Hadislerle İslâm.. "Güzellik ve Sanat: Allah Güzelliği Sever" Konulu Hadislerle İslâm Vaazı sitemize eklenmiştir..
Güzellik ve Sanat: Allah Güzelliği Sever
Hamd, güzelliğin ve bütün nimetlerin sahibi Yüce Allah’a mahsustur. Salât ve selâm, güzelliği güzel ahlâkla buluşturan Sevgili Peygamberimiz Hz. Muhammed Mustafa’ya, onun ailesine, ashâbına ve yolundan yürüyen bütün müminlere olsun.
Aziz kardeşlerim, güzel bir ses, temiz bir mekân veya özenle yapılmış bir iş gönlümüze ferahlık verebilir. Fakat güzel görünmek, her zaman güzel davranmakla tamamlanır mı? Bugün güzelliğin kaynağını, sanatın sorumluluğunu ve kalbimizin niyetini birlikte düşüneceğiz.
Güzeli sevmekle kibirlenmek aynı şey değildir. Bize verilen kabiliyeti doğru kullanmak, yapılan emeğin hakkını teslim etmek ve insanı incitmemek gerekir. Güzelliğimiz yalnızca bakılan bir şey değil, yanında huzur bulunan bir ahlâk olsun.
Güzelliğin yanında tevazuyu korumak
عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ عَنِ النَّبِيِّ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمْ) قَالَ: “لاَ يَدْخُلُ الْجَنَّةَ مَنْ كَانَ فِى قَلْبِهِ مِثْقَالُ ذَرَّةٍ مِنْ كِبْرٍ.” قَالَ رَجُلٌ: إِنَّ الرَّجُلَ يُحِبُّ أَنْ يَكُونَ ثَوْبُهُ حَسَنًا وَنَعْلُهُ حَسَنَةً. قَالَ: “إِنَّ اللَّهَ جَمِيلٌ يُحِبُّ الْجَمَالَ، الْكِبْرُ: بَطَرُ الْحَقِّ وَغَمْطُ النَّاس.”
Abdullah b. Mes’ûd’dan nakledildiğine göre, Hz. Peygamber (sav) şöyle buyurmuştur: “Kalbinde zerre kadar kibir bulunan kimse cennete giremez.” Bu söz üzerine bir adam, “İnsan elbisesinin ve ayakkabısının güzel olmasından hoşlanır!” deyince Resûlullah (sav), “Şüphesiz ki Allah güzeldir, güzelliği sever. Kibir ise hakikati inkâr etmek ve insanları küçümsemektir.” buyurmuştur. (M265 Müslim, Îmân, 147)
Hz. Ömer’in oğlu Abdullah bir gün sohbet esnasında der ki, “Resûlullah’ın (sav) şöyle buyurduğunu işittim: ‘Elbisesini (kibirlenerek) yerlerde sürüyenlere Allah (rahmet nazarıyla) bakmaz.’” Bunu duyan Peygamberimizin kölelerinden (İBS806 İbn Abdülber, İstiâb, s. 806.) Ebû Reyhâne, “Vallahi bu naklettiğin hadis beni rahatsız etti!” der ve sözlerine şöyle devam eder: “Vallahi ben güzelliği severim. O kadar ki ayakkabımın ipinden, kırbacımın bağına kadar her şeyimin güzel olmasını isterim. Şimdi bunlar da mı kibir? Oysa Resûlullah (sav), ‘Şüphesiz ki Allah güzeldir, güzelliği sever. Ve Allah, nimetinin kulunun üzerinde görülmesini sever. Kibir ise hakikati inkâr etmek ve insanları küçümsemektir.’ buyurdu.” (ME4668 Taberânî, el- Mu’cemü’l-evsat, v, 60.)
Kardeşlerim, Allah’ın güzelliğini yaratılmışların görünüşüne benzetmeyiz. O’nun benzeri yoktur. Bize düşen, bildirdiği güzel isimleriyle Rabbimizi tanımak ve yarattığı nimetleri şükürle karşılamaktır. Peygamberimizin “Allah güzeldir, güzelliği sever.” (M265 Müslim, Îmân, 147.) sözüne kulak verirken kalbimizin kibre karşı uyanık olmasını da isteriz. Bir güzelliği sevmek bizi başkasına tepeden bakmaya götürüyorsa orada kendi niyetimizi yeniden gözden geçirmeliyiz. Özenimizle tevazumuz birlikte büyüsün.
Evet, sanat, güzellik, zarafet, aslında Yüce Allah’ın eşsiz yaratışında sayısız örnekleriyle gözükür. Bir anlamda onlar, ilâhî cemâlin, yeryüzüne yansıma biçimleridir. Nitekim Kur’ân-ı Kerîm’de insanı en güzel surette yarattığını bildiren Allah, (Teğâbün, 64/3; Tîn, 95/4.) dağların yaratılışı ve yapısından bahsederken de, “İşte bu her şeyi en sağlam şekilde yapan Allah’ın sanatıdır.” buyurmaktadır. (Neml, 27/88.) Zerreden küreye O’nun yarattığı canlı cansız her şeyde farklı bir güzellik, bambaşka bir güzellik, insanı âciz bırakan bir sanat görülür. O kadar ki mecazî bir ifade de olsa Kur’an’da Rabbimiz, “sıbgatullâh” yani Allah’ın boyasından, Allah’ın renginden söz eder ve “Boyası Allah’ınkinden daha güzel olan kimdir?” (Bakara, 2/138.) buyurarak beşeriyete meydan okur. Yüce Rabbimiz, yarattığı her şeyi ilk kez yarattığı için, mahlûkattaki her türlü özellik, özgünlük, şekil, renk, zevk, ahenk, güzellik, zarafet O’nun yaratıcı oluşunun en büyük göstergesidir. Zaten Yüce Allah’ın güzel isimlerinden biri olan “el-Bedî”, “ilk defa, eşsiz ve örneksiz yaratan” anlamına gelmektedir. Âyet-i kerimede, “Bedîu’s-semâvâti ve’l-ard.” (Gökleri ve yeri örneksiz yaratandır.) buyrulmaktadır. (Bakara, 2/117; En’âm, 6/101.) Yüce Allah’ın yarattığı canlı cansız, insan hayvan, dağ taş, kısaca kâinattaki her şey O’nun eşsiz yaratıcılığını açıkça gözler önüne sermekte ve görebilen herkesi hayran bırakmaktadır.
Kendisini “el-Musavvir” yani “Şekil veren” ismiyle yâd eden Yüce Allah, (Haşr, 59/24.) insanı yaratıp şekillendirdiğini, ölçülü yaptığını, dilediği bir biçimde oluşturduğunu, (İnfitâr, 82/6-8.) ona çok güzel biçim verdiğini anlatmakta, (Mü’min, 40/64; Teğâbün, 64/3.) ana rahminde ceninin oluşum aşamalarını ifade ettikten sonra da kendisini “Ahsenü’l-hâlikîn” yani “En güzel yaratan” olarak yüceltmektedir. (Mü’minûn, 23/14.)
Yüce Allah Kur’an’ın birçok âyetinde kâinatta yarattığı çeşitli varlıkları insanın dikkatine sunar. Göklerin ve yerin yaratılmasında, gece ile gündüzün birbiri ardınca gelip gidişinde akıl sahipleri için açık ibretler olduğunu belirtir. (Âl-i İmrân, 3/190.) “Emriyle göğün ve yerin (kendi düzenlerinde) durması da O’nun (varlığının ve kudretinin) delillerindendir.” (Rûm, 30/25.) “O, yedi göğü kat kat yaratandır. Rahmân’ın yaratışında hiçbir uyumsuzluk göremezsin. Bir kere daha bak! Hiçbir çatlak (ve düzensizlik) görüyor musun? Sonra tekrar tekrar bak; bakışların (aradığı çatlak ve düzensizliği bulamayıp) âciz ve bitkin hâlde sana dönecektir. Andolsun biz, en yakın göğü kandillerle donattık…” (Mülk, 67/3-5.) Yine Güneş ve Ay’ın belirlenmiş yörüngelerde akıp durduklarını belirttikten sonra, “Ne Güneş Ay’a yetişebilir ne de gece gündüzü geçebilir. Her biri bir yörüngede yüzmektedir.” buyurarak (Yâsîn, 36/38-40.) bu eşsiz hesabın hiç bozulmadan devam edeceğini haber verir. Aynı şekilde, gökyüzünde kanat çırparak uçan kuşları (havada) nasıl tuttuğuna, (Mülk, 67/19.) devenin nasıl yaratıldığına, göğün nasıl yükseltildiğine, dağların nasıl dikildiğine, yeryüzünün nasıl yayıldığına dikkat çekerek, “Onlara bakmıyorlar mı?” diye sorar. (Gâşiye, 88/17-20.)
Allah’ın güzelliği sevdiğini bildiren hadiste kibrin tanımı da yapılıyor. Hakkı reddetmek ve insanları küçümsemek, görünüşümüzdeki özenle temizlenmiş olmaz. Kalbin davranışına da dikkat etmeliyiz.
Güzel bir iş yaptığımızda eleştiriyi dinleyelim. Kendi zevkimize uymayan herkesi bilgisiz saymayalım. İmkânı az olanın emeğini küçümsemeyelim. Bazen sade bir işin içinde büyük bir samimiyet vardır. Rabbimizin sevdiği güzelliği ararken kendimizi hayranlık konusu yapma isteğimizi de denetleyelim.
Nimeti özenle, israfa düşmeden taşımak
يَٰبَنِىٓ ءَادَمَ خُذُوا۟ زِينَتَكُمْ عِندَ كُلِّ مَسْجِدٍ وَكُلُوا۟ وَٱشْرَبُوا۟ وَلَا تُسْرِفُوٓا۟ إِنَّهُۥ لَا يُحِبُّ ٱلْمُسْرِفِينَ
Ey Ademoğulları! Her mescitde ziynetinizi takının (güzel ve temiz giyinin). Yiyin için fakat israf etmeyin. Çünkü O, israf edenleri sevmez. (A’râf 7/31)
Zâtı güzel olduğu gibi güzellikleri de seven Allah, (M265 Müslim, Îmân, 147.) yarattığı her şeyi en güzel şekilde yaratmakla (Secde, 32/7.) kalmamış, aynı özelliği, insanın fıtratına da yerleştirmiştir. Tıpkı Yaratıcısı gibi insan da güzeli sever ve güzellikleri görmek, yapmak, üretmek ve yetiştirmek ister. İnsan, bu fıtrî özelliğiyle, kendisine verilen kabiliyet ve imkânlar nispetinde öğrenerek kendisini geliştirir. Aslında insanoğlu, bu alanda ne kadar üstün maharet gösterirse göstersin, neticede ortaya koyduğu eserler, Allah’ın kendisine verdiği yetenekleri sergilemekten ve sadece O’nun sunduğu örnekleri taklit etmekten öteye geçmez. Dolayısıyla herhangi bir sanatkârın estetik ve sanat bakımından Yaratıcı’yla yarışmaya girmesi düşünülemez. Allah’a inanan bir kişi, sanat adına her ne yaparsa bunun bir Allah vergisi olduğunu, ortaya koyduğu eserlerin de sadece ilâhî cemâlin insan eliyle tecellisi olduğunu bilir. Böyle düşündüğü ve inandığı için insan, yaptığı sanatın güzel olmasını ister. Bundan dolayıdır ki o, daima daha güzeli yapmaya çalışır, en mükemmeli elde etmeye gayret eder. Zira Yüce Mevlâ’nın insanoğlundan beklediği budur. Yüce Allah, Hz. Dâvûd’a lütfedip imkânlar verdikten sonra zırhlar yapmasını, işçilikte de ölçüyü tutturmasını emretmiş, ardından da, “Salih amel işleyin. Çünkü ben sizin yaptıklarınızı görürüm.” diye vahyetmiştir. Aynı şekilde Hz. Süleyman’a da birçok imkânlar vermiştir. Cinlerin, Hz. Süleyman için dilediği biçimde kaleler, heykeller, havuz gibi çanaklar ve sabit kazanlar yaptıklarını haber verdikten sonra, “Ey Dâvûd ailesi, şükredin!” buyurmuştur. (Sebe’, 34/10-13.) Bu âyet-i kerimeler, bir taraftan “sağlam iş yapılması” gerektiğini ve Cenâb-ı Allah’ın yapılanları görüp gözettiğini, diğer taraftan da amel-i salihin Allah’a şükrün bir ifadesi olduğunu ifade etmektedir.
Meşhur Cibrîl hadisinde geçen “ihsan” kelimesi Peygamber Efendimiz tarafından, “Allah’a, O’nu görüyormuşçasına kulluk etmendir.” şeklinde tarif edilmiştir. (B50 Buhârî, Îmân, 37.) “Allah size adaleti, ihsanı (güzel davranmayı) emrediyor.” (Nahl, 16/90.) âyetiyle “Allah her işte ihsanı (güzel davranmayı) emretmiştir.” (T1409 Tirmizî, Diyât, 14.) hadisini birlikte düşündüğümüzde, İslâm estetik anlayışının, kısaca, O (cc) gördüğü ve istediği için “her şeyi güzel yapma ve daima güzel davranma” şeklinde tecelli ettiğini söyleyebiliriz.
Ahlâkıyla, davranışlarıyla, jest ve mimikleriyle son derece zarif olan Allah Resûlü’nün hayatında onun bu yönünü gösteren nice ilginç anekdotlar vardır. Bunlardan bir tanesi şöyledir: Rahmet Elçisi’nin sevgili oğlu İbrâhim on sekiz aylık iken rahatsızlanıp vefat etmişti. (D3187 Ebû Dâvûd, Cenâiz, 48-49.) Biricik oğlundan ayrılmak onu derinden hüzünlendirmiş ve göz yaşlarına hâkim olamamıştı. Ama Allah’ın takdiri karşısında sabretmekten başka ne yapabilirdi ki? Üzülerek de olsa biricik yavrusunu kendi elleriyle mezara koymaktaydı. Belki de bir baba için dünyada karşılaşılabilecek en büyük musibeti yaşamaktaydı. Oğlunun kabri başındayken kerpiçlerle örtülen mezarda bir açıklık gördü. Hemen bu açık kısmın kapatılmasını istedi. Etrafındaki sahâbîler merak edip bunun sebebi sorunca da, “Bu, ölüye ne fayda ne de zarar verir, ancak hayattakilerin gözüne hoş görünür. Biriniz bir iş yaptığında onu en güzel şekilde yapsın. Zira Allah kişinin, işini sağlam yapmasından hoşlanır.” buyurdu. (ST1/142 İbn Sa’d, Tabakât, I, 142; MK21363 Taberânî, el-Mu’cemü’l-kebîr, XXIv, 306.)
Peygamber Efendimizin burada yaptığı iş, aslında basit bir düzeltme idi. Fakat onun oldukça farklı bir bağlamda söylediği bu veciz söz, “göze hoş ve güzel görünme” (hüsnü’l-manzar) yönünü göstermesi bakımından fevkalade manidardı. O, böyle bir ruh hâli içerisindeyken bile mezardaki küçük bir açığı kapatıp göze hoş gelecek şekle sokmayı ihmal etmemekteydi. Belki de Müslümanların iş ahlâkını hatta dünyaya ve eşyaya bakışlarını belirleyecek çok önemli bir mesaj vermekteydi: “Allah kişinin, işini sağlam yapmasından hoşlanır.”
Ayetin gösterdiği özen ile israftan sakınma dengesi, güzellik arayışımıza da yol gösterir. Gereksiz masrafı güzel işin şartı gibi görmeyelim. İhtiyaca ve imkâna uygun özen mümkündür.
Evimizde veya camimizde bir düzenleme yaparken gerçek faydayı düşünelim. Görüntü için insanın rahatını ve erişimini ihmal etmeyelim. Bir eseri yapanın emeğini zamanında ve adaletle karşılayalım. Başkasının çalışmasını kendimizinmiş gibi sunmayalım. Güzelliğin ardındaki hak da güzellik kadar önemlidir.
Yaratılışın güzelliği ahlâkımızda da yaşasın
عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمْ) كَانَ يَقُولُ: “اَللَّهُمَّ أَحْسَنْتَ خَلْقِي فَأَحْسِنْ خُلُقِي.”
İbn Mes’ûd’dan nakledildiğine göre, Resûlullah (sav) şöyle derdi: “Allah’ım! Benim yaratılışımı güzel kıldığın gibi ahlâkımı da güzelleştir.” (HM3823 İbn Hanbel, I, 403)
Bir işi güzel yapmak, yalnızca görünüşünü süslemek değildir. Sağlamlığını, faydasını ve emanet edilen hakkı korumayı da gerektirir. Eksik yapılmış bir işi dışarıdan parlatarak dürüst hâle getiremeyiz. Elimizin emeği, sözümüzün doğruluğuyla birlikte değer bulur. İnsana yarayan bir düzen kurarken onun güvenliğini ve rahatını düşünelim. Göze hoş gelenin yanında gönle güven veren bir işçilik arayalım.
İslâm düşünce tarihinde bu bilinçlilik durumu kendisini tarih boyunca farklı peygamberlerde göstermiştir. Nuh Peygamber’in gemi yapması, (Hûd, 11/37-38.) Zekeriyyâ Peygamber’in marangoz olması, (M6162 Müslim, Fedâil, 169.) Dâvûd Peygamber’in güzel sesiyle ilâhî metinler okuması, (M1852 Müslim, Müsâfirîn, 236.) Peygamber Efendimizin veciz söz söylemesi (B7273 Buhârî, İ’tisâm, 1.) gibi el, ses ve edebiyat sanatlarının bir peygambere dayandırılması ve bu bağlamda tüm güzel sanat ve zanaatların asıl kaynağının Allah olduğuna işaret edilmesi, aslında şükran ve hamd bilincinin sanat ve zanaat faaliyetinin özünde yattığını gösterir.
“Güzellik” denilince ilk önce akla, cemâl, ahenklilik, dengelilik, ölçülülük ve zarafet gelir. Zarafet denilince de Rahmet Elçisi. Elbette Sevgili Peygamberimizde günümüz insanının algıladığı anlamda bir güzellik aranmamalıdır. Zira onun bütün hayatı tevazu, sadelik ve doğallıktan ibaretti. Onda sadeliğin güzelliği vardı. Ondaki güzellik ve zarafet, onun tüm davranışlarına yansımaktaydı. Oturuşu kalkışı, yemesi içmesi, giyimi kuşamı, konuşması susması, tebessümü tepkisi, saçı sakalı, kısaca her hâl ve hareketi ayrı bir zarifti. Aslında olması gereken, yapay değil de tabiî olan zarafet ve estetik bu değil miydi? Nitekim dostlarından Berâ b. Âzib, “Kırmızı bir elbisenin içinde saçları güzelce taranmış hâlde Resûlullah’tan (sav) daha güzel birini görmedim.” diyerek onu anlatmış, (İM3599 İbn Mâce, Libâs, 20.) Enes b. Mâlik de, “Ondan daha güzel kokan birisini görmedim.” demişti. (YM3471 Ebû Ya’lâ, Müsned, vI, 187.) Görenleri hayran bırakan zarif gülüşü tebessüm şeklindeydi ve yüzündeki bu tebessüm eksik olmazdı. (T3642 Tirmizî, Menâkıb, 10; D2269 Ebû Dâvûd, Talâk, 31-32.) Böylesine bir güzelliğe sahip olan Sevgili Peygamberimiz, “Allah’ım! Benim yaratılışımı güzel kıldığın gibi ahlâkımı da güzelleştir.” (HM3823 İbn Hanbel, I, 403.) diye dua ederdi.
Allah Resûlü’nün namaz kılışı bile ayrı bir güzeldi. Nitekim eşi Hz. Âişe onun kıldığı teheccüd namazını anlatırken, “O namazının güzelliğini ve uzunluğunu sorma!” demişti. (B1147 Buhârî, Teheccüd, 16.) Cemaatle namazı kıldırırken saf düzenine çok dikkat eden Peygamberimiz, safların sık ve düzgün olup olmadığını kontrol eder, “Safları düzgün tutunuz, çünkü saff doğrultmak namazın güzelliğindendir.” buyururdu. (B722 Buhârî, Ezân, 74.)
Yine Peygamberimizin, ezanın meşru kılınmasıyla sahâbîler içerisinde sesi en güzel olanlardan Hz. Bilâl’e ezan okutması, (B603 Buhârî, Ezân, 1.) Kur’an’ı okurken sesin güzel kullanılmasına ilişkin tavsiyeleri (İM1337 İbn Mâce, İkâmet, 176; DM3524 Dârimî, Fedâilü’l-Kur’ân, 34.) ses estetiği açısından önem arz etmektedir.
Peygamberimizin duası, dışımızdaki güzellikle ahlâkımızdaki güzelliği birlikte düşünmemizi istiyor. İnsan yaratılışına şükrederken dilinin, niyetinin ve davranışının da güzelleşmesini Rabbinden ister. Bu dua, kendimize bakışımıza yön verebilir.
Aynaya baktığımızda yalnızca görünüşümüzdeki ayrıntıyı düşünmeyelim. Bugün kime nasıl davrandık, hangi sözü söyledik, bir hakkı koruduk mu? Bir davranışımızı düzeltebilir, kırdığımız bir gönülden uygun biçimde özür dileyebiliriz. Güzel ahlâk sadece başkasından bekleyeceğimiz bir şey değildir. Bizim de sabırla, tevazuyla ve dua ederek emek vereceğimiz bir kulluktur. Rabbimizin verdiği kabiliyet, başkasına üstünlük değil fayda taşısın.
Güzel olanı hayra yöneltmek
وَٱلْخَيْلَ وَٱلْبِغَالَ وَٱلْحَمِيرَ لِتَرْكَبُوهَا وَزِينَةً وَيَخْلُقُ مَا لَا تَعْلَمُونَ
Hem binesiniz diye, hem de süs olarak atları, katırları ve merkepleri de yarattı. Bilemeyeceğiniz daha nice şeyleri de yaratır. (Nahl 16/8)
Peygamberimiz, edebî sanat açısından da belâgatin ve fesahatin zirvede olduğu bir zamanda peygamber olarak gönderilmiştir. O devirde özellikle şairlik ve şiir söyleme sanatı ileri seviyede idi. Şiir alanında “Muallakât-ı seb’a” diye anılan ve Kâbe’nin duvarına asılan yedi şiir meşhurdur. (“Muallakât”, DİA, XXX, 310.) Bunun için Peygamberimiz (sav), sözlü anlatımın bazen büyüleyici bir etkiye sahip olduğunu bildirmiştir. (B5146 Buhârî, Nikâh, 48; M2009 Müslim, Cum’a, 47.)
Peygamberimizin bu yaklaşımını onun en basit gündelik cevaplarına bakarak da anlamak mümkündür. Söz gelimi bir heyetle beraber gelip Peygamberimize çeşitli sorular yönelten sahâbî Muâviye b. Hayde, “Komşumun benim üzerimdeki hakkı nedir?” diye sorduğunda Peygamberimiz, “Hastalandığında ziyaret etmen, öldüğünde cenazesini kaldırman, borç istediğinde borç vermen, muhtaç olduğunda ihtiyacını karşılaman, hayırlı işlerini tebrik etmen, musibet zamanlarında sabrı tavsiye etmendir.” buyurduktan sonra ona şunları da tembihlemiştir: “Evini komşunun evinden yüksek yapma ki komşunun havasını engellemiş olmayasın.” (MK17116 Taberânî, el- Mu’cemü’l-kebîr, XIX, 419; BŞ9561 Beyhakî, Şuabü’l- îmân, vII, 84.) Rahmet Elçisi’nin vermiş olduğu bu cevap, bir taraftan onun güzellik ve zarafet anlayışını ortaya koyarken, diğer taraftan da Müslümanlar arası olması gereken diğerkâmlık ahlâkına dayalı ideal bir komşuluk ilişkisini de resmetmektedir. Öyle zarif bir tavsiye ki hem fizikî, hem de ahlâkî zarafeti aynı karede birleştirmiştir.
İnsanın el becerisiyle yaptıkları, “bir işi belli bir estetik duyguyu yansıtacak biçimde gerçekleştirme tarzı” anlamına gelen sanat, (“Sanat”, DİA, XXXvI, 90.) aslında insanların yaratılışında potansiyel olarak bulunan kabiliyetlerin, çeşitli imkânlar ve gayretlerle ortaya çıkmasıyla gerçekleşir. Her bireyin, kendine özgü beceri ve yetenekleri olduğu gibi her toplumun ve dönemin de kendine özgü bir dil, kültür ve medeniyeti vardır. İşte sanat da ortaya çıktığı zamanın, zeminin ürünüdür ve ait olduğu medeniyetin tipik özelliklerini yansıtır. Dolayısıyla sanat, dinden dine, kültürden kültüre, medeniyetten medeniyete kendine özgü nitelikler taşır. Zaman zaman kültürler ve medeniyetler arası etkileşimin olması kaçınılmaz ise de dini, davası ve iddiası olan her medeniyet, kendi kültür ve sanatına kendi mührünü vurmuş, kendine özgü eserler üretmiştir.
Son din olarak gönderilen İslâm’ın, nüvelerini Medine’de atmaya başladığı medeniyetini oluştururken, sanat adına da özgün ya da İslâm’ın temel özelliklerini yansıtan bir üretim gerçekleştirdiğini rahatlıkla söyleyebiliriz. Bu noktada İslâm, diğer din ve kültürleri taklit eden bir din olmamış, kendine has alternatiflerini ortaya koymuştur. İslâm medeniyeti de Peygamberimizin rehberliğinde kendi kıblesini, kendi mâbedini, kendi ezanını, kendi mimarisini, kendi el sanatlarını, kendi şehirleşmesini oluşturmuştur. İslâm sanatının tüm çeşitlerine bakıldığında, daima tevhid bilinci içerisinde hareket edildiği, şirk ve küfrü çağrıştıracak en küçük unsurlardan dahi uzak durulduğu görülür. İslâm sanatı ve zanaatında daima “amel-i sâlih” niyeti ve gayreti öne çıkar. Sanatkâr, yaptığı her şeyi âdeta, “Allah’ı görüyormuşçasına”, “ihsan” derecesinde bir âhiret yatırımı olarak düşünür. Eserinin, yaşadığı müddetçe, “amel defterinin açık kalmasını sağlayacak bir sadaka-i câriye” (M4223 Müslim, vasiyye, 14.) olması arzusuyla en uygun olan tasarımı gerçekleştirmeye çabalar.
Ayet yaratılıştaki nimet ve güzelliği hatırlatıyor. Hayatımızın fayda ile güzelliği birlikte taşıyabilmesi mümkündür. Bunun ahlâkını korumaya emek verelim.
Bugün bir işi daha özenli yapabilir, ortak bir mekânı temiz ve kullanışlı hâle getirebiliriz. Ailemize güzel bir söz söylemek de gönülde iz bırakabilir. Sanatımız insanı aşağılamasın, sözümüz gerçeği çarpıtmasın. Rabbimizin verdiği kabiliyet, gösterişten uzak ve insanlara faydalı bir hayır olsun. Gönlümüzün güzelliği elimizin işine de yansısın.
Gönlümüzü Rabbimize açalım
Allah’ım, güzeli tanıyan ve iyiliği güzelce yapan kullarından eyle bizi. Kabiliyetimizi şükürle, emeğimizi dürüstlükle ve kalbimizi tevazuyla güzelleştir.
Rabbimiz, ailelerimizde nezaketi, çocuklarımızda hayırlı yetenekleri ve toplumumuzda emeğe saygıyı artır. Sanatımızı insan onuruna zarar veren amaçlardan, dilimizi kibirden, görünüşümüzü gösterişten koru. Kur’an’ı doğru okuyup anlamaya ve yaşamaya gayret edelim. Bize verdiğin güzellikleri rızana uygun kullanalım; ahlâkımız da eserimiz kadar özenli olsun. Âmin.
Kaynak: Diyanet kaynak metni, 7. cilt, 533–544. sayfalar. Ayet ve hadislerin asıl kaynakları ilgili alıntıların yanında belirtilmiştir. Arapça ayet metni: Tanzil Project, Uthmani 1.1, CC BY 3.0; meal: Diyanet İşleri Başkanlığı.
