Hediyeleşmek: Sevgiyi Artırmanın Yolu

Hamd, nimetlerini paylaşmayı sevdiren, gönülleri iyilikle yakınlaştıran Yüce Allah’a mahsustur. Salât ve selâm, hediyeyi incelikle kabul eden ve vefayla karşılık veren Sevgili Peygamberimiz Hz. Muhammed Mustafa’ya, onun ailesine, ashâbına ve yolundan yürüyen bütün müminlere olsun.

Muhterem kardeşlerim, bazen küçük bir hediye bize “Seni hatırladım” der. İçindeki maddî değerden önce düşünülmüş olmanın sıcaklığını hissederiz. Bir komşunun gönderdiği yemek, bir çocuğun yaptığı resim, uzaktaki dostun getirdiği küçük hatıra gönülde yer bırakabilir. Hediye, eşyanın ötesinde bir yakınlık taşır.

Fakat bu güzel davranış hesap, gösteriş veya çıkarla karışırsa gönülleri yaklaştırmak yerine yük olabilir. Verenin kendini üstün gördüğü, alanın karşılığını yetiştirmekten korktuğu bir hediyeleşme yorucudur. Bugün hediyeyi sadeleştirip içindeki iyiliği büyütmeyi düşünelim.

Küçük iyiliği değersiz görmemek

عَنْ أَبِى هُرَيْرَةَ (رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ) عَنِ النَّبِيِّ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمْ) قَالَ: “يَا نِسَاءَ الْمُسْلِمَاتِ، لاَ تَحْقِرَنَّ جَارَةٌ لِجَارَتِهَا وَلَوْ فِرْسِنَ شَاةٍ.”

Ebû Hüreyre’den (ra) nakledildiğine göre, Hz. Peygamber (sav) şöyle buyurmuştur: “Ey Müslüman kadınlar! Hiçbir komşu kadın, bir koyun paçası bile olsa komşusunun verdiği şeyi küçük görmesin!” (B2566 Buhârî, Hibe, 1; M2379 Müslim, Zekât, 90)

Hicret yolculuğunun ardından Medine yeni misafirlerini karşılıyordu. Safer’in yirmi yedinci günü Mekke’den başlayan Hicret-i Nebî, meşakkat dolu iki uzun haftanın ardından Yesrib’deki Neccâroğulları mahallesinde son bulmuştu. Allah Resûlü (sav), Ebû Eyyûb el-Ensârî’nin davetine icabet ederek onun evinde konaklamaya karar vermişti. (“Hicret”, DİA, XvII, 461.) Adı artık Medînetü’r-Resûl olan kutlu beldenin Peygamber’e hasret insanları, ona yaklaşabilmek, onu şanına lâyık şekilde ağırlayabilmek için seferber olmuşlar, hicret yorgunu Hz. Nebî’yi memnun edebilmek için hiçbir fedakârlıktan kaçınmamışlardı. O vakit on bir yaşında olan Zeyd b. Sâbit, o günlere ait bir hatırasını şöyle anlatır: “Resûlullah (sav) Ebû Eyyûb’un evinde (misafir) iken, evine ilk giren hediye, benim götürdüğüm ve içinde ekmek, tereyağı ve süt bulunan tirit kabı idi. “Yâ Resûlallah! Bu kabı annem gönderdi.” dedim. O da, “Allah bunu senin için bereketli eylesin.” buyurdu ve ashâbını çağırdı; yemeği birlikte yediler. Daha kapıya yönelmeden, Sa’d b. Ubâde’nin kabı içeri getirildi. Allah Resûlü’nün orada kaldığı yedi ay boyunca her gece üç dört kişi kapısında bekler, ona ikram edilmek üzere nöbetleşe yemek taşırlardı...” (ST1/237 İbn Sa’d, Tabakât, I, 237.)

Resûl-i Ekrem (sav), “hediyeleşme” konusunda müminlere yol gösterirken; cömertlik, diğerkâmlık, vefa, ihsan, îsâr ve ikram gibi kardeşlik bağlarını güçlendiren birçok güzel hasleti bir davranışta birleştirmiş oluyordu. Onlara, dünya metaını verip karşılığında gönül almanın, Allah’ın rızasını kazanmaya eşdeğer bir meziyet olduğunu öğretiyordu. “Musâfaha edin (tokalaşın) ki içinizdeki kin gitsin; hediyeleşin ki birbirinizi sevin ve (aranızdaki) düşmanlık gitsin.” (MU1651 Muvatta’, Hüsnü’l- hulk, 4.) buyurmuştu. İslâm Peygamberi’nin sünnetine göre, birbiriyle karşılaşan iki Müslüman birbiriyle konuşmaya başlamadan önce selâm verecek, sonra bunu ten temasıyla pekiştirmek üzere musâfaha edecek, bir sonraki aşamada ise düşmanlıklara set çekmek ve muhabbeti tesis etmek üzere hediyeleşecekti.

Hediye, yürekten duyulan bir sevginin nişanesidir. Bu yüzdendir ki azlığına çokluğuna, değerli veya değersiz oluşuna bakarak hediyede ve onu getirende kusur aramak, hediyeleşme âdâbı ile uyuşmaz. Alçakgönüllülük, hilm ve tevazu gibi yüksek ahlâkî vasıflara sahip olan Peygamberimiz (sav), “Davet edene icabet edin ve hediyeyi reddetmeyin...” (HM3838 İbn Hanbel, I, 405.) buyurmuştu. Kendisi de paça yemeye davet edilse bile icabet edeceğini, kendisine bir kol kemiği hediye edilse bile kabul edeceğini belirterek (B5178 Buhârî, Nikâh, 74.) hediyenin maddî değerinden ziyade, hediyeleşmenin önemli olduğuna işaret etmişti. Öyle ki Kutlu Nebî, Âişe validemizin iyi niyetle de olsa hediyeyi geri göndermesini doğru bulmamıştı. Bir gün Peygamberimiz (sav) bir şey taşıyarak Hz. Âişe’nin yanından çıkan bir kadınla karşılaştı ve ona “Bu nedir?” diye sordu. Kadın, “Bunu Âişe’ye hediye ettim ama kabul etmedi.” dedi. Peygamberimiz, Âişe’nin yanına girince ona, “O kadının hediyesini kabul etseydin ya!” dedi. Âişe, “Yâ Resûlallah, o muhtaç birisi ve getirdiği hediyeye benden daha çok ihtiyacı var.” diye cevap verdi. Bunun üzerine Peygamberimiz, “Peki hediyesini kabul edip ona daha iyi bir şey veremez miydin?” (MA19670 Abdürrezzâk, Musannef, X, 449.) buyurdu.

Allah Resûlü özellikle maddî durumları iyi olmayan insanların gönülden verdikleri hediyelerin kabul edilip mağdur olmamaları için de karşılığının verilmesini tavsiye ediyordu. Bir başka hadisinde de “Ey Müslüman kadınlar! Hiçbir komşu kadın, bir koyun paçası bile olsa komşusunun verdiği şeyi küçük görmesin!” (B2566 Buhârî, Hibe, 1; M2379 Müslim, Zekât, 90.) buyurarak verilen hediyenin küçük görülerek geri çevrilmemesini istemişti. Hediyeleşme konusunda din farkı gözetmeyen Allah Resûlü, Yahudi bir kadının hediyesini de kabul etmişti. (D4512 Ebû Dâvûd, Diyât, 6; DM68 Dârimî, Mukaddime, 11.)

Hediyeyi kabul etmekle, başkasından bir şey istemenin aynı kefeye konmaması gereken iki farklı şey olduğunu ise Meymûne validemizin azatlısı Atâ’ b. Yesâr’ın naklettiği şu hadiseden anlıyoruz: “Resûlullah (sav), Ömer b. Hattâb’a bir hediye göndermiş, Hz. Ömer de hediyeyi iade etmişti. Bunun üzerine Allah Resûlü, “Onu niçin reddettin?” diye sordular. Hz. Ömer, “Ey Allah’ın Resûlü! Bizden biri için en hayırlı olanın, hiç kimseden hiçbir şey almamak olduğunu sen bize haber vermemiş miydin?” dedi. Resûlullah (sav), “Bu dilenmek suretiyledir. Ama dilenmeksizin olursa, o, Allah’ın sana verdiği bir rızıktır.” buyurdular. Hz. Ömer (ra) şöyle dedi: “Öyleyse bu canı bu tende tutan Allah’a yemin ederim ki bundan böyle hiç kimseden bir şey istemem; istemeksizin bana gelen her şeyi de alırım.” (MU1852 Muvatta’, Sadaka, 2.)

Peygamberimizin öğüdü, hediyenin büyüklüğünden önce gönlünü görmeyi öğretiyor. İmkânı az bir insanın verdiğini küçümsemek, yalnızca o eşyayı değil, bize uzanan yakınlığı da reddedebilir. Teşekkür ederken samimi olalım; karşılaştırmalarla insanları mahcup etmeyelim.

Çocuklarımızın emek vererek hazırladığı küçük şeylere de değer verelim. Onları sadece pahalı hediyelerle mutlu olunduğunu düşünerek büyütmeyelim. Bir iyiliğin içinde vakit, düşünce ve emek bulunduğunu fark etmelerine yardımcı olalım. Paylaşmanın sevinci fiyat etiketine sığmayacak kadar geniştir.

Yakınımızdaki gönlü gözetmek

عَنْ عَائِشَةَ (رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ) قُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّ لِى جَارَيْنِ فَإِلىَ أَيِّهِمَا أُهْدِى؟ قَالَ: “إِلَى أَقْرَبِهِمَا مِنْكِ بَابًا.”

Hz. Âişe (ra) anlatıyor: “Yâ Resûlallah, benim iki komşum var; hangisine hediye vereyim?” diye sordum. Resûlullah (sav), “Kapısı sana en yakın olana!” buyurdu. (B2259 Buhârî, Şuf’a, 3)

Peygamber Efendimizin, kendisine bir hediye gönderildiği zaman, “Hediye mi, zekât mı?” diye sormak âdetiydi. (B2576 Buhârî, Hibe, 7; T656 Tirmizî, Zekât, 25.) Gelen zekât ise hiçbir şeye elini sürmeden aileleri ve geçim kaynakları olmayan Ehl-i Suffe’ye gönderir, hediye ise hem kendisi yer hem de ona Suffe ehlini ortak ederdi. (B6452 Buhârî, Rikâk, 17; T2477 Tirmizî, Sıfatü’l- kıyâme, 36.)

Sevgili Peygamberimizin, maddî yönden fakir ama gönlü zengin insanlarla karşılıklı hediyeleşmeye gösterdiği ihtimama dair Enes b. Mâlik’in naklettiği şu anekdot dikkat çekicidir: “Çöl halkından Zâhir adında bir adam vardı. Zâhir, Hz. Nebî’ye her gelişinde hediyeler getirirdi. Döneceği zaman da Allah Resûlü (sav), sevdiği bu zâtın heybesini doldurur ve ‘Zâhir bizim köyümüz biz de onun şehriyiz.’ buyurarak Zâhir’in çölde bulunan çeşitli bitki gibi şeyler getirdiğini, kendilerinin de ona ihtiyaç duyduğu şeylerden hediye ettiklerini ifade ediyordu.” (HM12676 İbn Hanbel, III, 162; MA19688 Abdürezzâk, Musannef, X, 454.)

Getiren cariye de olsa, Allah Resûlü’nün nezdinde hediyenin apayrı bir yeri vardı. Öyle ki, cân-ı gönülden takdim edilen bir yiyecek için, nafile bir oruçtan vazgeçilebilirdi. “Allah Resûlü (sav) benim yanıma girdiğinde, ‘Yanınızda yiyecek bir şeyler var mı?’ diye sorar, ‘Hayır.’ diye cevap verirsek, ‘O hâlde ben oruç tutuyorum.’ buyururdu.” diyen Hz. Âişe şöyle anlatmaktaydı: “Bir gün yine yanımıza girince, ‘Yâ Resûlallah bize hays (hurma, keş ve yağdan yapılan bir yemek) hediye edildi, onu senin için sakladık.’ dedik. ‘Getirin.’ buyurdu ve o sırada tutmakta olduğu nafile orucu bozdu.” (D2455 Ebû Dâvûd, Sıyâm, 72; N2326 Nesâî, Sıyâm, 67.)

Hz. Âişe’nin satın alarak azat ettiği Berîre isimli cariye, kendisine verilen bir miktar sığır etini Allah Resûlü’nün hâne-i saadetine getirmişti. Peygamberimize bu etin Berîre’ye sadaka olarak verildiği söylenince o şöyle buyurmuştu: “Bu onun için bir sadaka, bizim içinse bir hediyedir!” (B1495 Buhârî, Zekât, 62; M2486 Müslim, Zekât, 171.)

Allah Resûlü’ne hediye vermek isteyen ashâb, onun sevgili eşi Hz. Âişe’ye olan ilgisini iyi bildiklerinden, hediyeyi onun evinde iken vermeyi tercih ederler, gerekirse bir süre erteleyip daha sonra takdim ederlerdi. (B2581 Buhârî, Hibe, 8.) Belli ki evde tencere kaynamadığı bir zamanda, (HM25138 İbn Hanbel, vI, 94.) hediye gelen yiyecekle Hz. Âişe’nin yüzünün güldüğünü gören Peygamberimizin de mutluluğu artıyor, böylece verilen hediyenin mânevî kıymeti de katlanmış oluyordu.

Kapısı en yakın komşuya öncelik verilmesi, çevremizdeki yakınlığı ihmal etmememizi hatırlatıyor. Uzakta büyük iyilikler planlarken aynı merdiveni paylaştığımız insanla hiç konuşmuyor olabiliriz. Elimizdeki küçük bir ikramla bu mesafeyi azaltabiliriz.

Hediyeyi verirken muhatabın durumunu düşünelim. Diyetine, ihtiyacına veya kullanabileceği şeye dikkat etmek inceliktir. Kullanmayacağı bir eşyayı sırf elimizden çıkarmak için vermek yerine gerçekten faydalı bir tercih yapabiliriz. Yardım ve hediye sunarken insanların mahremiyetini görüntülemeyelim; teşekkür borcunu herkesin önünde göstermelerini beklemeyelim.

Gönülden vermek, başa kakmamak

يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ لَا تُبْطِلُوا۟ صَدَقَٰتِكُم بِٱلْمَنِّ وَٱلْأَذَىٰ كَٱلَّذِى يُنفِقُ مَالَهُۥ رِئَآءَ ٱلنَّاسِ وَلَا يُؤْمِنُ بِٱللَّهِ وَٱلْيَوْمِ ٱلْـَٔاخِرِ فَمَثَلُهُۥ كَمَثَلِ صَفْوَانٍ عَلَيْهِ تُرَابٌ فَأَصَابَهُۥ وَابِلٌ فَتَرَكَهُۥ صَلْدًا لَّا يَقْدِرُونَ عَلَىٰ شَىْءٍ مِّمَّا كَسَبُوا۟ وَٱللَّهُ لَا يَهْدِى ٱلْقَوْمَ ٱلْكَٰفِرِينَ

Ey iman edenler! Allah'a ve ahiret gününe inanmadığı halde insanlara gösteriş olsun diye malını harcayan kimse gibi, sadakalarınızı başa kakmak ve gönül kırmak suretiyle boşa çıkarmayın. Böylesinin durumu, üzerinde biraz toprak bulunan ve maruz kaldığı şiddetli yağmurun kendisini çıplak bıraktığı bir kayanın durumu gibidir. Onlar kazandıklarından hiçbir şey elde edemezler. Allah kâfirler topluluğunu hidayete erdirmez. (Bakara 2/264)

Sahâbe-i kirâm, günün herhangi bir saatinde, Resûlullah’ın evine yakınları, komşuları veya daha uzaktan insanlar tarafından yiyecek, içecek, giyecek türünden hediyelerin gönderildiğine şahit olurlardı. Bunlar arasında Peygamber’in göz zevkine ve damak tadına uymayan şeyler bulunsa bile gönderene iade edilmezdi. İbn Abbâs’ın teyzesi Ümmü Hufeyd, bir keresinde Peygamberimize bir miktar keş (suyu süzülüp sertleşmiş yoğurt kurusu), tereyağı ve Arapların yemekte sakınca görmedikleri birkaç tane keler (kertenkele) hediye etmişti. Peygamber (sav) keşten ve tereyağından birer parça yedi, ancak hoşlanmadığı için kelere dokunmadı. (B2575 Buhârî, Hibe, 7; M5039 Müslim, Sayd, 46.)

Resûlullah (sav) kendisine verilen hediyeyi şer’î bir zorunluluk veya farklı bir gerekçe nedeniyle kullanamayacaksa ya bunu incitmeden ve gerekçesini de bildirmek suretiyle geri çevirir yahut bunu kullanabilecek insanlara dağıtırdı. Bir defasında kendisine hediye olarak gelen ipekli bir kumaşı Hz. Ali’ye vermiş ve bunu hanımlar arasında başörtüsü olarak paylaştırmasını istemişti. (İM3596 İbn Mâce, Libâs, 19.) Erkekler için takvaya uygun olmadığına kanaat getirdiği altın ve ipek gibi hediyeler verildiğinde, onu farklı bir yerde değerlendirmek üzere kenara kaldırırdı. Bir keresinde kendisine ipek bir kaftan hediye edilmişti. O da bunu giydi ve namaz kıldı. Namaz bitince kaftanı üzerinden çıkardı ve “Takva sahiplerine bu yakışmaz.” buyurdu. (B375 Buhârî, Salât, 16; M5427 Müslim, Libâs ve zînet, 23.) Yine bir gün, Necâşî’nin kendisine hediye ettiği ziynetler arasından çıkan altın bir yüzüğü benzer sebeple istememiş ve torunu Ümâme’ye vermişti. (D4235 Ebû Dâvûd, Hâtem, 8; İM3644 İbn Mâce, Libâs, 40.)

Peygamber Efendimize, döneminin yönetici ve krallarından da, devletler arası siyasî münasebetler çerçevesinde pek çok hediye gönderilmişti. Mısır Mukavkısı, İran Kisrâsı, Bizans İmparatoru, (T1576 Tirmizî, Siyer, 23; HM1235 İbn Hanbel, I, 145.) Yemen’in Zû Yezen bölgesi hükümdarı, (DM2522 Dârimî, Siyer, 53; D4034 Ebû Dâvûd, Libâs, 5.) Roma’nın Maan (Amman) valisi, (ST1/281 İbn Sa’d, Tabakât, I, 281; M4612 Müslim, Cihâd ve siyer, 76.) Eyle (Akabe) hükümdarı (B1481 Buhârî, Zekât, 54; M5948 Müslim, Fedâil, 11.) ve Dûmetü’l-Cendel Kalesi’nin kumandanı (B2616 Buhârî, Hibe, 28; M5422 Müslim, Libâs ve zînet, 18.) tarafından gönderilen çeşitli hediyeleri Resûlullah kabul etmişti. Ancak Endülüslü muhaddis ve Mâlikî fakihi Kâdî İyâz, Peygamberimizin (sav) gelen değerli hediyeleri kabul ettikten sonra ihtiyaç sahiplerine dağıttığını belirtmektedir. (KŞ1/123 Kâdî İyâz, Şifâ, I, 123.)

Peygamber-i Zîşân Efendimiz bir zamanlar yanı başından ayrılmadığı hâlde artık hayata veda etmiş olan sevdiklerini, yakınlarına hediyeler vererek yâd etmeyi de unutmuyordu. Hz. Âişe’nin, “Peygamber’i (sav), Hatice’den kıskandığım kadar hiçbir kadından kıskanmadım.” diyerek bahsettiği Hz. Hatice’nin vefatından sonra bile Resûlullah bir koyun kestiğinde onun yakın arkadaşlarına etten hediye ederdi. (B6004 Buhârî, Edeb, 23; M6277 Müslim, Fedâilü’s- sahâbe, 74.)

Gönüller Sultanı’nın hediye verme ve hediyeyi pay etme konusundaki şefkatli ve fedakâr hâli, hane halkına ve hanımlarına da sirayet etmişti. Allah Resûlü onlara, gönülden vereni Cenâb-ı Hakk’ın, daima daha güzeliyle mükâfatlandıracağını haber veriyordu. Bir yoksul, müminlerin annesi Âişe’den, oruçlu olduğu bir gün yardım istemişti. O sırada evinde tek bir ekmekten başka bir şey bulunmayan Hz. Âişe, azatlı cariyesine, “Ekmeği ona ver.” dedi. Cariye, “Orucunu açman için başka bir şey yok!” deyince, Hz. Âişe tekrar, “Ekmeği ona ver!” dedi. Cariye der ki: “Âişe’nin dediğini yaptım. Akşam olunca bize ekmeğe sarılmış vaziyette koyun eti hediye edildi. Müminlerin annesi Âişe beni çağırıp, “Bunu ye, bu senin ekmeğinden daha iyidir.” dedi. (MU1848 Muvatta’, Sadaka, 1.)

Ayet, iyiliği başa kakmanın gönüldeki yarasını düşünmemizi istiyor. Bir hediye geçmiş bir tartışmada silaha dönüşmemeli. “Sana şunu almıştım” diye insanın iradesine hükmetmeye çalışamayız. Gönül rızasıyla verilen iyilik, karşısındakini sürekli borçlu tutmak için kullanılmaz.

Ailelerimizde özel günleri masraf yarışına çevirmeyelim. Hediye alamayan eşin veya evlâdın sevgisini yok saymayalım. Bazen vaktini ayırmak, yükünü paylaşmak, ihtiyacını fark etmek daha kıymetli bir armağandır. Birbirimizden beklediğimiz incelikleri açıkça konuşabilir, gücümüzün sınırını da saygıyla kabul edebiliriz.

Hediye adı altında hakkı çiğnememek

وَلَا تَأْكُلُوٓا۟ أَمْوَٰلَكُم بَيْنَكُم بِٱلْبَٰطِلِ وَتُدْلُوا۟ بِهَآ إِلَى ٱلْحُكَّامِ لِتَأْكُلُوا۟ فَرِيقًا مِّنْ أَمْوَٰلِ ٱلنَّاسِ بِٱلْإِثْمِ وَأَنتُمْ تَعْلَمُونَ

Aranızda birbirinizin mallarını haksız yere yemeyin. İnsanların mallarından bir kısmını bile bile günaha girerek yemek için onları hakimlere (rüşvet olarak) vermeyin. (Bakara 2/188)

Akraba dışında kalan yakınlara hediye verirken önce kimden başlanması gerektiği, peygamberî bir düstur olarak Âişe annemizin ağzından şöyle kayda geçmiştir: “Yâ Resûlallah, benim iki komşum var; hangisine hediye vereyim?” diye sordum. Resûlullah (sav), ‘Kapısı sana en yakın olana!’ buyurdular.” (B2259 Buhârî, Şuf’a, 3.)

Efendimizin, hediyeyi alan kimsenin riayet etmesi gereken nezaketli tavra, şu sözlerle işaret buyurduğunu görmekteyiz: “...Size hediye verene karşılık verin. Karşılık verecek bir şey bulamazsanız, onun için dua edin.” (HM5703 İbn Hanbel, II, 96; N2568 Nesâî, Zekât, 72.) Peygamberimizin kendisine yemek getiren Zeyd b. Sâbit’e, “Bârekallâhü fîk.” (Allah bunu senin için bereketli eylesin.) demiş olması, (ST1/237 İbn Sa’d, Tabakât, I, 237.) dua ile teşekkürün ifade biçimlerinden biridir.

Rivayetlerden hediyeleşmenin karşılık beklenmeden, gönül rızası ile sevgi, ilgi ve alâkayı artırmaya aracı olan erdemli bir davranış olduğu anlaşılmaktadır. Ancak hediyeyi asıl gayesi dışında, daha büyük bir hediye almak için veya daha farklı bir beklentiyle veren kişinin hediyesinin kabul edilmemesini anlatan ibretli bir hadise vardır. Bedevîlerden biri Peygamber’e (sav) genç bir deve hediye etmişti. Resûlullah (sav), bunun yerine ona altı deve vererek hediyesine karşılık verdi. Fakat bedevî bunları yeterli görmeyerek kızdı. Durum Resûlullah’a (sav) ulaşınca o, Allah’a hamdetti ardından şöyle buyurdu: “Falan kişi bana bir deve hediye etti. Ben de ona altı deveyle karşılık verdim; fakat yine de memnun olmadı. Bundan dolayı Kureyş, Ensar, Sakîf ve Devslilerin dışındaki kimselerden hediye kabul etmemeyi düşündüm.” (T3945 Tirmizî, Menâkıb, 73; D3537 Ebû Dâvûd, Büyû’ (İcâre), 80.) Allah Resûlü’nün saydığı bu kabileler izzet ve ikramı bilen, âdâb ve usulle hareket eden insanları resmediyordu. Sadece bunlardan hediye kabul etmeyi bir an aklından geçirmiş olması, Peygamber Efendimizin hediyeyi farklı amaçlarla kullanan insanlara yönelik tavrına işaret ediyordu.

Resûlullah’ın (sav) “hediyeleşme” söz konusu olduğunda hiç hoşlanmadığı şey rüşvet ve iltimas maksadıyla hediye verilmesiydi. Nitekim Peygamberimiz, zekât toplama memuru olarak görevlendirdiği İbnü’lLütbiyye’nin, dönüşte, “Yâ Resûlallah şu sizin, şu da bana hediye edildi!” şeklinde sarf ettiği sözlere son derece üzülmüş, “Anne babanın evinde otursaydın da bir baksaydın bakalım; sana hediye veriliyor muydu verilmiyor muydu!” diyerek onu azarlamıştı. (B6636 Buhârî, Eymân ve nüzûr, 3; M4738 Müslim, İmâre, 26.) Zira kişinin bulunduğu makam ve görev dolayısıyla verilen hediyeler insanlar arasındaki sevgi bağlarını geliştirmez. Hatta görev istismarına götürebilen bir rüşvet şekline dönüşebilir. Rüşvet kokusu taşıyan her hediyeyi ribâ (faiz) ile eşdeğer tutan Peygamberimiz, “Bir kimse, bir kardeşi için aracılık yapar da kardeşi de sırf aracılığı karşılığında kendisine hediye verir, o da bunu kabul ederse, faiz kapılarından büyük bir kapının önüne gelmiş demektir.” buyurmaktadır. (D3541 Ebû Dâvûd, Büyû’ (İcâre), 82.) Bunu alışveriş hukukuna da taşıyarak, “Biriniz borç verdiğinde, (borcu alan kişi) kendisine hediye verir veya onu bineğinde taşımak isterse, ona binmesin ve hediyeyi kabul etmesin. Ancak aralarında bu durum borçlanmadan önce gerçekleşirse bunları yapabilir.” (İM2432 İbn Mâce, Sadakât, 19.) buyurmuştur. Allah Resûlü bunu, bir menfaat elde etmek için borç veren, borcu faize dönüştürmek isteyenlere yönelik söylemişti. Ancak borcunu ödedikten sonra kişinin daha önceden verilmiş bir şarta bağlı olmaksızın hediye vermesinde bir sakınca yoktu. Hatta Peygamberimiz, “Sizin en hayırlınız, borcunu en iyi şekilde ödeyeninizdir.” (B2305 Buhârî, vekâlet, 5.) sözleriyle alacaklıya bu şekilde hediye vermeleri için borçluyu teşvik etmiştir. Nitekim Peygamber Efendimiz daha önce kendisinden yarım vesk (yaklaşık 100 kg.) yiyecek aldığı bir adam borcunu istemeye geldiğinde ona bir vesk olarak geri ödeme yapmış, “Bu yarım vesk senin alacağın, bu yarısı da benden sana (hediye).” buyurmuştu. Yine bir vesk borçlandığı bir başka adama da iki vesk ödemiş, ona da aynı sözü söylemişti. (MZ6691 Heysemî, Mecmau’z-zevâid, Iv, 251; BZ8922 Bezzâr, Müsned, II, 474.)

“Sosyal barış”ın teminine hizmet edecek önemli faktörlerden biri kabul edilmesi gereken hediye, maksadını aşar ve yozlaşır, safiyetini yitirir ve bir rüşvet vasıtası hâline gelirse; olumlu fonksiyonunu kaybeder ve beklenenin aksine “sosyal güvenlik sorunu”na dönüşür. Özellikle de adaletin en hassas terazilerle tartılarak dağıtılması beklenen devlet dairelerinde hediye, şahsî menfaatler uğruna görevi kötüye kullanmaya sebebiyet veren, gayri meşru, gayri ahlâkî bir iş yaptırma aracı hâline gelebilir. İşte bu tehlikeye de işaret eden Peygamber (sav), “Hediyeyi hediye olduğu sürece alın. Borç üzerinden bir rüşvete dönüşünce onu sakın almayın!” (MS749 Taberânî, el- Mu’cemü’s-sağîr, II, 42; MK17361 Taberânî, el- Mu’cemü’l-kebîr, XX, 90.) buyurmuştur. Adaleti ile tanınan Halife Ömer b. Abdülazîz’in, “Resûlullah (sav) zamanında hediye, hediye idi; bugün ise rüşvettir.” (Buhârî, Hibe, 17 —bâb başlığı—.) sözüne bakılırsa uhrevî muhasebe bilincinin zayıfladığı, adlî otoritenin güçlüler ve zenginler lehinde zaafa uğradığı kargaşa zamanlarında hediyenin, ismi aynı kalsa bile mahiyet değiştirerek rüşvete dönüşebileceği anlaşılmaktadır.

Bir görevin veya kararın karşılığında verilen şey, hediye adı taşıdığı için masum olmaz. Hak edilmeyen ayrıcalığı elde etmek, sırayı bozmak veya bir işi kayırmak için verilen menfaat insanın hakkını çiğner. Kendi çevremizde bu sınırı açıkça koruyalım.

Bugün birini sevindirmek istiyorsak önce niyetimizi gözden geçirelim. Beklenti yüklemeyen bir ikram sunalım, aldığımız bir iyiliğe teşekkür edelim, gösterişe dönüşmüş bir masrafı sadeleştirelim. Hediyemiz dostluğu güçlendirsin, adaleti zedelemesin. Eşyanın değeri zamanla azalabilir; incitmeden gösterilen vefa ise gönülde kalır.

Gönlümüzü Rabbimize açalım

Allah’ım, bize paylaşmanın sevincini ve iyiliğin inceliğini nasip et. Hediyelerimizi gösterişten, çıkar hesabından ve başa kakmaktan arındır. Küçük bir iyiliğin kıymetini bilen gönüller ver.

Rabbimiz, ailelerimizde, komşuluklarımızda ve dostluklarımızda sevgiyi çoğalt. Çocuklarımızı cömert ve vefalı yetiştir. Hediye adı altında rüşvete ve haksızlığa yönelmekten bizi koru. Veren elimizin yanında teşekkür eden bir dil, hakka bağlı bir vicdan ihsan et. Âmin.

Kaynak: Diyanet kaynak metni, 4. cilt, 365–376. sayfalar. Ayet ve hadislerin asıl kaynakları ilgili alıntıların yanında belirtilmiştir. Arapça ayet metni: Tanzil Project, Uthmani 1.1, CC BY 3.0; meal: Diyanet İşleri Başkanlığı.