validemiz kalkmak istedi. Hanımlarına nezaket ve saygıyı esirgemeyen Allah Resûlü, onu Üsâme b. Zeyd’in mahallesindeki evine doğru uğurlamak için kalktı. Ümmü Seleme’nin odasının yanındaki mescit kapısına geldiklerinde yanlarından iki kişi geçti. Resûlullah’a selâm verdikten sonra adımlarını hızlandırdılar. Bunun üzerine Allah Resûlü, “Ağır olun, bu yanımda bulunan (kadın yabancı değil, eşim) Safiyye bnt. Huyey’dir.” dedi. Peygamberimizin Safiyye’nin kimliğini belirtme ihtiyacı hissetmesi onlara ağır geldi ve “Sübhânallâh! Hâşâ biz senin hakkında başka türlü nasıl düşünebiliriz ey Allah’ın Resûlü!” dediler. Bunun üzerine Allah Resûlü onlara, “Şeytan, insanın vücudunda kanın dolaştığı gibi dolaşır. Ben, şeytanın sizin gönüllerinize kötü bir şüphe atmasından endişe ettim.” buyurdu. (B3101 Buhârî, Farzu’l- humus, 4; M5679 Müslim, Selâm, 24.) Sevgili Peygamberimiz kanın insan vücudunda dolaştığı gibi şeytanın da sürekli vesvese ve şüphe vermek için hareket ettiğini ve sinsice fırsat kolladığını belirtmek üzere böyle bir teşbihte bulunmuş ve şüphe uyandıracak bir durum olması hâlinde derhâl bunun izah edilmesi gerektiğini bildirmişti.

Yine sahâbenin yaşadığı bir olay anlatılır. Muâz b. Cebel bir gün cemaate imamlık yaparken namazı çok uzatır. Bunun üzerine biri selâm vererek ayrılır ve namazını tek başına kılar. Ardından insanlar onu münafık olmakla itham ederler. Durum Allah Resûlü’ne ulaştırılınca hiddetlenir ve Muâz’a, “Sen fitneci misin? Fitne mi çıkarmak istiyorsun?” (B705 Buhârî, Ezan, 63; B6106 Buhârî, Edeb, 74; M1040 Müslim, Salât, 178.) buyurur. Allah Resûlü’nün Muâz’a bu şekilde hitap etmesinin birinci sebebi cemaatte zayıf, yorgun ve hastaların durumunu dikkate almayarak namazı uzun bir şekilde kıldırması idi. Bir diğer sebep de namazı uzatmasının dedikoduya neden olmasıydı. Çünkü bunun neticesinde bazı insanlar, namazdan ayrılan kişinin hasta veya özürlü olduğunu ya da farklı bir mazeretinin bulunduğunu düşünmeden, sû-i zanda bulunarak onu nifakla suçlamışlardı.

Başka bir münasebetle de Allah Resûlü, “Yönetici, halka sû-i zan ile davranırsa onları yoldan çıkarmış olur.” (D4889 Ebû Dâvûd, Edeb, 37.) buyurarak kötü zannın insanları kötülük yapmaya yöneltebileceğine işaret etmiştir. Özellikle idareciler birlikte çalıştıkları insanları sû-i zan ile değerlendirmeleri hâlinde onların farklı davranışları sergilemelerine neden olabilirler. Çünkü sû-i zan ile hareket eden amir, kimseye güvenemez, memur da yaptığı bütün hizmetlere karşı bir hüsn-i muamele göremeyince verimliliği düşer.

Zan delilsiz, temelsiz bir tahminden ibarettir. Kimi zaman gerçeğe yakın bir ihtimal ise de çoğu zaman konunun aslıyla ilgisi olmayan bir önyargıdan başka bir şey değildir. Tereddütle, şek ve şüpheyle kalbin meşgul edilmesi, oyalanmasıdır zan... İyimser olunmadığında önyargıya neden olan, daha ileri boyutlarıyla kalpteki hastalıkları tetikleyen bir kuruntudur. Bu yüzden Allah Resûlü zannın sürüklediği âfetlere karşı insanları şöyle uyarmaktadır: “Zandan sakının. Çünkü zan, yalanın ta kendisidir. Birbirinizin konuştuğuna kulak kabartmayın, birbirinizin özel hâllerini araştırmayın, birbirinizle üstünlük yarışı içine girmeyin, birbirinize haset etmeyin, birbirinize kin beslemeyin, birbirinize sırt çevirmeyin. Ey Allah’ın kulları! Kardeş olun!” (M6536 Müslim, Birr, 28; B6064 Buhârî, Edeb, 57.)

Bir davranışın birden fazla açıklaması olabilir. Geciken cevap yorgunluktan, kısa konuşma meşguliyetten veya sessizlik bir üzüntüden kaynaklanabilir. Bütün ihtimalleri en kötü niyette birleştirmeyelim. Gerekliyse nazikçe soralım; sormadığımız şeyi kesin bilgi gibi anlatmayalım.

Aile içinde bunu özellikle gözetelim. Eşimizin her susuşunu bir ceza, çocuğumuzun her yalnız kalışını bir gizli yanlış saymayalım. Açık ve güvenli konuşma ortamı kuralım. Kaygımızı suçlama yerine soru olarak ifade edebiliriz. Birbirimizin gönlünü okumaya çalışmak yerine gerçekten dinlemeyi deneyelim.

İyimserlik tedbiri ve adaleti kaldırmasın

Kur’ân-ı Kerîm’de, insanların kötü zanna dayanarak birbirini çekiştirmesi kesin bir dille yasaklanır. Bu tutumun günahlara zemin hazırlayabileceğini bildiren Yüce Allah inananları şöyle uyarır: “Ey iman edenler! Zannın birçoğundan sakının. Zira zannın bir kısmı günahtır. Birbirinizin kusurlarını ve mahremiyetlerini araştırmayın. Birbirinizin gıybetini yapmayın. Biriniz kardeşinin ölü hâlinde etini yemeyi hiç arzu eder mi? Demek tiksindiniz! O hâlde Allah’a karşı gelmekten sakının. Şüphesiz Allah tevbeyi çok kabul edendir, çok merhamet edendir.” (Hucurât, 49/12.) Zan, kötü düşünceye, önyargılı bakış açısına, araştırmadan hüküm vermeye yol açar. Bu nedenle bazı rivayetlerde, “Zanna kapılıp, tereddüde düştüğünüz zaman o işi yapmayın!” (KU7441 Müttakî el-Hindî, Kenzü’l-ummâl, III, 461.) denilmektedir.

Kötü zan, insanı hatalı davranmaya sevkeder. Önemsenmeyerek kalbe ekilen sû-i zan tohumunun meyveleri acıdır, hem kişiyi hem de başkasını incitir. Bu hastalıktan korunmak için en başta gelen tedbir, insanların aklında soru işareti bırakacak, gönüllerine şüphe düşürecek, töhmete neden olacak durumlardan sakınmaktır. Bu yüzden Rahmet Peygamberi, “Üç kişi iseniz, ikiniz diğerini bırakıp da fısıldaşmasın, çünkü bu onu üzer.” (M5697 Müslim, Selâm, 38; B6290 Buhârî, İsti’zân, 47.) tavsiyesinde bulunarak zan konusundaki hassasiyetini ortaya koymuştur.

Sevgili Peygamberimiz herhangi bir konuda insanlar hakkında değerlendirme yaparken ihtiyatlı bir dil kullanılmasının gereğine dikkat çeker.

Hüsnüzan öğüdü, yaşanmış zararı yok sayma gerekçesi olamaz. Bir insan tekrar tekrar aldatmışsa gerekli sınırı koyabiliriz. Bir tehlike hakkında güvenilir bilgi varsa bunu uygun mercilere ulaştırırız. Tedbir almakla delilsiz suçlama üretmek arasında fark vardır.

Çocuklarımızın ve korunmaya muhtaç kardeşlerimizin anlattığı rahatsızlığı “Sen yanlış anlamışsındır” diyerek kapatmayalım. Önce güvenliklerini gözetip doğru yardım yolunu arayalım. İnsanların niyetini peşinen mahkûm etmemek, somut davranışları hiç değerlendirmemek değildir. Merhametle adaletin birlikte bulunmasına ihtiyacımız var.

Rabbimizin rahmetini doğru tanıyalım

عَنْ أَبِى هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمْ) إِنَّ اللَّهَ يَقُولُ: “أَنَا عِنْدَ ظَنِّ عَبْدِى بِى وَأَنَا مَعَهُ إِذَا دَعَانِى.”

Ebû Hüreyre’nin naklettiğine göre, Resûlullah (sav) şöyle buyurmuştur: “Allah şöyle buyurur: ‘Kulum benim hakkımda nasıl düşünüyorsa ben öyleyim. Ve bana dua ettiğinde ben onunla beraberim.’” (M6829 Müslim, Zikir, 19)

Nitekim huzurunda, bir adamın arkadaşını fazlaca övmesi üzerine Peygamber (sav) ona üç defa, “Yazıklar olsun sana! (Âdeta) kardeşinin boynunu kesip kopardın! Sizden biriniz bir kimseyi illâ methedecekse bari, ‘Gördüğüm kadarıyla filâncanın şöyle olduğunu sanıyorum. Ameline göre onu hesaba çekecek ise Allah’tır. O’nun karşısında hiç kimseyi temize çıkarıp aklayamam.’ desin. Bunu da o kimsenin hâlini öyle biliyorsa söylesin!” buyurmuştur. (B6162 Buhârî, Edeb, 95; M7501 Müslim, Zühd, 65.) Başka bir münasebette de bir sahâbînin diğerine kendi zannına dayanarak, “O, Allah ve Resûlü’nü sevmeyen bir münafıktır.” demesine de müdahale etmiş ve “Sakın böyle deme! Görmüyor musun ki o, ‘Lâ ilâhe illâllâh’ diyor ve bununla Allah’ın rızasını talep ediyor.” buyurmuştu. (B1186 Buhârî, Teheccüd, 36.) Çünkü insanların ve meselelerin iç yüzünü ancak Allah bilir.

İnsan, herhangi bir zanna sahip olmakla birlikte, buna dair kesin bir bilgiye sahip olmadıkça, düşüncelerini fiiliyata dökmemelidir. Nitekim zannını içinde saklayıp ona dayanarak bir fiil işlemedikçe, kişi günahkâr olmaz. Büyük hadis âlimlerinden Süfyân es-Sevrî’nin belirttiğine göre, zan, günah olan ve olmayan şeklinde iki çeşittir. Günah olan zan şudur: Bir kimse, bir başkası hakkında zanda bulunur ve onu söyler. Günah olmayan zan ise şudur: Bir kimse, bir başkası hakkında zanda bulunur fakat o zan kalbinde kalır onu kimseye söylemez. (T1988 Tirmizî, Birr, 56.)

Sakınılması gereken zan (Hucurât, 49/12.) “sû-i zan”dır; güzel düşünen kimsenin kalbine gelen düşünceler ise “hüsn-i zan”dır. İyiliğin emaresi olan hüsn-i zan, iyimser olmak, kötü düşünceleri bertaraf etmektir. Hayır dilemek, hayra yormak, kişiler ve olaylar hakkında art niyetli olmamaktır. Müslüman’ın hayatında bu bakış açısı esas olmalıdır. Aksi ispatlanmadığı sürece hüsn-i zandan vazgeçilmemelidir. Aksi takdirde insan hayatını, onurunu rencide edecek birçok olayın önüne geçilemez. Bilindiği üzere hicretin beşinci yılında Peygamber Efendimiz, Benî Mustalık Gazvesi’nden dönerken Âişe validemize bir iftira atılır. Bütün Müslümanların hüsn-i zan beslemeleri gerekirken maalesef bazıları bu iftiraya inanır. “İfk Hadisesi” olarak anılan bu hadise ile ilgili olarak Kur’ân-ı Kerîm’de, “Bu iftirayı işittiğiniz zaman, iman eden erkek ve kadınlar, kendi (din kardeş)leri hakkında iyi zan besleyip de, ‘Bu apaçık bir iftiradır.’ deselerdi ya!” (Nûr, 24/12.) âyeti ile bu iftiraya inanan Müslümanların neden hüsn-i zan beslemedikleri sorgulanır. Ardından, “Hani o iftirayı dilden dile dolaştırıyor, hakkında hiçbir bilginiz olmayan şeyleri ağzınıza alıp söylüyor ve bunu önemsiz bir iş sanıyordunuz. Hâlbuki bu, Allah katında büyük bir iştir.” (Nûr, 24/15.) âyetleri ile dedikoduların gerçek bilgi gibi değerlendirilmesinin Allah nezdinde büyük günah olduğu vurgulanmıştır. Özellikle iffet ve haysiyet ile ilgili söylentilere inanan kadın, erkek bütün Müslümanların duyarsız ve bilinçsiz davranışları kınanmıştır. Onlar böyle bir iftira duyduklarında basiretlerini kullanıp, “‘Böyle bir söylentiye alet olmak bize asla yakışmaz. Seni eksikliklerden uzak tutarız Allah’ım! Bu çok büyük bir iftiradır.’ demeli.” (Nûr, 24/16.) ve masum olan Âişe’nin iffet ve onuru korunmalıydı.

Allah hakkında güzel ümit taşımak bizi tövbeye, duaya ve doğru gayrete yaklaştırır. “Nasıl olsa bağışlar” diyerek bile bile haksızlıkta ısrar etmeyi samimi ümit sayamayız. Ümit, yanlışımızı düzeltmek için yeniden kapıya yönelmektir. Rahmeti geniş Rabbimizden yardım isterken emrine de sarılırız.

Bir kusurumuz yüzünden bütün geleceğimizi karartmayalım. Geçmişi değiştiremeyebiliriz; fakat bugün tövbe edebilir, bir hakkı onarabilir ve doğru adım atabiliriz. Bir gencin dönüşüne sevinelim. Onu eski hatasıyla sürekli damgalamak, kendisi için açmaya çalıştığı hayır yolunu zorlaştırabilir.

Son nefesimize kadar ümidimizi koruyalım

عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الأَنْصَارِيِّ قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمْ) قَبْلَ مَوْتِهِ بِثَلاَثَةِ أَيَّامٍ يَقُولُ: “لاَ يَمُوتَنَّ أَحَدُكُمْ إِلاَّ وَهُوَ يُحْسِنُ الظَّنَّ بِاللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ.”

Câbir b. Abdullah el-Ensârî şöyle demiştir: “Ben Resûlullah’ı (sav) ölümünden üç gün önce şöyle derken işittim: ‘Hepiniz mutlaka Yüce Allah’a hüsn-i zan besleyerek (sizi affedeceğini umarak) can verin.’” (M7231 Müslim, Cennet, 82)

Hüsn-i zan, yani iyi düşünmek “hüsn-i edeb”den ileri gelir, kişinin iyi bir Müslüman olduğunu gösterir. “(Allah hakkında) hüsn-i zan beslemek, (onun af ve mağfiretini ummak) güzel bir ibadettir/ibadetin güzelliğindendir.” (HM9269 İbn Hanbel, II, 407; D4993 Ebû Dâvûd, Edeb, 81.) hadisi bu anlamda, insanın bütün varlığı ile Allah’a yönelmesi gerektiğine ve yaptığı ibadetlerin kabul olacağına dair hüsn-i zan beslemesinin de ayrıca ibadet olduğuna işaret etmektedir. Bu açıdan bakıldığı takdirde hüsn-i zannın başlangıcı da insanın kendisini yoktan var ederek kâinatı hizmetine sunan Rabbine karşı iyi duygular beslemesidir. Zira, “Rahmetim gazabımı geçmiştir.” buyuran Rabbimiz, (B7422 Buhârî, Tevhîd, 22; M6969 Müslim, Tevbe, 14.) kullarına karşı çok lütufkâr, çok merhametlidir. Mümin, Rabbini zât ve sıfatlarıyla lâyık olduğu biçimde tanıdığında daha sağlıklı bir Allah inancına sahip olur. Böylece O’na karşı daima hüsn-i zan besler. Zira kudsî bir hadiste Allah Teâlâ buyurur ki, “Kulum benim hakkımda ne zannediyorsa (ne düşünüyorsa) ben öyleyim. Ve bana dua ettiğinde ben onunla beraberim.” (M6829 Müslim, Zikir, 19.)

Kulun Allah hakkındaki zannı, ibadetlerinin karşılığının verileceği, tevbesinin kabul edileceği, duasına icabet edileceği ve isteklerinin yerine getirileceği kanaatini taşımasıdır. Kişi hüsn-i zan beslediği takdirde ilâhî rahmet ve mağfiretten istifade edecektir. Sû-i zan beslediğinde ise, korktuğu olumsuzluklarla karşılaşacaktır. “Kulum benim hakkımda nasıl düşünüyorsa ben öyleyim! Eğer zannı hayır şeklinde ise onun (mükâfatı da) hayır olur. Eğer zannı şer ise onunla karşılaşır.” (HM9065 İbn Hanbel, II, 391.) hadisi de bu durumu izah etmektedir. Sevgili Peygamberimiz, Allah’tan hiçbir zaman ümit kesmemeyi, hayatın son anına kadar her daim Rabbine karşı hüsn-i zan hâlinde olmayı, hayırlı olanı yapmayı buyurdukları hadisleriyle bildirmişlerdir: “Hepiniz ancak Yüce Allah’a hüsn-i zan besleyerek can verin.” (M7231 Müslim, Cennet, 82; D3113 Ebû Dâvûd, Cenâiz, 12-13.) “Mümin daima hayır üzerindedir. Bedeninden ruhu çıkarken bile Allah’a hamd eder.” (N1844 Nesâî, Cenâiz, 13.)

Sevgili Peygamberimizin terbiyesinde yetişen sahâbe bu hususun farkındaydı. Allah Resûlü’ne biat etme şerefine erişen sahâbîlerden vâsile b. Eska’, ölüm döşeğinde hasta olarak yatan Ebu’l-Esved’i ziyaret eder. Ebu’l-Esved büyük bir memnuniyet duyar. vâsıle hastanın durumunun ağır olduğunu anlar ve “Sana bir tek soru soracağım.” der. Ebu’l-Esved de, “Nedir o?” deyince, vâsile, “Rabbine karşı zannın nasıl?” der. Ebu’l-Esved de, ‘Güzel’ dercesine başıyla işaret eder. Bunun üzerine vâsile, “Müjdeler olsun! Ben Resûlullah’ı şöyle derken işittim, ‘Yüce Allah buyurdu ki: ‘Kulum benim hakkımda nasıl düşünüyorsa ben öyleyim!’’ (HM16112 İbn Hanbel, III, 492.) Mümin, bütün hayatında, özellikle de ölüm anında, Rabbinden yana ümitvar olur, hüsn-i zan beslerse rahmet ve mağfiretinden nasiplenir. Çünkü bu, aynı zamanda onun inancının varlığını ve devamlılığını gösterir. “Allah’ın rahmetinden ümit kesmeyin. Çünkü kâfirler güruhundan başkası Allah’ın rahmetinden ümidini kesmez.” (Yûsuf, 12/87.) âyeti de bu duruma işaret etmektedir.

Allah’ın affını ummayı öğrenmek, hayatın sonuna ertelenecek bir duygu değildir. Bugün duamızda, tövbemizde ve ibadetimizde aynı bağı kurabiliriz. Hastalıkta veya yaşlılıkta da bir insanı sürekli korkutan ifadeler yerine rahmeti, sorumluluğu ve samimi yönelişi dengeli biçimde hatırlatalım.

Bugün hakkımızda kötü yorumladığımız bir davranışı yeniden düşünelim. Bildiğimizle tahmin ettiğimizi ayıralım. Ardından kendi yanlışımızdan dönmek için bir karar verelim. İnsanlara karşı peşin suçlamayı, Rabbimize karşı da ümitsizliği azaltan bir gönül terbiyesine yönelelim. Hakikati ararken merhameti kaybetmeyelim.

Gönlümüzü Rabbimize açalım

Allah’ım! Bize insanlara karşı adil, Sana karşı ümitli bir gönül ver. Bilmediğimiz niyeti kötüye yormaktan, tahminimizi gerçek gibi yaymaktan ve kuruntuyla ilişkilerimizi yıpratmaktan Sana sığınırız.

Rabbimiz! Gerçek zarar karşısında doğru tedbiri almayı, mağdurun sözünü ciddiyetle dinlemeyi ve güvenliği korumayı bize öğret. Hüsnüzan adıyla haksızlığı örtmeyelim; korku yüzünden de masum insanı suçlamayalım.

Ya Rabbi! Rahmetinden ümit kesen gönüllerimize ferahlık ver. Tövbe etmeyi, yanlışımızı onarmayı ve yeniden doğru adım atmayı nasip et. Ailelerimize açık iletişim, gençlerimize güven ve son nefesimize kadar Sana güzel bir bağlılık lütfet. Âmin.

Kaynak: Diyanet kaynak metni, 3. cilt, 469–478. sayfalar. Ayet ve hadislerin asıl kaynakları ilgili alıntıların yanında belirtilmiştir. Arapça ayet metni: Tanzil Project, Uthmani 1.1, CC BY 3.0; meal: Diyanet İşleri Başkanlığı.