Fıkıh ve İçtihad: Derin Kavrayış, Hakikati Arayış

Hamd, kullarına akıl ve idrak veren, hak ile bâtılı ayırt etmeyi öğreten, hayatımızı hidayetinin ışığıyla aydınlatan Yüce Allah’a mahsustur. Salât ve selâm, dinin hikmetini yaşayarak gösteren, insanları anlamaya, hakkı gözetmeye ve merhametle hükmetmeye çağıran Sevgili Peygamberimiz Hz. Muhammed Mustafa’ya, onun ailesine, ashâbına ve yolundan yürüyen bütün müminlere olsun.

Aziz kardeşlerim! Hepimiz doğru bir Müslüman olmak isteriz. Namazımızın doğru olmasını, kazancımıza haram karışmamasını, evimizde huzur bulunmasını, Allah’ın rızasına uygun bir hayat yaşamayı arzu ederiz. Fakat hayat yalnızca önceden ezberlediğimiz birkaç sorudan ibaret değildir. Bir hastalıkla karşılaşırız, bir alışveriş yaparız, aile içinde bir mesele doğar; bazen de daha önce hiç duymadığımız bir uygulamanın hükmünü öğrenmek isteriz. İşte o zaman yalnız cevap bulmaya değil, doğru cevap aramanın yolunu öğrenmeye de ihtiyacımız olduğunu görürüz.

Bugün fıkıh ve içtihad üzerinde duracağız. Bu kelimeler bize uzak görünmesin. Fıkıh, dinimizi derinden kavrama gayretidir; içtihad ise ehil kimsenin dinin kaynaklarından hükme ulaşmak için gücünü sarf etmesidir. Bunlar, hayatımızı Allah’ın rızasına göre düzenlemekle ilgilidir. Mesele çok konuşmak, tartışmada üstün gelmek veya her soruya hemen karşılık vermek değildir. Mesele, Rabbimizin huzurunda taşıdığımız sorumluluğu anlayarak düşünmek, öğrenmek ve bildiğimizi dürüstçe yaşamaktır.

Allah’ın lütfu: Dini derinden anlayabilmek

Sevgili Peygamberimiz dinin anlaşılmasını büyük bir hayır olarak haber vermiştir:

مَنْ يُرِدِ اللَّهُ بِهِ خَيْرًا يُفَقِّهْهُ فِى الدِّينِ.

“Allah, kimin hakkında hayır dilerse onu dinde derin anlayış sahibi kılar.” (Tirmizî, İlim, 1, no. 2645; ayrıca Buhârî, İlim, 13, no. 71.)

Dikkat edelim kardeşlerim, burada yalnızca çok bilgi biriktirmekten söz edilmiyor. Anlamak, bir hükmü yerli yerine koymayı, Allah’ın emrinin hayatımızdaki karşılığını görebilmeyi gerektiriyor. Abdestin farzlarını öğrenen bir insan, namaza hazırlanmanın ciddiyetini de kavramalıdır. Alışverişin hükümlerini öğrenen kişi, karşısındaki insanın hakkını kendi kazancı kadar önemsemelidir. Aile hukukunu bilen kimse, öğrendiklerini eşini susturmak için değil, birlikte hakkaniyetli bir hayat kurmak için kullanmalıdır.

Dinimizi derinden anlamak, Allah’ın emirlerini kendi arzumuzun hizmetine sokmamaktır. “Benim lehime hangi söz var?” diye aramak başka, “Rabbim benden nasıl bir dürüstlük istiyor?” diye sormak başkadır. Bir insan, haklı görünmek için çok delil sıralayabilir; fakat haksız yere aldığı malı geri vermeye yanaşmıyorsa bilgisi henüz gönlüne inmemiş demektir. Dini anlamanın ilk meyvesi, başkasına hükmetmeden önce kendi nefsimizi hesaba çekebilmektir.

Bu anlayış yalnız âlimlere duyduğumuz hayranlıkla kazanılmaz; bizim de öğrenmeye yönelmemiz gerekir. Camiye gelmek, bir ders halkasına katılmak, güvenilir bir kitaptan okumak, aklımıza takılanı ehline sormak bu yolun adımlarıdır. Yaşımız ilerlemiş olabilir, okul yıllarımız geride kalmış olabilir. Ancak kulluk öğrenmenin yaşı yoktur. Dün yanlış bildiğimiz bir meseleyi bugün düzeltebilmek, eksilmek değil, Allah’ın lütfuyla olgunlaşmaktır.

Bilmediğimizi sormak, emaneti ehline vermek

Rabbimiz buyuruyor:

وَمَآ أَرْسَلْنَا مِن قَبْلِكَ إِلَّا رِجَالًۭا نُّوحِىٓ إِلَيْهِمْ ۚ فَسْـَٔلُوٓا۟ أَهْلَ ٱلذِّكْرِ إِن كُنتُمْ لَا تَعْلَمُونَ

“Senden önce de ancak kendilerine vahiy indirdiğimiz kişileri peygamber olarak gönderdik. Eğer bilmiyorsanız bilgi sahibi olanlara sorun.” (Nahl, 16/43; Kur’an Yolu meali.)

Âyetin kendi bağlamında, daha önceki peygamberlerin de insan olduğunu bilen kimselere başvurulması istenmektedir. Buradan bizim hayatımıza uzanan ders de açıktır: Bilmediğimiz bir konuda sağlam bilgiye ve ehil insana başvurmalıyız. Bir meseleyi öğrenmek isteyen kişi, sorusunu bilen birine yöneltmelidir. Dinimizin hükümleri, gelişigüzel konuşmanın ve tahmin yürütmenin alanı değildir.

Bazen bir soruyu sormaktan utanıyoruz. “Bunu da mı bilmiyorsun derler” diye düşünüyoruz. Oysa insanın bilmediğini öğrenmeye çalışması mahcubiyet sebebi değil, hayırlı bir gayrettir. Bir gencimizin ibadetle ilgili tereddüdü olabilir; bir hanım kardeşimiz ailesinin özel bir meselesini danışmak isteyebilir; geçimini temin eden bir kardeşimiz kazancının helâlliğinden emin olmak isteyebilir. Böyle bir soruyu küçümsemek, bilgiye açılan kapıyı kapatmaktır. Sorana nezaket, cevap verene de dikkat yaraşır.

Danışırken gerçeği eksiltmeden anlatmak da bizim sorumluluğumuzdur. Bir alışverişi olduğundan farklı göstererek, anlaşmanın bir maddesini saklayarak, ailedeki olayın yalnızca bize uygun tarafını anlatarak doğru hükme ulaşamayız. Eksik bilgiyle verilmiş bir cevap, gerçekte yaptığımız işin üzerindeki sorumluluğu kaldırmaz. Allah bizim anlatmadığımızı da bilir. Meseleyi saklamak yerine dürüstçe ortaya koymak, vicdanımızın huzura kavuşmasına daha yakındır.

Aynı şekilde her kişiden yalnız arzuladığımız cevabı duyuncaya kadar sorup durmak da samimi bir öğrenme yolu değildir. Elbette ehil kimselerin görüşlerini karşılaştırmak, gerektiğinde başka bir uzmana danışmak mümkündür. Fakat maksat hakkı öğrenmek olmalıdır. “Hangi cevap benim işimi kolaylaştırır?” arayışının içinde açık bir haksızlığı görmezden geliyorsak önce niyetimizi gözden geçirmeliyiz. Kolaylık dinimizin bir güzelliğidir; bu güzelliği zulmü örtmek için kullanamayız.

Bilgisizce verilen cevabın ağır sorumluluğu

Allah Resûlü bizi çok ciddi bir tehlikeye karşı uyarıyor:

إِنَّ اللَّهَ لاَ يَقْبِضُ الْعِلْمَ انْتِزَاعًا، يَنْتَزِعُهُ مِنَ الْعِبَادِ، وَلَكِنْ يَقْبِضُ الْعِلْمَ بِقَبْضِ الْعُلَمَاءِ، حَتَّى إِذَا لَمْ يَبْقَ عَالِمٌ، اتَّخَذَ النَّاسُ رُءُوسًا جُهَّالاً فَسُئِلُوا، فَأَفْتَوْا بِغَيْرِ عِلْمٍ، فَضَلُّوا وَأَضَلُّوا.

“Kuşkusuz Allah, ilmi kullarının arasından çekip almaz. Bilakis âlimlerin vefatıyla ilmi alır. Sonunda hiç âlim kalmayınca insanlar cahil kimseleri önder edinirler. Onlara birtakım sorular sorulur, onlar da bilgisizce fetva verirler. Böylelikle hem kendileri sapar hem de insanları saptırırlar.” (Buhârî, İlim, 34, no. 100.)

Kardeşlerim! Bu uyarıyı yalnız geçmiş zamanlara ait sanmayalım. Bugün çok fazla bilgiye ulaşabiliyoruz; fakat çok fazla bilgiyle karşılaşmak, hepsinin doğru olduğunu göstermez. Birkaç cümleyi okuyan kişi kendisini hüküm vermeye yetkili görebiliyor. Sosyal medyada yüksek sesle konuşmak, bir videonun çok izlenmesi, bir cevabın kendinden emin bir üslûpla verilmesi ilim sahibi olmanın ölçüsü değildir. Bazen en güvenilir insan, “Bu mesele üzerinde çalışmam gerekir” diyebilen insandır.

İlim, zaman isteyen bir emektir. Kur’an’ı, sünneti, dili, hükümlerin dayanaklarını, önceki âlimlerin çalışmalarını ve sorunun gerçek şartlarını tanımak gerekir. Bu yüzden günlük hayatta öğrendiğimiz bir bilgiyi paylaşmakla, herkesin hayatını bağlayacak bir fetva vermek aynı şey değildir. Her birimiz bildiğimiz doğruyu nezaketle söyleyebiliriz; fakat bilmediğimiz yerde durmasını da öğrenmeliyiz. Bir insanın aile hayatına, ibadetine veya kazancına tesir edecek bir söz, düşünmeden söylenecek kadar hafif değildir.

Bir hastanın ibadetle ilgili sorusunda sağlık durumunu anlamadan konuşmak onu sıkıntıya sokabilir. Bir miras meselesinde hak sahiplerini ve ayrıntıları bilmeden cevap vermek yıllarca sürecek bir kırgınlığa yol açabilir. Bir genç, sorduğu bir soruya ölçüsüz bir karşılık alınca dine karşı soğuyabilir. Söylediğimiz sözlerin insanlarda bıraktığı izi düşünelim. Allah’ın dinine hizmet etmek istiyorsak, insanları kendi bilgisizliğimizin yükü altında bırakmamaya da gayret etmeliyiz.

Peygamberimizin öğrettiği düşünme terbiyesi

Resûlullah Efendimiz insanlara yalnız sonuç bildirmiyor, onların düşünmelerine de yardımcı oluyordu. Bir kimse, yaşlı babasının binek üzerinde duramayacak durumda olduğunu anlatıp onun yerine hac yapıp yapamayacağını sorduğunda Efendimiz, babasının borcunu onun yerine ödeyip ödemeyeceğini sormuş; aldığı cevap üzerinden meseleyi anlaşılır hâle getirerek babası adına hac yapabileceğini belirtmiştir. (Nesâî, Menâsikü’l-hac, 11, no. 2639 ve 2641; Hadislerle İslâm, I, 425–438.)

Burada insanın bildiği bir örnekten hareketle bilmediği bir mesele aydınlatılıyor. Peygamberimizin dili insanı dışarıda bırakmıyor; onu düşünmeye ortak ediyor. Bu, bizim çocuklarımızla ve gençlerimizle konuşurken de ihtiyacımız olan bir terbiyedir. Bir soruya kızarak karşılık vermek, o soruyu ortadan kaldırmaz. Çocuğumuzun zihnindeki mesele devam eder; sadece artık bize sormamaya başlar. Anlamaya çalışan bir evlâdı mahcup etmek yerine, ona sabırla yol göstermek gerekir.

Bir başka olayda bir adam, çocuğunun ten renginden hareketle eşine dair şüphe taşımıştı. Peygamberimiz onun develerinin renklerini sormuş; aralarında farklı renkli olanların geçmiş soylarına çekebileceğini adamın kendisine düşündürmüş, çocuğunda da böyle bir durumun olabileceğini anlatmıştı. (Buhârî, Talâk, 26, no. 5305.) Böylece acele bir şüphenin aileyi yaralamasının önüne geçen bir açıklama yapılmıştı.

Bu örnek, derin kavrayışın yalnız ibadetlerin şekliyle ilgili olmadığını da gösteriyor. Bir insanın namusunu, bir ailenin huzurunu, bir çocuğun geleceğini korumak için de doğru düşünmeye ihtiyacımız var. İlk gördüğümüz şeye bakıp hüküm vermek kolaydır; durmak, anlamak ve adaleti gözetmek ise daha büyük bir emek ister. Dinimizin bize kazandırmak istediği olgunluk, kolay suçlayan bir dil değil, hakikati dikkatle arayan bir gönüldür.

Bizler de bir komşumuzun davranışını, bir akrabamızın sözünü, bir gencimizin sorusunu hemen en kötü anlamıyla yorumlamayalım. Önce dinleyelim, neyi kastettiğini anlayalım. Bazı kırgınlıklar kötü niyetten değil, eksik bilgiden doğar. İnsanı anlamadan verilen hüküm, doğru bir cümlenin bile yanlış yerde kullanılmasına yol açabilir. Ehil danışmanlığın, sabırlı dinlemenin ve meseleleri bütünüyle görmenin kıymeti işte burada ortaya çıkar.

İçtihad: Ciddiyetle aranan hakikat

Sevgili Peygamberimiz buyuruyor:

إِذَا حَكَمَ الْحَاكِمُ فَاجْتَهَدَ ثُمَّ أَصَابَ فَلَهُ أَجْرَانِ. وَإِذَا حَكَمَ فَاجْتَهَدَ ثُمَّ أَخْطَأَ فَلَهُ أَجْرٌ.

“Hâkim, hüküm verirken içtihad eder de sonunda isabetli karar verirse iki sevap kazanır. İçtihad eder de sonunda hata ederse bir sevap kazanır.” (Müslim, Akdıye, 15, no. 4487.)

Bu hadis, gerekli bilgi ve ehliyete sahip olan kişinin samimiyetle gösterdiği gayretin değerini anlatır. Herkesin hazırlıksızca din hakkında hüküm vermesine izin verdiği şeklinde anlaşılamaz. Nasıl bir işte ustalık bilgi ve tecrübe gerektiriyorsa, dinî bir meselede hükme ulaşmak da birikim ve yöntem ister. Hadiste övülen çaba, kaynaklara bağlı, dikkatli ve sorumluluk taşıyan bir arayıştır.

Bu bize iki ayrı ders verir. İlki, değişen hayatın meseleleri karşısında ilim ehlinin çalışmasının gerekli olduğudur. Yeni uygulamalar, yeni imkânlar ve yeni sorunlar doğabilir. Bunlara cevap aranırken dinin temel ölçüleri korunur; olayın gerçek şartları da dikkatle incelenir. İkinci ders ise, ehil insanların usulüne uygun çabalarında farklı sonuçlara varabileceğini bilmektir. Her farklılığı kötü niyet saymak, ilmin gayretini görmezden gelmektir.

Elbette her görüş aynı derecede doğru değildir; deliller değerlendirilir, güçlü görüşler açıklanır. Ancak bu değerlendirme, insanları küçümsemeyi ve cemaatin arasını açmayı gerektirmez. Bir mezhebin geçerli görüşüne göre ibadet eden kardeşimize sert davranmak, farklı bir uygulama gördüğümüzde hemen kavga çıkarmak dinî hassasiyet değildir. Konuyu bilen insanın açıklamasına başvurur, öğrendiğimiz doğrultuda ibadetimizi sürdürür, birbirimizin onurunu koruruz.

Özellikle gençlerimizin gözleri önünde dinî meseleleri bir öfke yarışına çevirmeyelim. Bizim tartışmamızdan sonra onların zihninde namazın huzuru yerine insanların birbirine kırıcı davranışı kalıyorsa, üslûbumuzu yeniden düşünmeliyiz. Farklılığı anlayabilmek, kendi inancını hafife almak değildir. İlme saygı ile kardeşliğe saygıyı birlikte taşımak, dinde derin kavrayışın güzel bir meyvesidir.

Hükmü öğrenirken hakkı korumayı unutmayalım

Muhterem kardeşlerim! Dinî bir hükmü öğrenmek, yalnız yaptığımız işe bir ad bulmak değildir. O işin Allah’ın huzurunda taşıdığı sorumluluğu kavramaktır. Bir alışverişin uygun olup olmadığını sorarken karşı tarafın hakkını düşünmek, bir aile meselesini danışırken herkesin onurunu gözetmek, bir borcu konuşurken ödeme niyetimizi dürüstçe ortaya koymak gerekir. Doğru cevabı almak isteyen insanın, sorusunu doğru bir vicdanla taşıması da önemlidir.

Bir kardeşimiz işinde yeni bir anlaşma yapacak olabilir. Sadece belgenin başlığını söyleyerek hükmünü öğrenmeye çalışırsa önemli ayrıntılar eksik kalabilir. Ne vaat edildiğini, tarafların neye razı olduğunu, hangi sorumlulukların üstlenildiğini açıkça anlatmalıdır. Gerekli olduğunda sözleşmeyi bilen bir uzman ile dinî hükmü bilen kişinin bilgisi birlikte değerlendirilir. Böylece mesele yalnız kulağa güzel gelen adına göre değil, gerçekten nasıl işlediğine göre anlaşılmaya çalışılır.

Aile içinde de benzer bir dikkat gerekir. Bir anlaşmazlık yaşayan insanın kendi acısını anlatması doğaldır; fakat diğer kişinin hakkı da vardır. Danışılan kişinin, yalnız bir tarafı dinlediğinde bütün gerçeği bildiğini sanmaması gerekir. Bazen hüküm vermeden önce başka bilgileri toplamak, ilgili tarafları dinlemek veya meseleyi uygun bir danışmanlığa yönlendirmek gerekir. Hızlı cevap vermek her zaman faydalı değildir. İnsanların hayatını etkileyen bir açıklamada sabır, adaletin bir parçasıdır.

İbadet konusunda soru soran insan da kendisini yetersiz hissetmesin. Yıllardır yaptığı bir uygulamanın eksik olduğunu öğrenmek onu ümitsizliğe düşürmemelidir. Doğrusunu öğrensin, bundan sonrasını düzeltsin, geçmişe ilişkin ayrıntıları da ehline danışsın. Bilgisizlikten doğmuş bir hatanın hükmünü, kendi başına ağır sonuçlara bağlayarak gönlünü yormasın. Öğrenme kapısı bizi korkuyla yalnız bırakmak için değil, doğru kulluğa yardımcı olmak için vardır.

Bu noktada anne babalarımıza da görev düşüyor. Çocuklarımıza ibadeti öğretirken yalnız yapılacak hareketleri değil, o ibadetin saygısını ve dikkatini de kazandıralım. Bir yanlış gördüğümüzde her seferinde öfkeyle tepki vermeyelim. Doğrusunu gösterelim, nerede zorlandığını soralım, gerektiğinde güvenilir bir öğreticiden yardım alalım. Öğrenmek, kişinin gönlünde utanç ve korkuya bağlanırsa devam etmek zorlaşabilir. Güzel bir öğretme dili ise sorumluluğu sevgiyle taşımasına yardım eder.

Fıkhı öğrenmek, başkalarının ibadetini sürekli denetlemek için fırsat aramak da değildir. Önce kendi yaptığımızı doğru öğrenelim. Bir kardeşimiz açıkça yardım istiyorsa nezaketle yardımcı olalım; farklı bir uygulama gördüğümüzde bütün ayrıntıları bildiğimizi sanmayalım. İbadetlerin bazı ayrıntılarında ilim ehlinin farklı açıklamaları olabilir. Bunları öğrenmek gerekir. Cemaatin içinde bir insanı herkesin önünde mahcup etmek, bilgimizin gücünü değil, üslûbumuzun eksikliğini gösterebilir.

Bir düşünelim: Biz bir hocaya soru sorduğumuzda nasıl karşılanmak isteriz? Dinlenmek, anlaşılmak ve doğru bir cevap almak isteriz. Öyleyse bize soru soran kardeşimize de bu hakkı tanıyalım. Sorusu basit diye küçümsemeyelim, tereddüdü var diye imanını sorgulamayalım. Bazı insanlar bir mesele hakkında uzun zamandır sessizce endişe taşıyor olabilir. Sabırla verilen doğru bir açıklama, o insanın gönlündeki yükü hafifletebilir ve öğrenmeye yeniden yönelmesini sağlayabilir.

İçtihadın ehliyet isteyen bir çaba olduğunu bilmek, hepimizin düşünmekten vazgeçmesi gerektiği anlamına gelmez. Aklımızı kullanır, meseleyi anlamaya çalışır, sorumuzu hazırlar ve doğru kaynağı araştırırız. Fakat uzmanlık gereken yerde kendi tahminimizi dinin kesin hükmü gibi sunmayız. Bilmeyen insanın görevi ehline sormaktır; ehil insanın görevi ise sağlam bilgiyle, uygun yöntemle ve samimiyetle cevap aramaktır. Bu karşılıklı sorumluluk, toplumda dinî bilginin güvenle taşınmasına yardım eder.

Kardeşlerim! İnsan doğru bir hükmü öğrenip ona uymaya çalıştığında, bazen kısa vadeli bir çıkarından vazgeçmek zorunda kalabilir. Bu ona ağır gelebilir. Fakat vicdanını haksızlıkla yormayan bir hayatın kıymetini düşünelim. Allah’ın rızasını gözeterek verdiğimiz karar, görünürde daha zor olsa da bizim için hayırlı bir yöneliştir. Dinimizi anlamayı, sadece zihnimizi meşgul eden bir uğraş değil, ömrümüzü dürüstlükle düzenleyen bir gayret hâline getirelim.

Bildiğimizi emanet bilerek taşımak

Efendimiz şöyle buyurmuştur:

نَضَّرَ اللَّهُ امْرَأً سَمِعَ مِنَّا حَدِيثًا فَحَفِظَهُ حَتَّى يُبَلِّغَهُ فَرُبَّ حَامِلِ فِقْهٍ إِلَى مَنْ هُوَ أَفْقَهُ مِنْهُ وَرُبَّ حَامِلِ فِقْهٍ لَيْسَ بِفَقِيهٍ.

“Bizden bir hadis işitip onu başkasına ulaştırıncaya kadar muhafaza eden kişinin Allah yüzünü ak etsin. Nice fıkıh taşıyan kimse onu kendisinden daha anlayışlı birine ulaştırır; nice fıkıh taşıyan da kendisi derin anlayış sahibi değildir.” (Ebû Dâvûd, İlim, 10, no. 3660; Tirmizî, İlim, 7, no. 2656.)

Bu söz, bilgiyi doğru korumanın ve doğru aktarmanın önemini hatırlatıyor. İşittiğimiz bir hadisi aktarırken eksiltmemek, kendi yorumumuzu Peygamberimizin sözüymüş gibi sunmamak, kaynağını kontrol etmek gerekir. Bir cümleyi ezberlemek kıymetlidir; fakat onun bütün anlamını kavradığımızı düşünerek başkalarını yargılamak başka bir iştir. Bilginin taşıyıcısı olmak, bilginin sahibine karşı edep ister.

Kıymetli kardeşlerim! Bugün buradan ayrılırken kendimize bir öğrenme sözü verelim. İbadetimizde veya işimizde emin olmadığımız bir meseleyi ehline danışalım. Bir başkasından duyduğumuz hükmü hemen yaymak yerine kaynağını araştıralım. Evimizde soru soran gencimizi susturmak yerine birlikte öğrenmeye niyet edelim. Miras, borç veya alışveriş konusunda sakladığımız bir ayrıntı varsa dürüstçe ortaya koyalım. Dinin hükümlerini kendimize bahane bulmak için değil, hayatımızı düzeltmek için öğrenelim.

Hakkı arayan insan, doğruyu öğrenince kendi hatasını da düzeltebilir. Buna gönlümüz hazır olsun. Bir başkasının haklı olduğunu kabul etmek bizi küçük düşürmez. Yanlış bildiğimizi değiştirmek imanımıza zarar vermez. Aksine, nefsimizin ısrarından kurtulup Rabbimizin rızasını öne aldığımızı gösterir. En güzel anlayış, öğrendiği hakikatin önünde eğilebilen anlayıştır.

Rabbim, bize hakkı anlayıp yaşamayı nasip et

Allah’ım! Bize dinimizi doğru öğrenmeyi, derinden anlamayı ve öğrendiklerimizle amel etmeyi nasip eyle. Aklımızı hakikati arayan, gönlümüzü hidayetine açık, dilimizi doğruyu nezaketle anlatan bir hâle getir. Bilgimiz arttıkça kibrimizi değil, sana karşı saygımızı ve kullarına karşı merhametimizi artır.

Rabbimiz! Bilmediğimiz konuda konuşmaktan, eksik bilgiyle insanları yanlış yönlendirmekten ve kendi arzumuzu dininin hükmü gibi göstermekten bizi koru. Sorularımızı samimiyetle sormayı, meselelerimizi dürüstçe anlatmayı, emaneti ehline vermeyi bizlere öğret. Yanlışımızı fark ettiğimizde düzeltme cesareti, hak ortaya çıktığında ona teslim olma olgunluğu lütfeyle.

Allah’ım! İlim yolunda emek veren âlimlerimize, öğretmenlerimize ve din görevlilerimize basiret, ihlâs ve istikamet ver. İnsanların sıkıntılarını dinleyenlere sabır, cevap arayanlara gayret, hüküm verenlere adalet nasip eyle. Farklı görüşlerin kardeşliğimizi zedelemesine izin verme; bizi birbirimizin onurunu gözeten kullarından eyle.

Rabbimiz! Ailelerimizi yersiz şüphelerden, alışverişlerimizi haksızlıktan, sofralarımızı haramdan, dillerimizi kırıcı hükümlerden koru. Çocuklarımızın ve gençlerimizin sorularına merhametle yaklaşmayı bizlere nasip eyle. Onları sağlam bilgiyle, güzel örneklerle ve senin sevgini tanıtan bir eğitimle yetiştirmemize yardım et.

Allah’ım! Bize faydalı ilim, helâl rızık, kabul olunan amel ve temiz bir vicdan ihsan eyle. Hayatımız boyunca hakkı arayan, bulduğunda yaşayan, bildiğini emanet sayan kullarından olmayı nasip et. Son nefesimizi imanla, huzurunuza gelişimizi affınla ve rahmetinle güzelleştir. Âmin.

Kaynaklar

Esas alınan konu: Diyanet İşleri Başkanlığı, Hadislerle İslâm, I, 425–438, “Fıkıh ve İçtihad: Derin Kavrayış, Hakikati Arayış”. Hadislerin Arapça lafızları eserin özgün metin sayfalarıyla kontrol edilmiştir; kullanılan rivayetlerin kaynakları ilgili alıntıların yanında belirtilmiştir.

Diyanet özgün hadis metni: I, 425.

Diyanet özgün hadis metni: I, 426.