Hadislerle İslâm.. "Hak, Adalet ve Özgürlük Peygamberi" Konulu Hadislerle İslâm Vaazı sitemize eklenmiştir..
Hak, Adalet ve Özgürlük Peygamberi
Hamd, adaleti emreden, insanın hakkını ve onurunu koruyan Yüce Allah’a mahsustur. Salât ve selâm, güçlünün yanında da zayıfın yanında da hakkı gözeten Sevgili Peygamberimiz Hz. Muhammed Mustafa’ya, onun ailesine, ashâbına ve yolundan yürüyen bütün müminlere olsun.
Aziz müminler, insan kendi hakkı söz konusu olduğunda adaleti güçlü bir sesle ister. Asıl imtihan, başkasının hakkı bizim rahatımızı veya menfaatimizi sınırladığında başlar. Peygamberimizin adaletini konuşurken bu imtihanın içinde nerede durduğumuzu da düşüneceğiz.
Resûlullah’ın örnekliği, yalnızca geçmişte verilmiş güzel kararlar değildir. Sözü daha etkili olanın, çevresi daha güçlü olanın veya kendisini daha iyi savunanın mutlaka haklı sayılamayacağını öğretir. Hak, korkuya ve gösterişe göre yer değiştirmez.
Gereksiz zorluk üretmemek
عَنْ أَبِى هُرَيْرَةَ قَالَ: خَطَبَنَا رَسُولُ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمْ)• ثُمَّ قَالَ: “ذَرُونِى مَا تَرَكْتُكُمْ فَإِنَّمَا هَلَكَ مَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ بِكَثْرَةِ سُؤَالِهِمْ وَاخْتِلاَفِهِمْ عَلَى أَنْبِيَائِهِمْ فَإِذَا أَمَرْتُكُمْ بِشَيْءٍ فَأْتُوا مِنْهُ مَا اسْتَطَعْتُمْ وَإِذَا نَهَيْتُكُمْ عَنْ شَيْءٍ فَدَعُوهُ.”
Ebû Hüreyre anlatıyor: “Resûlullah (sav) bize hutbe verdi... Sonra şöyle buyurdu: ‘Ben sizi kendi hâlinize bıraktığım müddetçe siz de beni bırakın. Sizden öncekiler, çok soru sormalarından ve peygamberlerinin buyrukları üzerinde ihtilâf etmelerinden dolayı helâk olup gitmişlerdir. Size bir şey emrettiğimde gücünüzün yettiğince onu yapın, size bir şeyi yasakladığımda da onu terk edin!’” (M3257 Müslim, Hac, 412)
Allah Resûlü bir gün yolda yürürken birden gökyüzünden gelen bir sesle irkildi. Hira’da kendisine gelen ilk vahiyde de aynı korkuyu yaşamıştı. Başını kaldırdığında ilk vahiy aldığında gördüğü Cebrail’i gördü yine. İlk gelişindeki gibi ikincisinde de gök ile yer arasını dolduracak kadar heybetli ve azametliydi. Sarsılmış ve korkmuştu Hz. Muhammed. Hemen evine döndü. Bu büyük korkunun yorgunluğu ve tükenmişliğiyle sadece şu sözler döküldü ağzından: “Üzerimi örtün!” Ama Rabbi ona yeni bir misyon yüklemişti (B4 Buhârî, Bed’ü’l-vahy, 1.) ve vahyetti Peygamberi’ne: “Ey bürünüp sarınan! Kalk ve (insanları) uyar. Rabbini artık yücelt! Elbiseni temizle! Pislikleri terk et!” (Müddessir, 74/1-5.)
“Oku!” emrinden sonra gelen bu ikinci vahiy, Peygamberimize yeni bir hayatı müjdeliyordu. Artık o, tek başına mağarada tefekküre dalan, (B3 Buhârî, Bed’ü’l-vahy, 1.) gönlünü arındıran bir kişi değil bütün insanlığı tefekküre ve arınmaya çağıran, bireysel ve toplumsal hayata ilişkin ahlâk esasları ve prensipler getiren bir davetçi olmuştu. (Bakara, 2/151.) Bundan sonra hayatı değişen sadece o değildi. Bütün beşeriyet köklü bir değişime gebeydi. Zira ahlâkî ve hukukî anlamda tarumar olmuş hayatlar, bu harabe düzeni âdil bir temelde yeniden inşa edecek bir düzenleyiciye, bir kural koyucuya ihtiyaç duymaktaydı. Allah bu görev için Hz. Muhammed’i (sav) seçti. Onu gerekli yetkilerle donattı. Ona itaat edilmesini istedi, (Mâide, 5/92.) hatta ona itaati kendine itaatle özdeşleştirdi. (Nisâ, 4/80.) Çünkü o kendi arzusuna göre konuşmayacak, söylediklerinin Allah’tan gelen bir vahiy olduğu bilinecekti. (Necm, 53/2-4.) Böyle bir elçinin emrettiklerine uymak ve yasakladıklarından uzak durmak inananlar için inançlarının gereği bir zorunluluk hâline geldi. (Haşr, 59/7.) Böylece o toplumda ahlâkî ve dinî alanlarda olduğu gibi, insanların hukukuna tealluk eden sahalarda, yönetim ve ticaret gibi alanlarda da adaleti gerçekleştirmek için ilke ve esasları vazetmeye koyuldu. (Şûrâ, 42/15.) Haddizâtında o, hayata bir bütün olarak baktığı için hiçbir zaman insan ve toplum hayatını çeşitli alanlara bölmedi. Bütün ilke ve esaslarını, insanı kuşatan bir varoluş ahlâkı etrafında tesis etti.
Peygamber (sav) kendi toplumu arasından seçilip de Allah’ın elçisi olma şerefine erdiğinde, toplumda geçerli olan gücün zulme ve barbarlığa dönüştüğü düzeni yakından biliyordu. En başta Allah’a ve âhirete iman konularındaki yanlış telakkilerin üzerine gitti. Mekke dönemindeki çabalarının en fazla yoğunlaştığı noktayı iman esasları oluşturuyordu. Sevgili Peygamberimiz ilk dönemlerde bu faaliyeti gizlice yürütmek durumundaydı. Buna rağmen kendisine inananlar gizlice de olsa onun öğrettikleri doğrultusunda ibadet etmeye çalışıyorlardı. (HS2/98 İbn Hişâm, Sîret, II, 98.) “Kendi kendine, yalvararak ve ürpererek, yüksek olmayan bir sesle sabah akşam Rabbini an. Gafillerden olma.” (A’râf, 7/205.) emriyle namaz müminlere farz kılındığında, (İF2/53 İbn Hacer, Fethu’l- bârî, II, 53.) namazı nasıl kılacaklarını öğreten kuşkusuz Peygamber (sav) idi. (B6008 Buhârî, Edeb, 27.) O böylece Kur’an âyetlerini ümmetine yaşayarak açıklama görevini daha ilk günlerden ifa etmiş oluyordu.
Peygamberimiz, Mekke döneminde müşriklerin baskısı ve takibatı altında olan Müslümanlara tevhid anlayışını işleyen âyetleri okumaktaydı. Âyetleri muhataplarının anlayabilecekleri şekilde açıklamaya gidiyordu. Bunun için de bazen âyetleri olduğu gibi okurken bazen de kendi ifadeleriyle onları açıklıyordu. Bu dönemde onun önceliği insanları Allah’ın birliğine teslim olmaya çağırmaktı.
Peygamberimizin bu uyarısı, dinin rehberliğini bitmeyen ayrıntıların ve zorlamaların içine hapsetmememizi hatırlatıyor. Soru sormak öğrenmenin yoludur; fakat soruyu inatlaşmanın ve insanları güç duruma sokmanın aracına çevirmeyelim.
Ailemiz içinde de sorumlulukları açıkça konuşalım. Birine sürekli yeni şartlar yükleyerek onu yetersiz hissettirmek doğru değildir. Dinî bir konuda hüküm verirken bilgimizin sınırını bilelim. Başkasına kendi tercih ve alışkanlığımızı Allah’ın emri gibi dayatmayalım. Kolaylıkla sorumluluk arasındaki dengeyi güvenilir bilgiyle öğrenelim. İnsanların kulluğunu kendi sertliğimizin altında zorlaştırmayalım.
Güzel savunma hakkı değiştirmez
عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ عَنِ النَّبِيِّ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمْ) قَالَ: “إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ، وَإِنَّكُمْ تَخْتَصِمُونَ، وَلَعَلَّ بَعْضَكُمْ أَنْ يَكُونَ أَلْحَنَ بِحُجَّتِهِ مِنْ بَعْضٍ، وَأَقْضِيَ لَهُ عَلَى نَحْوِ مِمَّا أَسْمَعُ، فَمَنْ قَضَيْتُ لَهُ مِنْ حَقِّ أَخِيهِ شَيْئًا، فَلاَ يَأْخُذْ، فَإِنَّمَا أَقْطَعُ لَهُ قِطْعَةً مِنَ النَّارِ.”
Ümmü Seleme’den nakledildiğine göre, Hz. Peygamber (sav) şöyle buyurmuştur: “Şüphesiz ben de bir insanım. Sizler bana davalarınızı arz ediyorsunuz. Olabilir ki sizden biri delilini diğerinden daha düzgün ifadelerle savunur, ben de duyduklarıma dayanarak onun lehine hükmederim. Ben kimin lehine kardeşinin hakkından bir şeye hükmetmiş isem o kimse bunu almasın. Çünkü ben ona ancak ateşten bir parça vermişimdir.” (B6967 Buhârî, Hıyel, 10)
Medine’ye hicretle birlikte Peygamberimiz iman esaslarını yerleştirme vazifesinin yanı sıra Medine şehir devletinin ahlâk ve hukuka dayanan, birlik ve beraberlik içerisinde hak ve adaletin tecelli ettiği bir barış ve kardeşlik yurdu hâline gelmesi için gece gündüz çalışıyordu. Allah’tan aldığı vahyi sadece insanlara okumakla yetinmiyor, onu hem sözleriyle hem de davranışlarıyla açıklıyordu. Zira bu, kendisine Allah’ın yüklemiş olduğu bir vazifeydi. (Nahl, 16/44.) Mi’racla beraber günde beş vakit olan namazın (M411 Müslim, Îmân, 259.) gerek vakitlerini gerekse nasıl kılınacağını müminlere o öğretmiş, (B631 Buhârî, Ezân, 18.) güneş doğarken ve batarken namaz kılınmasını da o yasaklamıştı. (N565 Nesâî, Mevâkît, 33; HM22000 İbn Hanbel, v, 191.) Aynı şekilde Kur’an’daki zekât verme emrinin nasıl uygulanacağını, hangi mallardan ne oranda zekât verileceğini bildirerek açıklayan (M2263 Müslim, Zekât, 1; N2475 Nesâî, Zekât, 18.) ya da haccın yapılış şeklini gösteren de oydu. (M3137 Müslim, Hac, 310.)
Sevgili Peygamberimiz, hayata ilişkin genel ilke özelliği taşıyan ilâhî emirleri aktarırken aynı zamanda aile kurma, ailenin dağılması, mal ve mülkün paylaşımı, haram ve helâl olan yiyecekler ve alışveriş gibi daha pek çok konuya işaret eden âyetlerle ilgili izahlarda bulunmuştu. Meselâ, “Allah alışverişi helâl, faizi ise haram kıldı.” (Bakara, 2/275.) âyetinden her türlü alışverişin helâl olduğu anlaşılabilirse de Peygamberimiz örneğin, domuz eti ve şarap satışını yasaklayarak (M4048 Müslim, Müsâkât, 71.) buna bir sınır çizmişti.
Allah, Elçisi’ne Kur’an’da mevcut olan emir ve yasakları bildirme görev ve yetkisinin yanı sıra Kur’an’da olmayan bazı hususlarda kanun koyma yetkisi de tanımıştı. (A’râf, 7/157.) Söz gelimi bir seferinde hutbe okurken, “Ey insanlar! Allah size haccı farz kılmıştır. Öyleyse haccedin!” buyurmuştu. Bunun üzerine bir adam ayağa kalkarak, “Her sene mi yâ Resûlallah?” diye sordu ve Resûlullah’ın (sav) sessiz kalmasına aldırmayarak sözünü üç defa tekrarladı. Sonunda Allah Resûlü, “Evet desem her sene vacip olur. Siz de buna güç yetiremezsiniz.” buyurdu ve şunu ilâve etti: “Ben sizi kendi hâlinize bıraktığım müddetçe siz de beni bırakın. Sizden öncekiler, çok soru sormalarından ve peygamberlerinin buyrukları üzerinde ihtilâf etmelerinden dolayı helâk olup gitmişlerdir. Size bir şey emrettiğimde gücünüzün yettiğince onu yapın, size bir şeyi yasakladığımda da onu terk edin!” (M3257 Müslim, Hac, 412.)
Allah Resûlü’nün hayata ilişkin düzenleyici konumu, peygamber oluşu ile başlamış ve ömrünün sonuna kadar devam etmiştir. Mekke döneminde çeşitli vesilelerle şehre gelen yabancı konuklarla iletişim kurmaya ve onlara doğru yolu anlatmaya gayret ediyordu. Bir hac mevsiminde Medine’den gelenlerle bağ kurma imkânı yakalamıştı. Allah Resûlü, onlardan davetine olumlu bakan altı kişilik bir grupla Akabe denilen mevkide buluştu. O tarihî günde onlardan şu sözleri dinledi: “(Ey Nebî!) Halkımızı bırakıp buraya geldik. Bizimle Evs arasındaki düşmanlık ve kötülük gibisi başka hiçbir kabilede yoktur. Belki Yüce Allah senin sayende bu iki kabile arasındaki düşmanlığı bitirir. Biz şimdi gidelim onlara senin davetini anlatalım. İcabet ettiğimiz şu dine onları davet edelim.” (HS2/276 İbn Hişâm, Sîret, II, 276-277.)
Bu hadis, insanın görünürde kazandığı bir kararın ahirette mutlaka lehine olmayabileceğini öğretiyor. Sözü güçlü söylemekle hak sahibi olmak aynı değildir. Başkasının hakkını bildiğimiz hâlde kendimize alırsak vicdanımızı bir karar kâğıdıyla susturamayız.
Bir iş anlaşmasında, miras paylaşımında veya aile içindeki bir uyuşmazlıkta kendimizi bu ölçüyle yoklayalım. Belgeleri gizleyerek, bilgiyi eksilterek veya muhatabın zayıflığından yararlanarak kazanmaya razı olmayalım. Haklı olduğumuz bir talepte de delile ve doğru usule başvuralım. Adaleti sevdiğimizi söylerken kendi davranışımızın adaletli olmasına emek verelim. Allah, bizim anlattığımız hikâyenin ötesindeki hakikati de bilir.
Emaneti sahibine vermek
إِنَّ ٱللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَن تُؤَدُّوا۟ ٱلْأَمَٰنَٰتِ إِلَىٰٓ أَهْلِهَا وَإِذَا حَكَمْتُم بَيْنَ ٱلنَّاسِ أَن تَحْكُمُوا۟ بِٱلْعَدْلِ إِنَّ ٱللَّهَ نِعِمَّا يَعِظُكُم بِهِۦٓ إِنَّ ٱللَّهَ كَانَ سَمِيعًۢا بَصِيرًا
Allah size, emanetleri mutlaka ehline vermenizi ve insanlar arasında hükmettiğiniz zaman adaletle hükmetmenizi emrediyor. Doğrusu Allah, bununla size ne güzel öğüt veriyor! Şüphesiz ki Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir. (Nisâ 4/58)
Ensardan olan bu altı kişinin sözleri, aslında Allah Resûlü’nün insan hayatına ilişkin her sahadaki düzenleyici konumuna siyasî bir boyutun da eklendiğini ilân ediyordu. Ertesi yıl hac mevsiminde ikisi Evsli onu Hazrecli on iki kişilik ensar grubu gelip Resûlullah’ın önünde sadakat yemini etti. Peygamberimiz bu görüşmede Medine’deki on iki müttefik kabileye birer reis tayin etti. Böylece hicret öncesinde Peygamberimiz Medine’deki gelişmeleri Mekke’den takip etmeye ve yönetmeye başlamıştı. Onlara muallim olarak gönderdiği Mus’ab’ın ya da Akabe’de bulunan ve on iki nakibin reisi olan (ST3/602 İbn Sa’d, Tabakât, III, 602.) Es’ad b. Zürâre’nin Medine’ye dönünce cuma namazı kıldırması ve arkasında kırk kişinin saf tutması tesadüf değildi. (D1069 Ebû Dâvûd, Salât, 209, 210; İM1082 İbn Mâce, İkâmet, 78; BS5703 Beyhakî, es-Sünenü’l-kübrâ, III, 259.) Cuma namazı, Peygamberimizin Medine’deki dinî ve sosyo-politik yerinin ve Müslümanların var oluşunun belirgin özelliklerinden biri olmuştu.
Allah Resûlü devlet başı olarak sadece Müslümanların davalarıyla değil gayri müslimlerin davalarıyla da ilgileniyordu. Ancak Yahudi (M4437 Müslim, Hudûd, 26; DM2351 Dârimî, Hudûd, 15.) ve Hıristiyanlar (Mâide, 5/47.) arasında kendi kitaplarına göre hüküm veriyordu. Müslümanların aralarındaki davalarda ise temel dayanağı Allah’ın Kitabı’ydı. Zaten bu ona Allah’ın emriydi. (Nisâ, 4/105.) Nitekim bir defasında bir gayri meşru ilişki meselesi yüzünden Peygamberimizin hakemliğine başvuran iki kişi ondan aralarındaki meseleyi Allah’ın Kitabı’ndaki hükümle çözmesini istemişti. Allah Resûlü bu kişilerin birbirleri hakkındaki şikâyetlerini dinledikten sonra onlara, “Allah’a yemin ederim ki ben sizin aranızda elbette Allah’ın Kitabı’na göre hüküm vereceğim.” buyurmuştu. (B7260 Buhârî, Ahbâru’l- âhâd, 1; B7278 Buhârî, İ’tisâm, 2.)
Peygamberimiz, Medine site devletinin Medine halkı tarafından onanan en yüksek yetkilisi idi. Mamafih bu görev, “(Ey Muhammed!) Biz sana Kitab’ı (Kur’an’ı) hak olarak indirdik ki insanlar arasında Allah’ın sana öğrettikleri ile hüküm veresin.” ifadeleriyle Allah tarafından da verilmişti. (Nisâ, 4/105.) Onun verdiği hükme rıza göstermemek Kur’an’ın ifadesiyle münafıklık hâliydi. (Nisâ, 4/61.) Medineli Müslümanlardan bir adam ile Mekkeli Zübeyr arasında hurma ağaçlarını suladıkları su konusunda bir anlaşmazlık çıkmıştı. Ensardan olan adam, “Suyu bırak da geçsin!” demiş, Zübeyr ise buna razı olmamıştı. Derken olay Resûlullah’ın (sav) hakemliğine taşındı. Resûlullah (sav) onları dinledikten sonra Zübeyr’e, “Zübeyr! Sen bahçeni sula, sonra suyu komşuna sal!” dedi. Medineli bu söze kızdı ve “Yâ Resûlallah, bu adam halanın oğludur diye mi (böyle yapıyorsun)?” dedi. Bunu duyar duymaz Allah Resûlü’nün (sav) yüzünün rengi değişti ve ardından “Zübeyr! Sula, sonra suyu tut ki, ağaçların köklerine ulaşsın!” buyurdu. Olayın taraflarından biri olan Zübeyr şu âyetin bu olay üzerine indiğini nakletmektedir: “Hayır! Rabbine andolsun ki onlar, aralarında çıkan anlaşmazlıklarda seni hakem yapıp sonra da verdiğin hükme içlerinde hiçbir sıkıntı duymaksızın, tam bir teslimiyetle boyun eğmedikçe iman etmiş olmazlar.” (Nisâ, 4/65; M6112 Müslim, Fedâil, 129.)
Allah Resûlü’nün kişiler arasında ortaya çıkan anlaşmazlıklarda verdiği hükümlere bir başka örnek de Berâ’ b. Âzib’in başından geçen şu olaydır: Berâ’nın devesi bir bahçenin duvarını aşıp bahçe sahibinin ekinine zarar vermişti. Olay Peygamberimize intikal ettirilince o, mal sahiplerini gündüz mallarını korumakla, deve sahibini de gece devesine mukayyet olmakla sorumlu tuttu. Devenin verdiği zararı ise Berâ’nın karşılamasını istedi. (MA18438 Abdürrezzâk, Musannef, X, 82; DK3269 Dârekutnî, Sünen, III, 153.)
Ayet, emanetle adaleti birlikte anıyor. Karar verme yetkisi, başkasının malını veya güvenini taşıma imkânı bize bir üstünlük değil sorumluluk getirir. Ehil olmayı ve hakkı gözetmeyi önemseyelim.
İş verirken, bir görevi paylaşırken veya ortak bir kaynağı kullanırken yakınlık ilişkilerimizin bizi körleştirmesine izin vermeyelim. Bir kişinin ihtiyacını anlamaya çalışmak değerlidir; fakat başkasının hakkını eksilterek yapamayız bunu. Somut hukukî meselelerde ehil desteğe başvuralım, araştırmadan kesin hükümler dağıtmayalım. Ailemizde çocuklarımızın da hakkının dinlendiği bir ortam kuralım. Adaletin büyük sözleri küçük ve gündelik kararlarda sınanır.
Kendimize karşı da hakkı ayakta tutmak
يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ كُونُوا۟ قَوَّٰمِينَ بِٱلْقِسْطِ شُهَدَآءَ لِلَّهِ وَلَوْ عَلَىٰٓ أَنفُسِكُمْ أَوِ ٱلْوَٰلِدَيْنِ وَٱلْأَقْرَبِينَ إِن يَكُنْ غَنِيًّا أَوْ فَقِيرًا فَٱللَّهُ أَوْلَىٰ بِهِمَا فَلَا تَتَّبِعُوا۟ ٱلْهَوَىٰٓ أَن تَعْدِلُوا۟ وَإِن تَلْوُۥٓا۟ أَوْ تُعْرِضُوا۟ فَإِنَّ ٱللَّهَ كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًا
Ey iman edenler! Kendiniz, ana babanız ve en yakınlarınızın aleyhine de olsa Allah için şahitlik yaparak adaleti titizlikle ayakta tutan kimseler olun. (Şahitlik ettikleriniz) zengin veya fakir de olsalar (adaletten ayrılmayın). Çünkü Allah ikisine de daha yakındır. (Onları sizden çok kayırır.) Öyle ise adaleti yerine getirmede nefsinize uymayın. Eğer (şahitlik ederken gerçeği) çarpıtırsanız veya (şahitlikten) çekinirseniz (bilin ki) şüphesiz Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır. (Nisâ 4/135)
Peygamberimiz, hüküm verirken tamamen somut delillere dayanıyordu. “İnsanlara mücerret iddiaları sebebiyle istedikleri verilse bazı kimseler bazı adamların kanlarında ve mallarında hak iddia ederlerdi...” (M4470 Müslim, Akdiye, 1.) buyurmak suretiyle davalarda maddî delile dayanmanın önemine dikkat çekmişti. Baktığı davalarda somut bir delil, (M359 Müslim, Îmân, 224.) şahit (D3621 Ebû Dâvûd, Kadâ’ (Akdiye), 25.) ya da yemini (B2515 Buhârî, Rehn fi’l- hazar, 6.) şart koşardı. Bunların yanı sıra meselenin uhrevî yönünü hatırlatarak adaletin yerini bulmasını da temin ediyordu. Meselâ, haksız yere dava açan kimsenin o işten vazgeçinceye kadar Allah’ın gazabında olacağını belirtmişti. (D3597 Ebû Dâvûd, Kadâ’ (Akdiye), 14; HM5385 İbn Hanbel, II, 71.) Başka bir seferinde de şu uyarıyı yapmıştı: “Şüphesiz ben de bir insanım. Sizler bana davalarınızı arz ediyorsunuz. Olabilir ki sizden biri delilini diğerinden daha düzgün ifadelerle savunur, ben de duyduklarıma dayanarak onun lehine hükmederim. Ben kimin lehine, kardeşinin hakkından bir şeye hükmetmiş isem o kimse bunu almasın. Çünkü ben ona ancak ateşten bir parça vermişimdir.” (B6967 Buhârî, Hıyel, 10.)
Örneğin bir defasında Hadramevt bölgesinden Rebîa b. Ibdân ve Kindeli İmriu’l-Kays b. Âbis el-Kindî49 Resûlullah’a geldiler. Rebîa b. Ibdân, “Ey Allah’ın Resûlü! Bu adam babamdan kalan toprağımı elimden aldı.” dedi. Bunun üzerine İbn Âbis el-Kindî, “O benim toprağım, şu an elimde, onu ben ekip biçiyorum. Bu toprakta onun hiçbir hakkı yoktur.” dedi. Peygamberimiz, Rebîa b. Ibdân’a, “O toprağın sana ait olduğuna dair bir delil var mı?” deyince adam, “Hayır.” dedi. “O hâlde sadece davalıya yemin verdirebilirsin (yapılacak başka bir şey yok).” buyurdu. Adam, “Bu kişi açıktan günah işlemekten çekinmeyen bir adamdır. Ne üzerine yemin ettiğini önemsemez, hiçbir şeyden sakınıp korkmaz.” deyince Peygamberimiz, “Bundan başka yapacağım bir şey yoktur.” buyurdu. İbn Âbis el-Kindî yemin etmek için (minberin yanına doğru) gitti. Arkasını dönünce Resûlullah (sav), “Bakın! Eğer haksız yere yemek için bir mal üzerine yemin ederse şüphesiz Allah Teâlâ’ya, o kendisinden yüz çevirmiş olduğu hâlde varacaktır.” buyurdu. (D3245 Ebû Dâvûd, Nüzûr, 1.) Bunun üzerine İbn Âbis el-Kindî, “Arazi onundur.” dedi. (D3244 Ebû Dâvûd, Nüzûr, 1.)
Resûl-i Ekrem’in hüküm verdiği ve gerekli müeyyideleri uyguladığı konular, sadece iki taraf arasındaki davalar değildi. Kamu hakkı sayılan ve dinen yasak olan fiillerin işlenmesi durumunda da hakemlik yapıyordu. (M4440 Müslim, Hudûd, 28; M4410 Müslim, Hudûd, 8; B6777 Buhârî, Hudûd, 4; Nûr, 24/4; Mâide, 5/33-34.)
Peygamberimiz yargılama sırasında herhangi bir hâkim gibi davranır, hüküm verme noktasında ise her zaman adalet ilkesini gözetirdi. Hiçbir zaman hükmü muhataba göre değiştirmezdi. O her işinde olduğu gibi, kamu ve kişi haklarını doğrudan ilgilendiren konularda da asla adam kayırmazdı. Hırsızlık yapan itibarlı bir kadının affedilmesi için, Üsâme b. Zeyd’in aracı kılındığı dava bu konuda meşhur bir örnektir. (M4410 Müslim, Hudûd, 8.)
Ayetin kendimize ve yakınlarımıza karşı da hakkı gözetme çağrısı, vicdanımızı en zor yerde uyandırıyor. Bizden olanın hatasını savunmakla ona iyilik yapmış olmayız. Düzeltmeye davet etmek, hakkı iade etmesine yardım etmek ve gerçek telafiyi aramak gerekir.
Bugün bir haksızlığa katkımız varsa bununla yüzleşelim. Özür dilemeyi geciktirmeyelim; borcu, emaneti veya tutulması gereken sözü yeniden ele alalım. İnsanın onurunu korurken hakkını görünmez kılmayalım. Peygamberimizin adaletini seven bir gönül, kendisi için istediği güveni başkası için de istesin. Evimizden işimize kadar hakka sadakat, hayatımızın tanınan bir özelliği olsun.
Gönlümüzü Rabbimize açalım
Allah’ım, bizi hakkı kendisine ve yakınlarına karşı da gözeten kullarından eyle. Dilimizi aldatıcı savunmadan, elimizi haksız kazançtan ve kalbimizi ayrıcalık arzusundan koru.
Rabbimiz, emanet taşıyanlara ehliyet, karar verenlere adalet, hakkını arayanlara güvenli ve doğru yollar ihsan eyle. Ailelerimizde güçsüzün sözü duyulsun, çocuklarımız hakkaniyetle büyüsün. Zarar verdiğimiz insanların hakkını telafi etmeyi ve yanlışta ısrar etmemeyi bize nasip eyle. Peygamberinin güzel örneğini adalet ve merhametle yaşamayı öğret. Âmin.
Kaynak: Diyanet kaynak metni, 6. cilt, 297–308. sayfalar. Ayet ve hadislerin asıl kaynakları ilgili alıntıların yanında belirtilmiştir. Arapça ayet metni: Tanzil Project, Uthmani 1.1, CC BY 3.0; meal: Diyanet İşleri Başkanlığı.
