Hadislerle İslâm.. "Haklara Riayet: Her Hak Sahibine Hakları Verebilmek" Konulu Hadislerle İslâm Vaazı sitemize eklenmiştir..
Haklara Riayet: Her Hak Sahibine Hakları Verebilmek
Hamd, her hak sahibinin hakkını bilen, adaleti ve emanete bağlılığı emreden Yüce Allah’a mahsustur. Salât ve selâm, kulluğu insanların hakkını gözeterek yaşayan Sevgili Peygamberimiz Hz. Muhammed Mustafa’ya, onun ailesine, ashâbına ve yolundan yürüyen bütün müminlere olsun.
Aziz kardeşlerim, ibadetlerimiz bizim için kıymetlidir; namazımıza, orucumuza ve duamıza özen gösteririz. Fakat Rabbimizin huzuruna giderken yanımıza yalnızca yaptığımız ibadetler gelmez. İncittiğimiz insanın hakkı, geciktirdiğimiz borç, yaydığımız yanlış haber de hesabımızın içindedir. Kulluğumuzun bu tarafını düşünmeden kendimizi rahatlatamayız.
Hak bazen büyük bir dava olarak karşımıza çıkar, bazen bir işçinin ücreti, bir çocuğun dinlenilme ihtiyacı, bir eşin emeği olarak yanı başımızdadır. “Kimse görmedi” dediğimiz yerde de Allah’ın gördüğünü hatırlayalım. Bugün başkasının hakkını anlatırken önce kendi üzerimizdeki haklara bakmaya niyet edelim.
Her hakkın sahibi vardır
عَنْ أَبِى أُمَامَةَ الْبَاهِلِيِّ قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمْ) فِى خُطْبَتِهِ عَامَ حَجَّةِ الْوَدَاعِ: “إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَتَعَالَى قَدْ أَعْطَى لِكُلِّ ذِى حَقٍّ حَقَّهُ…”
Ebû Ümâme el-Bâhilî anlatıyor: “Resûlullah’ı (sav) veda Haccı senesinde verdiği hutbede şöyle derken işittim: ‘Şüphesiz Yüce Allah, her hak sahibine hakkını vermiştir...’” (T2120 Tirmizî, vesâyâ, 5)
Nebî (sav), bir gün ashâbı ile oturuyordu. Zaman zaman yaptığı gibi onları konuşturarak sohbetine başladı: “Müflis kimdir bilir misiniz?” Ashâbdan söz alan biri, “Bizim aramızda müflis, malı mülkü olmayan kimsedir.” dedi. Bu cevap üzerine Allah Resûlü şöyle buyurdu: “Asıl müflis, kıyamet gününde kıldığı namaz, tuttuğu oruç ve verdiği zekâtla gelir. Ancak dünyada iken şuna sövmüş, buna iftira atmış, ötekinin malını yemiş, berikinin kanını dökmüş, bir başkasını da dövmüştür. (İhlâl ettiği bu hakların karşılığı olarak) iyiliklerinden alınıp hak sahiplerine verilir. Şayet hesabı görülmeden iyilikleri biterse, mağdur ettiği insanların günahlarından alınarak bunun üzerine yüklenir, sonra da cehenneme atılır.” (M6579 Müslim, Birr, 59.)
Âhiret gününde iflas eden insanı bu şekilde tasvir ediyordu Kutlu Nebî. Müflisin bütün çabaları boşa çıkmış, işlediği kötülükler iyiliklerini alıp götürmüş, mükâfat beklerken cezalandırılmıştı. Allah katında mükâfat kazanmak ve azaptan kurtulmak için kul haklarından arınmış olmak gerekiyordu. Nitekim sahâbeden Ebû Saîd el-Hudrî, Peygamber Efendimizin şöyle buyurduğunu rivayet etmişti: “Kıyamet günü müminler ateşten kurtulurlar ve cennetle ateş arasındaki bir köprü üzerinde durdurulurlar. Orada, dünyada iken aralarında meydana gelmiş haksızlıklar için kısas yapılır. Nihayet haksızlıklardan temizlendikleri ve pâk oldukları zaman cennete girmelerine izin verilir.” (B6535 Buhârî, Rikâk, 48.) Peygamber (sav) başka bir konuşmasında, “Âhiret gününde ne altın ne de gümüş para vardır. Bu nedenle haksızlık yapanın iyilik ve sevapları varsa bunlardan alınıp hak sahibine verilir. Şayet sevabı yoksa mağdur ettiği kişinin günahlarını yüklenir.” (T2419 Tirmizî, Sıfatü’l- kıyâme, 2.) demiştir. Hesaplaşma ancak böyle tamamlanır. Allah Resûlü’nün, “Allah’ın huzuruna, hiç kimseye haksızlık yapmadan çıkmayı umuyorum.” (D3450 Ebû Dâvûd, Büyû’ (İcâre), 49.) şeklindeki ifadesi onun bu konudaki titizliğini gösterir.
Kur’an’ı Kerim’de “hak”, gerçeğe uygun olan söz, (A’râf, 7/169.) doğru yol, (Yûnus, 10/35.) aslına uygun inanç, bilgi, (Yûnus, 10/36.) adalet, (A’râf, 7/89.) görev ve ödev, (Bakara, 2/236.) bir olayın içyüzü, (Yûsuf, 12/51.) doğru, gerçek, sabit gibi anlamlara gelir. Bu anlamlarından dolayı da Kur’an (İsrâ, 17/105.) ve İslâm’ı (İsrâ, 17/81.) ifade etmek için kullanılmaktadır. “Hak”, daha çok, “gerçeğe uymayan inanç, hüküm ve düşünceler” anlamına gelen bâtılın zıddını ifade etmektedir. (Nisâ, 4/105; Mâide, 5/77.) Bu kelime, varlığı kesin olan, mutlak gerçek anlamlarından dolayı Allah’ın bir ismi veya sıfatı olarak da zikredilmiştir. (Yûnus, 10/30; Hac, 22/62.)
Peygamberimiz de, “Yâ Rabbi, sen Hak’sın. Vaadin de haktır. Senin sözün de haktır. Sana kavuşmak haktır. Cennet haktır. Cehennem de haktır. Peygamberler de haktır. Kıyametin kopması da haktır.” (B7499 Buhârî, Tevhid, 35.) hadisinde hak kavramını, peygamberler, cennet, cehennem ve kıyametin birer gerçek olduğunu ifade etmek için kullanmıştır. Yine, “Allah yolunda cihad eden, hürriyetini elde etmek için uğraşan ve zinaya düşmemek için evlenmek isteyen kişiye yardım etmek Allah’ın hakkıdır.” (İM2518 İbn Mâce, İfk, 3.) hadisinde de hak, âdeta bir “borç ya da kararlılık” anlamındadır. “Her yedi günde başını ve bedenini yıkamak, Müslüman üzerinde Allah’ın bir hakkıdır.” (M1963 Müslim, Cum’a, 9.) hadisinde ise hak ifadesi “yükümlülük” anlamında kullanılmaktadır.
Ayrıca hak, “kişinin yetkileri, ayrıcalıkları ve diğer varlıklara karşı sabit olan görevleri” şeklinde de nitelenebilir. Hak konusunda dikkat edilmesi gereken en önemli husus, hakkın tespiti meselesidir. İslâm düşüncesine göre, hakkı belirleyen öncelikle Yüce Allah’tır. Peygamber Efendimizin ifadesiyle, “Şüphesiz Yüce Allah, her hak sahibine hakkını vermiştir...” (T2120 Tirmizî, vesâyâ, 5.) Kullara şekil ve yön veren Yüce Allah olduğu gibi, hakları ve hakların kaynağını beyan eden de O’nun gönderdiği vahiydir. Zira Kur’an’ın ifadesine göre, “Yerlerin ve göklerin mülkü Allah’a aittir.” (İbrâhîm, 14/2; Nahl, 16/52.) Her şeyi yaratan (En’âm, 6/102; Ra’d, 13/16.) ve her şeyin sahibi, mâliki olan Allah, (Âli-i İmrân, 3/26.) aynı zamanda hakkın da sahibi ve belirleyicisidir.
Allah Teâlâ, hakları insanların istek ve arzularına göre değil, adalet ve denge prensiplerine göre belirlemiştir. Nitekim Kur’ân-ı Kerîm’de, “Eğer hak onların arzularına uysaydı, gökler ile yer ve onlarda bulunanlar elbette bozulur giderdi.” buyrulmaktadır. (Mü’minûn, 23/71.) Hak dağılımı kişilerin veya bazı grupların elinde olsaydı çatışma, haksızlık ve dengesizlik kaçınılmaz olurdu. Hâlbuki Allah Teâlâ hak dağılımında insanlara verilen hakların az, yetersiz, buna karşı sorumlulukların ağır ve sıkıcı olmasını değil; fert ve toplum hayatının denge ve düzen içinde yürümesini önemsemiştir. (ŞB2/39 Şâtıbî, Muvâfakât, II, 39-40.)
Peygamberimizin sözü, hayatı yalnızca kendi isteğimize göre düzenleyemeyeceğimizi hatırlatıyor. Bir mirasın paylaşımı, bir borcun ödenmesi, bir emanetin korunması duygularımıza bırakılamaz. Hak sahibinin bizden hoşlanmaması veya bize yakın olmaması hakkını azaltmaz.
Bazen aile içinde “Biz bizeyiz” denilerek hesap tutulmuyor, sonra yıllarca süren kırgınlıklar doğuyor. Borcu ve ortaklığı baştan açıkça konuşalım. Verdiğimiz sözü kayda geçirmek güvensizlik değil, hakkı koruyan bir tedbir olabilir. Belirsizliğin sonunda bir yakınımızın gönlünü yormaktansa başta dürüstlükle düzen kuralım.
Allah’a kullukla başlayan sorumluluk
عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ قَالَ: كُنْتُ رِدْفَ رَسُولِ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمْ) عَلَى حِمَارٍ يُقَالُ لَهُ عُفَيْرٌ... قَالَ: “فَإِنَّ حَقَّ اللَّهِ عَلَى الْعِبَادِ أَنْ يَعْبُدُوا اللَّهَ وَلاَ يُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا، وَحَقُّ الْعِبَادِ عَلَى اللَّهِ [عَزَّ وَجَلَّ] أَنْ لاَ يُعَذِّبَ مَنْ لاَ يُشْرِكُ بِهِ [شَيْئًا].”
Muâz b. Cebel anlatıyor: “Ufeyr denilen bir eşeğin üzerinde (yolculuk ederken) Allah Resûlü’nün (sav) terkisinde idim... Hz. Peygamber şöyle buyurdu: ‘Allah’ın kulları üzerindeki hakkı, Allah’a ibadet etmeleri ve O’na hiçbir şeyi ortak koşmamalarıdır. Kulların Yüce Allah üzerindeki hakkı ise kendisine ortak koşmayan kimselere azap etmemesidir.’” (M144 Müslim, Îmân, 49)
İslâm düşüncesinde haklar, “Allah’ın hakları” ve “kulların hakları” şeklinde ikiye ayrılır. İlki, Allah ile insan arasındaki hakları; ikincisi ise, insanın diğer insanlarla olan hukukunu ifade eder. Modern dönemlerin en revaçtaki kavramı olan “insan hakları” yerine İslâm kültüründe “kul hakları” tabiri kullanılır. İnsan hakları sadece insan ile insan arasındaki karşılıklı hukuku ifade ederken; kul hakları önce Allah ile kul arasındaki, sonra da kul ile kullar arasındaki hukuka işaret eder. Dolayısıyla, kul hakları tabiri, içerik olarak insan hakları tabirinden çok daha geniştir. Nitekim Peygamberimiz, Muâz b. Cebel ile yaptığı bir yolculuk esnasında Allah ile insan arasındaki bu hak ilişkisini çok veciz bir şekilde anlatır. Resûlullah, “Ey Muâz! Allah’ın kulları üzerindeki haklarını bilir misin?” diye sorar. Muâz, “Allah ve Resûlü daha iyi bilir.” der. Resûlullah, “Allah’ın kulları üzerindeki hakkı, kendisine hiçbir şeyi ortak koşmamaları ve O’na ibadet etmeleridir.” buyurarak sorunun cevabını verir. Bir süre yol aldıktan sonra yine o mübarek ses işitilir: “Peki ey Muâz! Bunu yaptıkları takdirde kulların Allah üzerindeki hakkı nedir, bilir misin?” Muâz yine, “Allah ve Resûlü daha iyi bilir.” dedikten sonra Resûlullah, “Allah’ın onlara azap etmemesi, (M144 Müslim, Îmân, 49.) onları cennetine koymasıdır.” buyurur. (HM22423 İbn Hanbel, v, 239.)
Allah’ın hakları, sadece ibadetleri değil, bütün fertlerin yararını ilgilendiren toplumsal konuları da kapsamaktadır. Toplumda bir haksızlığı önlemek veya hakkı tespit etmek amacıyla Allah rızası için şahitlik yapılmasını isteyen âyetler (Talâk, 65/2; Nisâ, 4/135.) bu kapsamdadır. Aynı şekilde toplum düzenini sağlamak için verilen cezaların da Allah hakkı olduğu kabul edilmiştir. Peygamber Efendimizin, zekâtı vermenin Allah hakkı olduğunu bildiren hadisleri (M2295 Müslim, Zekât, 26; T1652 Tirmizî, Fedâilü’l- cihâd, 18.) de yine aynı yöndedir.
İslâm, Allah’ın hakları ile kulların hakları arasında belli bir ölçü getirmiştir. Her yönüyle Müslümanlar için örnek ve ölçü olan Allah Resûlü, Allah’a karşı ibadet ve taat amacıyla da olsa, kulların haklarının ihmal ya da ihlâl edilmesini hoş görmemiştir. Nitekim Kutlu Nebî’nin, genç ve dindar dostlarından biri olan Abdullah b. Amr’a yaptığı tavsiyeler, onun bu konudaki titizliği kadar, hak kavramına verdiği önemi de göstermektedir.
Peygamberimiz, ibadete düşkünlüğünden dolayı Abdullah’ı çok severdi. Bir müminin ibadet etmesi ve bu şekilde kulluk bilincini ortaya koyması şüphesiz her türlü övgünün üstündeydi ama her şeyin de bir ölçüsü vardı. Abdullah devamlı oruç tutmakta, gece gündüz demeden namaz kılmaktaydı. Bu sebeple günlük hayatın gereklerini yerine getirmiyor, eşini ve çocuklarını ihmal ediyordu. Durumu haber alan Allah Resûlü onunla konuşmak istedi:
“Hiç ara vermeden, peş peşe sürekli oruç tutuyor, geceleri de sürekli namaz kılıyormuşsun. Aman böyle yapma. Çünkü senin üzerinde gözünün hakkı var, nefsinin hakkı var, ailenin (eşinin) hakkı var. Bazı günler oruç tut, bazen tutma. Namaz kıl, uykunu da uyu. On günde bir oruç tutsan, diğer dokuz gün için de sevap alırsın.” Abdullah hemen atıldı: “Yâ Resûlallah! Ben dediklerinden daha fazlasını yapabilecek kadar güçlüyüm!”
Resûlullah, “O zaman Dâvûd Peygamber’in orucu gibi oruç tut.” dedi. Abdullah sordu: “Dâvûd Peygamber nasıl oruç tutardı ki Ey Allah’ın Resûlü?” Resûlullah, “Dâvûd Peygamber bir gün oruç tutar, bir gün tutmazdı. Düşmanla karşılaştığı zaman da kaçmazdı.” cevabını verdi. Abdullah, bu cevap karşısında biraz irkilmiş, Cenâb-ı Peygamber’in kastettiği noktaya gelmişti: “(Böyle oruç tutup takatsiz kalınca) kim savaştan kaçmamamı garanti edebilir ki!” Bu itiraf üzerine Peygamber Efendimiz zaman zaman yaptığı gibi, konunun iyice anlaşılması için sözünü üç kere tekrarladı ve şöyle dedi: “Hiç ara vermeden, sürekli, her gün oruç tutan, oruç tutmuş sayılmaz.” (M2734 Müslim, Sıyâm, 186.)
Rabbimize kulluk en temel sorumluluğumuzdur. Bu kulluk, bizi insanlara karşı duyarsızlaştırmaz; aksine davranışlarımızı daha dikkatli kılar. Namazda okuduğumuz sözlerin ölçüsü alışverişte, ailede ve işte de hatırlanmalıdır.
Bir hakkı çiğnememek için mutlaka kanunen zorlanmayı beklemeyelim. Elimizde bir fırsat varken adaleti kendimiz gözetelim. Kimsenin bize ulaşamadığı bir meselede dahi vicdanımızı susturmayalım. İman, denetimin bittiği yerde sorumluluğun bitmediğini bilmekle de güçlenir.
İbadet yakınlarımızın hakkını unutturmasın
عَنْ عَائِشَةَ: أَنَّ النَّبِيَّ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمْ) بَعَثَ إِلَى عُثْمَانَ بْنِ مَظْعُونٍ فَجَاءَهُ فَقَالَ: “...فَإِنَّ لِأَهْلِكَ عَلَيْكَ حَقًّا، وَإِنَّ لِضَيْفِكَ عَلَيْكَ حَقًّا، وَإِنَّ لِنَفْسِكَ عَلَيْكَ حَقًّا...”
Hz. Âişe’den rivayet edildiğine göre, Hz. Peygamber (sav) (kendisini ibadete vererek dünyadan el etek çektiğini duyduğunda) Osman b. Maz’ûn’u çağırmak üzere birini göndermiş ve geldiğinde ona şöyle buyurmuştur: “...Ailenin senin üzerinde hakkı vardır. Misafirinin senin üzerinde hakkı vardır. Nefsinin senin üzerinde hakkı vardır...” (D1369 Ebû Dâvûd, Tatavvu’, 27)
“Ben cinleri ve insanları ancak bana kulluk etsinler diye yarattım.” (Zâriyât, 51/56.) âyetinde de dikkat çekildiği üzere ibadet, insanın varlık sebebidir. Buna rağmen Allah Resûlü, böylesine önemli olan ibadetin, belirli ve insanın gücüne göre tespit edilmiş ölçüler içinde yerine getirilmesini istemiştir. Bu şekilde, ferde verilen sorumluluklara bir sınırlama getirilerek, insanın yaratılış gayesi olan kullukla beraber temel haklardan feragat edilemeyeceğine ve hakların özünün korunması gerektiğine işaret edilmiştir.
İslâm’a göre din, ırk, cinsiyet ve millet farkı gözetmeksizin her insanın doğuştan sahip olduğu en önemli hakkı şüphesiz ki hayat hakkıdır. Aslında bu hak, daha ana rahminde “canlı bir organizma” denilecek aşamada başlar. Tıbben herhangi bir zorunluluk olmadıkça, o ceninin de hayat hakkı vardır ve kürtaj gibi dışarıdan bir müdahale ile onun yaşama hakkı engellenemez. Sonra insan, doğumundan itibaren, bu hayata gözünü açar açmaz iyi bir bakım, güzel bir isim, terbiye, kendisine miras olarak intikal eden malların korunması gibi çeşitli haklara sahip olur. Bu ilk adımında insan, her bakımdan alıcı konumundadır. Zira sorumlu/yükümlü olabilmesi için akıllı ve ergin olması gerekir. Kişi, çocukluk dönemini atlatıp iyi ile kötüyü, kâr ile zararı birbirinden ayırabildiği yaşa ulaştığı zaman, haklarıyla birlikte bütün sorumluluklarını da yerine getirmeye başlar. Bu duruma geldiğinde ise insanın, hak ve sorumluluklardan birini yerine getirip diğerini ihmal etmemesi gerekir Allah Teâlâ, “Kim, bir insanı, bir can karşılığı veya yeryüzünde bir bozgunculuk çıkarmak karşılığı olmaksızın öldürürse, o sanki bütün insanları öldürmüştür. Her kim de birini (hayatını kurtararak) yaşatırsa, sanki bütün insanları yaşatmıştır.” (Mâide, 5/32.) buyurarak bu hakkın her şeyden önce gelen temel haklardan olduğunu bildirmiştir.
Hayat hakkı yanında, mal mülk gibi maddî değerlerin; izzet, şeref ve namus gibi kişilik değerlerinin korunması da temel haklardandır. Nitekim Peygamberimiz bütün insanlığa hitaben şöyle buyurur: “(Ey insanlar!) Bu (Zilhicce) ayınızda, bu (Mekke) şehrinizde, bu (arefe) gününüz nasıl saygın ise, kanlarınız, mallarınız ve ırzlarınız (şeref ve namuslarınız) da aynı şekilde saygın (dokunulmaz)dır.” (B67 Buhârî, İlim, 9; M4384 Müslim, Kasâme, 30.)
Bilinçli bir Müslüman için hak, her yerde ve her zaman arzulanan, ihlâli karşısında ise savunulması gereken bir temel değerdir. Allah Resûlü, zalim yöneticiye karşı hakkı söylemeyi, en faziletli cihad olarak nitelemiştir. (İM4012 İbn Mâce, Fiten, 20.) Bu yüzdendir ki hakkın muhafazası adına Müslümanlar, gerektiğinde canlarını ve mallarını ortaya koymaktan çekinmezler. İslâm, gerek Allah’ın gerekse insanın haklarına o kadar önem vermiştir ki bu uğurda gösterilecek her türlü çabayı övmüş; can, mal, aile ve din gibi değerleri savunma uğrunda hayatını kaybeden kişiyi şehit kabul etmiştir. (T1421 Tirmizî, Diyât, 21.) Peygamber Efendimizin belirttiğine göre, sabrederek, ecrini Allah’tan umarak, savaş meydanından kaçmaksızın ileri atılarak cihad eden kimse şehid olduğunda Allah Teâlâ tarafından günahları bağışlansa da üzerinde kul hakkı olması hâlinde bu borç affolunmaz. (N3157 Nesâî, Cihâd, 32.) Dolayısıyla kişi bir başkasının hakkını ödemediği sürece tam olarak arınamaz.
Bir gün, Yahudi olduğu söylenen bir adam, (Hİ4/117 İbn Hacer, İsâbe, Iv, 117.) Peygamber Efendimize borç verdiği deveyi kaba bir tavırla ister. Onun bu tavrını beğenmeyen ashâbdan bazıları onu paylamak isterler. Ancak Kutlu Nebî, “Hak sahibinin, söz söyleme hakkı vardır.” (M4110 Müslim, Müsâkât, 120.) buyurarak adamın bu tavrını anlayışla karşılar ve ashâbının ona karşı koymasını da engeller.
Diğer insanların hakları söz konusu olduğunda şüphesiz, ailenin temeli olan karı kocanın birbirlerine karşı olan hakları özel bir yere sahiptir. Zira huzur, sevgi ve güvenin kaynağı olan ailede eşlerin birbirlerine karşı hakları ve sorumlulukları olduğu, Allah Teâlâ tarafından bildirilmiştir. (Bakara, 2/228.) Bu hakların en önemlilerinden biri, Allah’ın varlığının delillerinden olan sevgi ve merhametin (Rûm, 30/21.) temini, bir diğeri de iyi geçimdir. (Nisâ, 4/19.) Allah Resûlü de veda Hutbesi’nde bu haklar üzerinde özellikle durmuş ve şu tavsiyelerde bulunmuştur: “Sizin, hanımlarınızın üzerinde haklarınız olduğu gibi, hanımlarınızın da sizin üzerinizde hakları vardır. Sizin hanımlarınız üzerindeki hakkınız, hanımlarınızın namuslarını muhafaza etmeleri ve hoşlanmadığınız kimsenin evinize girmesine izin vermemeleridir. Dikkat edin! Hanımlarınızın sizin üzerindeki hakkı onların giyim ve gıda ihtiyaçlarının güzelce karşılanmasıdır.” (İM1851 İbn Mâce, Nikâh, 3.) Ayrıca kadınların özel hakkı olan mehrin erkek tarafından verilmesinin gerekli olduğunu da bildirerek (M3472 Müslim, Nikâh, 63.) kadınların sosyal haklarının teminat altına alınmasını sağlamıştır. Elbette bu maddî hakların yanı sıra kadınlar saygı ve merhamet görme, bedenen ve ruhen desteklenme, ilgi ve sevgi bulma gibi mânevî haklarına da Peygamberimizin öğretileri ile kavuşmuşlardır.
Peygamberimizin dengesi, nafile ibadet gayretinin bile aileyi ve bedeni ihmal etme sebebi olamayacağını gösteriyor. Hayır işinde çalışırken evdeki temel sorumlulukları hep başkasına bırakıyorsak bunu gözden geçirmeliyiz. İnsanlara hizmet edenin kendi yakınlarını sürekli yorması doğru bir denge değildir.
Dinlenmeye, sağlığa ve aileyle ilgilenmeye zaman ayırmak kulluğun dışında bir boşluk sayılmamalıdır. İhtiyaçların hepsini aynı anda karşılayamayabiliriz; fakat adaletli bir düzen kurmaya gayret edebiliriz. Yakınlarımızla konuşalım, hangi yükün kimin omzunda kaldığını görelim. İyilik, bir yerde büyürken başka bir yerde ihmale dönüşmesin.
Helâlleşmek telafiye çağırır
عَنْ أَبِى هُرَيْرَةَ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمْ) قَالَ: “مَنْ كَانَتْ عِنْدَهُ مَظْلَمَةٌ لِأَخِيهِ فَلْيَتَحَلَّلْهُ مِنْهَا…”
Ebû Hüreyre’den nakledildiğine göre, Resûlullah (sav) şöyle buyurmuştur: “Kim kardeşine haksızlık etmişse, onunla helâlleşsin...” (B6534 Buhârî, Rikâk, 48)
Aile içinde bu haklara sahip olan çocuklar da anne babalarına karşı sorumluluk içinde olurlar. Gerçi Resûl-i Ekrem’in de ifade buyurduğu gibi, “Bir evlâdın anne ve babasının hakkını ödemesi gerçekten zordur.” (T1906 Tirmizî, Birr, 8.) Ama yine de Peygamber Efendimiz anne babaya iyilikte bulunmayı ve onlara karşı saygısızlıktan sakınmayı ısrarla tavsiye ederek ebeveynin haklarına dikkat çekmiştir. (N611 Nesâî, Mevâkît, 51.) Çünkü, “Rabbin hoşnutluğu anne babanın hoşnutluğuna, O’nun öfkesi ise anne babanın öfkesine bağlıdır.” (T1899 Tirmizî, Birr, 3.)
Anne baba dışındaki akraba haklarına da gerekli hassasiyet gösterilmelidir. Çünkü Allah Resûlü bu konuda, “Allah’a ve âhiret gününe iman eden kimse akraba ilişkilerini sürdürsün.” (B6138 Buhârî, Edeb, 85.) buyurmuştur. Yine akrabası kendisine iyililik yapmayı kestiği hâlde onlara iyilik yapmaya devam eden kişileri öven (B5991 Buhârî, Edeb, 15.) ve “Akrabalarla ilişkiyi kesen kimse cennete giremez.” (B5984 Buhârî, Edeb, 11.) buyuran Sevgili Peygamberimiz, konunun ne kadar önemli olduğunu vurgulamıştır.
Kişiye ailesinden sonra en yakın olan komşuların hakları da unutulmamalıdır. Resûlullah (sav), “Allah’a ve âhiret gününe iman eden kişi, komşusuna eziyet etmesin.” (B6136 Buhârî, Edeb, 85.) buyurarak bu hakkın Müslüman için vazgeçilmez olduğunu belirtmiştir. Yine Efendimiz, ev veya tarlada komşu olanın, komşunun evi veya tarlasını satın almada öncelik hakkına sahip olduğunu (D3516 Ebû Dâvûd, Büyû’, 73.) hatırlatırken, komşuluk haklarının izzet ikram ve benzeri durumlarda olduğu gibi alım satım gibi durumlarda da öncelikli olması gerektiğini bildirmekteydi.
Müslüman, aile bireyleri, yakın akrabaları, komşuları yanında toplumun diğer bireylerine karşı da sorumludur. Zira Peygamber Efendimizin tasvirine göre İslâm’ın toplum anlayışına göre, inanan bireyler “birbirine sımsıkı kenetlenmiş tuğlalardan oluşan bir bina”ya (B6026 Buhârî, Edeb, 36.) veya “bir vücuda benzer.
Organlardan biri hastalanınca vücudun tamamı ateşlenir ve uykusuz kalır.” (B6011 Buhârî, Edeb, 27.) Bundan dolayı İslâm, toplumun bireylerini birbirine bağlayacak ve sağlıklı bir işleyiş temin edecek prensipleri iştiyakla tavsiye eder. Yine bu nedenle Resûl-i Ekrem, “Müslüman’ın Müslüman üzerindeki hakkı beştir: Selâmı almak, hastayı ziyaret etmek, cenazeye katılmak, davete icabet etmek ve aksırana dua etmek.” buyurmuştur. (B1240 Buhârî, Cenâiz, 2.)
Hadisin çağrısını yarına ertelemeyelim. Helâlleşmek yalnızca genel bir cümle söylemek değildir; alınan malı geri vermek, borcu ödemek, yanlış bilgiyi düzeltmek gibi somut telafiler de gerektirir. Hak sahibi affetmek zorunda değildir; onun üzerinde ikinci bir baskı kurmayalım.
Bugün üzerimizde bekleyen bir hakkı belirleyelim. İmkân varsa hemen yerine getirelim, yetmiyorsa dürüstçe bir ödeme ve telafi yolu konuşalım. Gıybetle incittiğimiz bir insanın itibarını daha fazla zedelemeden ehil rehberlikle düzeltme yolu arayalım. Ahirette hesabını vereceğimiz bir meseleye bugün dürüstçe yaklaşmak, tövbemizin samimiyetini gösterir.
Gönlümüzü Rabbimize açalım
Allah’ım, üzerimizdeki hakları görmeyi ve yerine getirmeyi nasip et. İbadetimize güvenip insanların hakkını hafife almaktan bizi koru. Emanette dürüst, borçta vefalı, sözde adaletli kullarından eyle.
Rabbimiz, hakkı gecikmiş olanlara ferahlık ver. Bize telafi cesareti ve helâl imkân ihsan et. Eşlerimizin, çocuklarımızın, anne babamızın ve bütün insanların hakkını gözetmeyi öğret. Zarar verdiğimiz yerleri onarmaya yönelterek tövbemizi kabul buyur. Huzuruna kul hakkından sakınmış bir gönülle gelebilmeyi lütfet. Âmin.
Kaynak: Diyanet kaynak metni, 4. cilt, 417–430. sayfalar. Ayet ve hadislerin asıl kaynakları ilgili alıntıların yanında belirtilmiştir.
