Esirlerin Hukuku: Herkese Özgürlük

Hamd, insanın onurunu koruyan, özgürlüğün ve merhametin kıymetini bildiren Yüce Allah’a mahsustur. Salât ve selâm, esirlere dahi iyi muameleyi öğreten Sevgili Peygamberimiz Hz. Muhammed Mustafa’ya, onun ailesine, ashâbına ve yolundan yürüyen bütün müminlere olsun.

Muhterem kardeşlerim, insanın ahlâkı yalnızca dostuna nasıl davrandığında anlaşılmaz. Gücü elinden alınmış, kendisini savunamayan birine karşı tavrında da anlaşılır. Esir, bir çatışmanın tarafı olmuş olabilir; fakat insan olmanın saygınlığını kaybetmiş değildir. Acı çektirmek ve aşağılamak, öfkenin bize verdiği bir hak değildir.

Bu konuyu tarihî bir bilgi olarak dinleyip geçmeyelim. Bugün de özgürlüğü sınırlandırılan, ailesinden ayrı kalan ve başkasının insafına bırakılan insanlar vardır. Hukukun, güvenliğin ve insan onurunun birlikte korunması gerekir. Peygamberimizin örnekleri bizi gücümüzün ahlâkını düşünmeye çağırıyor.

Özgürlüğe açılan yolu önemsemek

عَنْ أَبِى مُوسَى عَنِ النَّبِيِّ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمْ) قَالَ: “فُكُّوا الْعَانِيَ، وَأَجِيبُوا الدَّاعِيَ، وَعُودُوا الْمَرِيضَ.”

Ebû Musa’nın naklettiğine göre, Hz. Peygamber (sav) şöyle buyurmuştur: “Esiri özgürlüğüne kavuşturun, davet edenin (davetine) katılın, hastayı ziyaret edin.” (B5174 Buhârî, Nikâh, 72)

Peygamberimiz (sav) Necid tarafına bir birlik gönderdi. Bu birlik, Benî Hanîfe kabilesinden Yemenlilerin reisi olan Sümâme b. Üsâl adında bir kişiyi esir aldı ve getirerek mescidin direklerinden birisine bağladı. Akabinde Resûlullah üç gün Sümâme’ye uğrayarak, “Ne düşünüyorsun Sümâme?” diye sordu. Sümâme ilk gün şöyle demişti: “İyi şeyler düşünüyorum yâ Muhammed! Eğer sen beni öldürürsen bir katili öldürmüş olursun. Eğer bana iyilikte bulunursan sana minnettar kalacak bir kişiye iyilikte bulunmuş olursun. Eğer fidye olarak mal arzu edersen, dilediğin kadarı sana verilir.” Ertesi gün de yine aynı ifadelerle Allah Resûlü’nün kendisini azat etmesini bekledi. Üçüncü gün de sorusuna aynı cevabı verince Peygamberimiz şöyle buyurdu: “Sümâme’yi salıverin!”

Sümâme serbest bırakılınca, hemen mescidin yakınındaki bir hurmalığa giderek yıkandı. Ardından tekrar mescide gelerek şunları söyledi: “Eşhedü en lâ ilâhe illâllâh ve eşhedü enne Muhammeden abdühû ve resûluh. Ey Muhammed! Vallahi, yeryüzünde senden daha fazla nefret ettiğim biri yoktu. Fakat şimdi sen en çok sevdiğim kişi oldun. Vallahi, senin dininden daha fazla nefret ettiğim bir din yoktu. Fakat şimdi dinin en çok sevdiğim din oldu. Vallahi, senin beldenden daha fazla nefret ettiğim bir belde yoktu. Fakat şimdi belden en çok sevdiğim belde oldu. Ben umre yapmak istediğim sırada senin adamların beni yakaladılar. Şimdi bu konuda ne dersin?”

Bunun üzerine Resûlullah, Sümâme’yi Müslüman olmasından dolayı elde ettiği büyük kazançla müjdeledi (ŞN12/89 Nevevî, Şerh ale’l- Müslim, XII, 89.) ve umresine devam etmesini istedi. Sümâme umre yapmak için Mekke’ye varınca birisi ona şöyle dedi: “Kendi dinini bırakıp başka bir dine mi döndün?” Sümâme, “Hayır. Fakat ben Allah’ın Resûlü Muhammed’in (sav) yanında Müslüman oldum. Vallahi, Resûlullah (sav) bu konuda izin verene kadar size Yemâme’den bir buğday tanesi bile gelmeyecektir.” şeklinde cevap verdi. (M4589 Müslim, Cihâd ve siyer, 59; B4372 Buhârî, Meğâzî, 71.)

Resûlullah’ın (sav) esir olarak yakalanıp alıkoyulan Sümâme’ye muamelesi İslâm’ın esirlere karşı ne denli hoşgörülü olduğunu gösteren en güzel örneklerden biridir. Şirkin karanlığındaki Sümâme, Allah Resûlü’nün (sav) bu güzel ve insanî muamelesinden etkilenerek Müslüman olmuştur. Ayrıca Peygamberimizin bu muameleyi, esirlerin toplu hâlde yakıldığı, çeşitli organları kesilerek işkenceye uğratıldığı, öldürülmeleri için düşmana satıldığı bir ortamda yapmış olması, ahlâkî ve insanî açıdan döneminden ne kadar önde olduğunu açıkça göstermektedir.

Esirlere karşı insanî bir tutum benimseyen Rahmet Peygamberi, hiçbir zaman esir almayı amaç edinmemiş, sahip olduğu esir sayısıyla övünmemiştir. Sevgili Peygamberimiz, savaş sırasında da savaş bittiğinde de esirlere karşı belirli bir hukuk içerisinde ahlâklı ve adaletli bir şekilde davranılmasını istemiştir. Bununla birlikte savaş esirlerinin statüsü devletlerarası hukuku ilgilendiren bir durum olup genellikle karşılıklı değiş tokuş esasına göre işlediği için tek taraflı olarak kaldırılamamış ve bu konuda yerleşik hukukta iyileştirmeler yapılmıştır.

Peygamberimizin esiri özgürlüğe kavuşturma çağrısı, insanı sınırsız biçimde elde tutma arzusuna karşı bir ölçüdür. Gücü ve esir sayısını övünme konusu yapmak yerine, hayatın yeniden güvene kavuşacağı yollar aranır. İnsanları kendi menfaatimizin aracı gibi göremeyiz.

Tarihî uygulamaları kendi bağlamında anlayalım; bunlardan bugün keyfî esir alma veya insan üzerinde sahiplik iddia etme izni çıkarılamaz. Günümüzün meşru hukukî düzeni, insan hakları ve sorumlulukları gözetilmelidir. Din adına kaçırma, rehin alma ve istismar savunulamaz. Merhamet, insanın özgürlüğüne ve onuruna yönelmelidir.

Açken bile paylaşmak

وَيُطْعِمُونَ ٱلطَّعَامَ عَلَىٰ حُبِّهِۦ مِسْكِينًا وَيَتِيمًا وَأَسِيرًا

Onlar, seve seve yiyeceği yoksula, yetime ve esire yedirirler. (İnsân 76/8)

İslâm, savaştan sonra elde edilen esirler ve onlara karşı muamele konusunda insan haysiyetini korumayı merkeze alan bir hukuk ortaya koymuş ve inananlarından bu hukuka riayet etmelerini istemiştir. Peygamberimiz, özel durumları ve savaş öncesinde işledikleri suçlar nedeniyle öldürülenler dışında, Müslümanların güçlü olduğu zamanlarda esirleri ya karşılıksız veyahut fidye karşılığında serbest bırakmıştır. Nitekim Yüce Allah’ın şu âyeti de esirlere yapılacak muameleye ışık tutmaktadır: “(Savaşta) inkâr edenlerle karşılaştığınız zaman boyunlarını vurun. Nihayet onlara iyice vurup sindirince bağı sıkıca bağlayın (sağ kalanları esir alın). Savaş sona erince de artık ya karşılıksız veya fidye karşılığı salıverin. Durum şu ki, Allah dileseydi onlardan intikam alırdı. Fakat O, sizi birbirinizle denemek ister...” (Muhammed, 47/4.)

Peygamberimiz, “Esiri özgürlüğüne kavuşturun, davet edenin (davetine) katılın, hastayı ziyaret edin.” (B5174 Buhârî, Nikâh, 72.) buyurarak ashâbına esirleri serbest bırakmalarını tavsiye etmiştir. Rahmet Elçisi bu genel tavra uygun olarak Mekke’nin fethedildiği gün, kendisine yıllarca eziyet etmiş ve yurdundan çıkmasına sebep olmuş insanların hepsini esir alma imkânı olduğu hâlde onlara, “Haydi gidin, hepiniz serbestsiniz.” demiştir. (BS18785 Beyhakî, es- Sünenü‘l-kübrâ, IX, 195; TB2/161 Taberî, Târîh, II, 161.) Benzer şekilde Huneyn Gazvesi’nde altı bin savaş esirinin karşılıksız olarak serbest bırakılmasına vesile olmuştur. (ST2/155 İbn Sa’d, Tabakât, II, 155.) Diğer yandan zekât verilecek kimseler arasında hürriyetlerine kavuşturulacak köleleri de sayan Yüce Allah (Tevbe, 9/60.) onları kurtarmak için infakta bulunmanın gerçek iyiliğe ulaşma yollarından biri olduğunu ifade buyurarak (Bakara, 2/177.) esir ve kölelerin özgürlüklerini elde etmelerine destek olunmasını istemiştir.

Serbest bırakma bazen de esirin Müslüman olmasının tabiî sonucu oluyordu. Bir insan Müslüman olmakla hayatta erişebileceği en büyük şerefe nail oluyor, esirlikten de kurtuluyordu. Peygamberimiz, Müslümanları esir etmiyor, sonradan Müslüman olanları da genelde serbest bırakıyordu. Nitekim Hevâzin kabilesinden ganimet ve esirler alındığında Resûlullah’ın tahmin ettiği şekilde Hevâzinliler bir zaman sonra Müslüman olarak Peygamberimize gelmişler ve mallarıyla esirlerini geri istemişlerdi. Resûlullah heyetten ya malları ya da esirleri tercih etmelerini istemişti. Bunun üzerine Hevâzinliler, esirlerinin geri verilmesini isteyerek mallarından vazgeçtiler. Heyetin bu kararından sonra Resûlullah alınan esirleri geri vermek için bir konuşma yaptı. Allah’a hamd ve senâ ettikten sonra şöyle buyurdu: “Bu (Hevâzinli) kardeşleriniz, tevbe ederek bize geldiler. Ben de esirlerini kendilerine geri vermeyi düşündüm. Sizden her kim (bu şekilde kardeşinin gönlünü) hoş etmeye razı olursa bunu yapsın. Sizden her kim kendi hissesini talep ederse ki bu hisseyi ona biz, Allah’ın bize ihsan edeceği ilk ganimet malından vereceğiz o da böyle yapsın (esirleri geri versin).” Bunun üzerine pek çok sahâbî, “Biz onları hoşnut edeceğiz yâ Resûlallah!” diyerek esirleri geri vermeyi kabul etmişlerdi. (B3131 Buhârî, Farzu’l- humus, 15.) Esirlerini bedelsiz olarak bırakmak istemeyen bazı sahâbîlere ise Resûl-i Ekrem karşılığında altı zekât devesi vermeyi vaad etti. (N3718 Nesâî, Hîbe, 1.)

Sahâbeden Sahr b. Ayle adlı bir şahıs, beraberindeki süvari topluluğu ile, hicretin sekizinci senesinde (Av8/221 Azîmâbâdî, Avnü’l-ma’bûd, vIII, 221-222.) Sakîf kabilesiyle savaşmak üzere yola çıkan Resûlullah’a yardıma gitmişti. Fakat Peygamberimizin Tâif’i fethedemeden döndüğünü görünce, Sakîfliler Resûlullah’ın (sav) hükmüne boyun eğmedikçe onların sığındıkları kaleden ayrılmayacağına dair Allah’a söz verdi. Gerçekten de Sahr b. Ayle, Resûlullah’ın (sav) hükmü kabul edilinceye kadar oradan ayrılmadı. Onlar Peygamberimizin hükmünü kabule yanaşınca Sahr b. Ayle, Resûlullah’a şöyle bir mektup yazdı: “Sakîf kabilesi senin hükmünü kabul etti yâ Resûlallah. Şimdi ben onların karşısında bulunuyorum, onlar da atları üzerinde karşımda duruyorlar.”

Resûlullah (sav) mektubu alır almaz namazın cemaatle kılınmasını emretti ve insanlar toplanınca Sahr’ın bu kahraman kabilesi için, “Allah’ım! Bu Ahmes kavminin atlısına, piyadesine bereket ihsan eyle.” diye on defa dua etti. Bir süre sonra Sakîf kabilesi Peygamberimizin huzuruna geldi. İçlerinden Muğîre b. Şu’be söz aldı ve “Ey Allah’ın Peygamberi, Sahr halamı esir aldı. Oysa Müslümanların girdiği dine halam da girmişti.” dedi. Bunun üzerine Resûlullah (sav) Sahr’ı çağırıp ona, “Ey Sahr! Bir kavim Müslüman olduğu zaman kanlarını ve mallarını güvence altına almış olurlar. Sen Muğîre’ye halasını geri ver.” buyurdu. Sahr da halasını ona iade etti ve Hz.

Ayet, yiyeceğin sevildiği bir durumda dahi yoksula, yetime ve esire yediren bir iyiliği anıyor. Demek ki merhametimiz yalnızca bize yakın olanların ihtiyacına kapı açmamalıdır. Açlığın ve susuzluğun giderilmesi, insanın kimliğine göre keyfî olarak engellenemez.

Yaralı ve hasta kimselerin bakımını da aynı dikkatle düşünelim. Güvenlik tedbirleri gerekli olabilir; fakat tedbir ile eziyet birbirine karıştırılamaz. Aşağılayıcı görüntülerle insanın itibarını yok etmek, yardım isteyenin acısını seyirliğe çevirmek doğru değildir. İnsana saygı, en zor ilişkilerde de bir sınır çizer.

Anne ile yavrunun bağını korumak

عَنْ أَبِى أَيُّوبَ قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمْ) يَقُولُ: “مَنْ فَرَّقَ بَيْنَ وَالِدَةٍ وَوَلَدِهَا فَرَّقَ اللَّهُ بَيْنَهُ وَبَيْنَ أَحِبَّتِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ.”

Ebû Eyyûb anlatıyor: Resûlullah’ın (sav) şöyle dediğini işittim: “Her kim (esirler arasındaki) anne ile çocuğunu birbirinden ayırırsa Allah da o kimseyi kıyamet gününde sevdiklerinden ayırır.” (T1566 Tirmizî, Siyer, 17; HM23895 İbn Hanbel, v, 413)

Peygamber’den Süleymoğulları’nın İslâm ordusundan kaçarken bırakıp gittikleri su kaynağını istedi. “Ey Allah’ın Peygamberi bu suyu bana ve kavmime ver!” dedi. Peygamberimiz, suyu onlara verdi. Daha sonra Süleym kabilesi mensupları Müslüman olunca Sahr’ın yanına geldiler ve ondan suyu kendilerine geri vermesini istediler. Sahr, suyu kendilerine vermekten kaçınınca Peygamberimize gidip, “Ey Allah’ın Peygamberi! Müslüman olduk ve suyumuzu bize geri vermesi için Sahr’a vardık, fakat o bizim teklifimizi reddetti.” diye şikâyette bulundular. Peygamberimiz Sahr’ı çağırıp, “Ey Sahr! Bir kavim Müslüman olduğu zaman, mallarını ve kanlarını güvence altına almış olurlar. Sen bunlara sularını geri ver.” buyurdu. Sahr da “Peki, ey Allah’ın Peygamberi.” karşılığını verdi. (D3067 Ebû Dâvûd, İmâre, 34, 36.)

Peygamberimiz, Bedir Savaşı bitip esirler getirilince, “Bu esirler hakkında ne diyorsunuz?” diye sorarak (T3084 Tirmizî, Tefsîru’l- Kur’ân, 8.) ashâbıyla istişare etmişti. Hz. Ömer, öldürülmelerine dair görüş bildirmesine rağmen, Resûlullah Hz. Ebû Bekir’in görüşünü benimseyerek esirlerden fidye alınmasına karar verdi ve fidyeyle serbest bıraktığı her bir müşrik için dört bin dirhemlik bedel belirledi. (D2691 Ebû Dâvûd, Cihâd, 121.) Parası olmayıp okuma yazmayı bilenleri de on Müslüman’a okuma yazma öğretmesi şartıyla serbest bıraktı. (ST2/22 İbn Sa’d, Tabakât, II, 22.) Peygamberimiz, esirler arasında bulunan amcası Abbâs’a dahi, “Ey Abbâs! Kendin, kardeşinin oğlu Akîl b. Ebû Tâlib, Nevfel b. Hâris ve aranızda antlaşma bulunan, el-Hâris b. Fihroğulları’nın kardeşi Utbe b. Amr b. Cehdem için fidye öde, sen servet sahibi bir kimsesin!” sözleriyle fidye karşılığında serbest bırakılmayı önerdi. (ST4/13 İbn Sa’d, Tabakât, Iv, 13-15; HM3310 İbn Hanbel, I, 353.) Fakat daha sonra Allah Teâlâ, Hz. Ömer’in görüşü istikametindeki şu âyetleri indirdi: “Yeryüzünde düşmanı tamamıyla sindirip hâkim duruma gelmedikçe, hiçbir peygambere esir almak yakışmaz. Siz geçici dünya menfaatini istiyorsunuz, hâlbuki Allah âhireti (kazanmanızı) istiyor. Allah, mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir. Allah tarafından önceden verilmiş bir hüküm olmasaydı, aldığınız şeyden (fidyeden) ötürü size mutlaka büyük bir azap dokunurdu.” (Enfâl, 8/67-68; M4588 Müslim, Cihâd ve siyer, 58.) Zira henüz ayaklarının üstünde durmaya yeni başlamış bir birliğin, fidye karşılığı azılı düşmanlarını serbest bırakması kendi varlığı için tehlike oluşturmaktaydı.

Düşmanın elinde esir varsa Peygamberimiz esirleri bazen de mübadele dediğimiz karşılıklı değiş tokuş yolu ile serbest bırakma yoluna gitmiştir. Peygamberimiz bu değişimde bazen, bir esire karşılık Müslümanlardan iki (DM2494 Dârimî, Siyer, 28.) veya daha fazla esirin geri alınmasını uygun bulmuştur. Nitekim Rıdvan Biati’ne katılan sahâbîlerden Seleme b. Amr, (Hİ3/151 İbn Hacer, İsâbe, III, 151.) Hz. Ebû Bekir’le birlikte bir sefere çıkmış, Fezâre kabilesi ile savaşmış, sonuçta bazı çocukları ve kadınları esir alıp Hz. Ebû Bekir’e getirmiş, Hz. Ebû Bekir de esirler arasındaki çok güzel bir kadını Seleme’ye vermişti. Medine’ye gelince Resûlullah üç defa ısrarla, “Ey Seleme! Bu kadını bana bağışla.” demiş, o da sonunda, “Ey Allah’ın Resûlü! Ben henüz ona el sürmedim. Senin olsun.” demişti. Peygamberimiz o kadını Mekkelilere göndermiş ve onun karşılığında Mekkelilerin elindeki Müslüman esirleri geri almıştı. (M4573 Müslim, Cihâd ve siyer, 46; D2697 Ebû Dâvûd, Cihâd, 124.)

Câhiliye döneminde esirler hakkındaki yaygın teamül ise onları köleleştirmekti. Dinimiz esirleri köleleştirmeye sıcak bakmamış, bilakis köleliği sadece savaş esirleriyle sınırlamış ve onların özgürlüklerine kavuşmaları için birçok yaptırım ve uygulama ortaya koymuştur. Nitekim Resûl-i Ekrem (sav), savaş esirlerini köleleştirme seçeneğine nadir durumlarda başvurmuş ve Bedir, Uhud, Hendek gibi büyük gazvelerde alınan esirlerin hiçbirini köleleştirmemiştir. Onları fidye karşılığı veya değişik şekillerde serbest bırakmıştır. Dönemin yaygın bir uygulaması olarak köleleştirilen bazı esirlere ise çağımızda bile görülmeyen medenî ve insanî bir muamele sergilenmiştir. Nitekim köleyi “kardeş” olarak nitelendiren Peygamberimizin bir zihniyet dönüşümünü hedefleyen şu ifadeleri tarihe geçmiştir: “...(Köle) kardeşleriniz, Allah’ın sizin emrinize verdiği hizmetçilerinizdir. Her kimin kardeşi emri altında bulunursa ona yediğinden yedirsin, giydiğinden giydirsin. Onlara güçlerini aşan işler yüklemeyiniz. Eğer ağır işler yüklerseniz onlara yardım ediniz.” (B30 Buhârî, Îmân, 22.)

Allah Resûlü, Hendek Savaşı’nda Rabbi tarafından yapılan, yeryüzünde güçlenmedikçe esir almama uyarısı (Enfâl, 8/67.) doğrultusunda hareket etmiş ve kendilerine zulmeden azılı müşrik savaşçıları öldürmüştü. Savaş sırasında İbnü’l-Arika adındaki müşriğin kolundan yaraladığı Sa’d b. Muâz için çadır kurup tedavisiyle yakından ilgilenmişti. Bunun üzerine ensarın önde gelenlerinden Sa’d b. Muâz, “Allah’ım, Kurayzaoğulları’na karşı beni sevindirmeden canımı alma!” diye duada bulunmuş, (DM2537 Dârimî, Siyer, 66.) bilâhare Kurayzaoğulları mağlup edilip esirler alınınca, Peygamberimiz onların da kabulüyle kendileri hakkında hakemliği Sa’d’a bırakmıştı. Nitekim Yahudilerden Nadîroğulları ile Kurayzaoğulları, Medine Sözleşmesi’ne riayet etmemiş ve Müslümanlarla savaşmışlar, Resûlullah da Nadîroğulları’nı sürgün etmiş, Kurayzaoğulları’nı ise yerinde bırakmış ve kendilerine serbestlik vermişti. Fakat Kurayzaoğulları sulhu bozup Hendek Savaşı’nda Müslümanlara karşı tekrar savaşmışlardı. (M4592 Müslim, Cihâd ve siyer, 62.) Hakemliğini kabul ettikleri Sa’d b. Muâz, bu ihanet ve suçlarına karşılık onlar hakkında harbe katılanların öldürülmesine, çocuklarının ve kadınlarının esir edilmesine ve mallarının Müslümanlar arasında taksimine hükmetmişti. Resûlullah da, “Allah’ın onlar hakkındaki hükmü konusunda isabetli karar verdin.” buyurarak bu hükmü onaylamıştı. (M4598 Müslim, Cihâd ve siyer, 65; T1582 Tirmizî, Siyer, 29; Mâide, 5/33-34.) Zira verilen hüküm Kurayzaoğulları’nın şeriatına yani Tevrat’a uygundu. (Kitâb-ı Mukaddes, Tesniye, XX, 10-15.) Nitekim hiçbir zaman insan öldürme yanlısı olmayan Rahmet Elçisi, Kurayzaoğulları’nı ilk seferinde affetmişti. Ancak sulhu tekrar bozduklarında, Resûlullah’a kendilerinin bertaraf edilmesi dışında başka bir seçenek bırakmamışlardı.

Hadiste anne ile çocuğunun ayrılmasına yönelik uyarı, bir aile bağının ne kadar derin bir emanet olduğunu gösteriyor. Çatışmanın içinde çocukların taşıdığı korkuyu ve kaybı düşünelim. Yetişkinlerin kararlarının bedeli, kendisini koruyamayan yavrulara kolayca yüklenemez.

Ailesinden ayrı düşen çocuklara yardım ederken güvenilir kurumlarla ve korunma ilkeleriyle hareket edelim. Kimliğini, görüntüsünü ve hikâyesini izinsiz yaymayalım. Aile bağını bulmaya yönelik çalışmaları desteklerken çocuğun güvenliği ve üstün yararı gözetilmelidir. İyi niyetli acelecilik de zarar doğurabilir; bilgi ve sorumluluk birlikte gerekir.

Serbest bırakma ve adaletli çözüm aramak

فَإِذَا لَقِيتُمُ ٱلَّذِينَ كَفَرُوا۟ فَضَرْبَ ٱلرِّقَابِ حَتَّىٰٓ إِذَآ أَثْخَنتُمُوهُمْ فَشُدُّوا۟ ٱلْوَثَاقَ فَإِمَّا مَنًّۢا بَعْدُ وَإِمَّا فِدَآءً حَتَّىٰ تَضَعَ ٱلْحَرْبُ أَوْزَارَهَا ذَٰلِكَ وَلَوْ يَشَآءُ ٱللَّهُ لَٱنتَصَرَ مِنْهُمْ وَلَٰكِن لِّيَبْلُوَا۟ بَعْضَكُم بِبَعْضٍ وَٱلَّذِينَ قُتِلُوا۟ فِى سَبِيلِ ٱللَّهِ فَلَن يُضِلَّ أَعْمَٰلَهُمْ

(Savaşta) inkâr edenlerle karşılaştığınız zaman boyunlarını vurun. Nihayet onları çökertip etkisiz hale getirdiğinizde bağı sıkı bağlayın (sağ kalanlarını esir alın). Artık bundan sonra (esirleri) ya karşılıksız ya da fidye karşılığı salıverin. Savaş sona erinceye kadar hüküm budur. Eğer Allah dileseydi onlardan öc alırdı. Fakat sizi birbirinizle denemek için böyle yapıyor. Allah yolunda öldürülenlere gelince, Allah onların amellerini asla boşa çıkarmayacaktır. (Muhammed 47/4)

Peygamberimiz, her zaman esiri bir insan olarak görmüş, ona insan onuruna yakışır bir şekilde muamele etmiştir ve Kur’an esirlere iyi muamele edenleri şöyle müjdelemiştir: “İyiler ise katkısı kâfur olan içecekler dolu bir kadehten içerler. Allah’ın has kullarının içtikleri ve akıttıkça akıttıkları bir pınardır. O kullar adaklarını yerine getirirler. Kötülüğü her yanı kuşatmış bir günden korkarlar. Onlar, seve seve yiyeceği yoksula, yetime ve esire yedirirler. (Yedirdikleri kimselere şöyle derler:) ‘Biz size sırf Allah rızası için yediriyoruz. Sizden bir karşılık ve bir teşekkür beklemiyoruz. Çünkü biz, çetin ve belalı bir günde Rabbimizden (O’nun azabına uğramaktan) korkarız, (derler).” (İnsân, 76/5-10.) Uhud Savaşı şehitlerinden olan Mus’ab b. Umeyr’in erkek kardeşi Ebû Azîz’in başından geçen şu hadise, ashâbın bu âyeti nasıl açıkça uyguladığını göstermektedir. Ebû Azîz anlatıyor: “Bedir günü esirler arasındaydım. Resûlullah (sav), ‘Esirlere iyi davranın!’ buyurdu. Ben bir ensar grubunun elinde esirdim. Ensar, Resûlullah’ın emrine uyarak sabah ve akşam ekmek ve yemeklerini bana ikram ederler, kendileri de hurmayla yetinirlerdi.” (MK19497 Taberânî, el- Mu’cemü’l-kebîr, XXII, 393.)

Peygamberimiz esirlerin yeme, içme gibi temel ihtiyaçlarını karşılamıştır. Söz gelimi Sakîf kabilesi ashâbdan iki kişiyi esir alarak Peygamberimiz ile aralarındaki barışı bozmuşlardı. Buna karşılık sahâbe de Sakîf’in müttefiki olan Benî Ukayl kabilesinden bir adamı esir alarak Adbâ isimli devesine el koymuştu. Adam Peygamberimizi görünce Müslüman olduğunu söyledi. Bunun üzerine Allah Resûlü, “Eğer sen bu sözü (Müslüman olduğunu) özgürlüğün elindeyken söylemiş olsaydın tam bir kurtuluşa erişirdin.” buyurarak ona durumu açıkladıktan sonra yanından ayrıldı. Ancak esir tekrar, “Ey Muhammed! Ey Muhammed!” diye seslendi. Peygamberimiz onun yanına döndü ve “Ne istiyorsun?” dedi. Adam, “Açım, beni doyur! Susadım, bana su ver!” dedi. Bunun üzerine Resûlullah (sav), “Bunlar senin aslî ihtiyaçlarındır.” buyurarak gerekeni yaptı. Bir müddet sonra bu adam Sakîflilerin elindeki iki kişiye karşılık serbest bırakıldı. (M4245 Müslim, Nezr, 8; D3316 Ebû Dâvûd, Nüzûr, 21; DM2533 Dârimî, Siyer, 62.)

Rahmet Peygamberi, kadın ve çocukların esaret hâlindeki durumlarına da özen gösterirdi. Esir kadınlarla birlikteliğe izin vermeyen Peygamberimiz, köleleştirilen hamile kadınlarla da cinsel ilişki kurulmasını yasaklamıştı. (T1564 Tirmizî, Siyer, 15.) Hatta bu yasağı ihlâl eden birini, “Ona öyle bir lânet edesim geliyor ki kabrine bile o lânetle girsin istiyorum! Kendisine helâl olmadan önce ona nasıl vâris olur? Ve kendisine helâl olmadığı hâlde onu nasıl çalıştırıp kullanabilir?” (NM2789 Hâkim, Müstedrek, III, 1053 (2/195).) buyurarak sert biçimde kınamıştı.

Peygamberimiz, savaşta aldığı esirlere karşı güzel muamelesi, asla işkence yapmamasıyla kendi zamanına olduğu gibi modern çağa da örnek olmuştur. Ayrıca Rahmet Elçisi, esir de olsalar insanların aile bütünlüğünü korumak için gayret göstermiştir. Nitekim bir gün ashâbdan Ebû Eyyûb, esir alınmış bir kadının, askerlerin zoruyla çocuğundan ayrıldığını görünce, çocuğu tuttuğu gibi annesine vermiş ve bu yaptığının nedeni sorulunca Rahmet Peygamberi’nin şu sözünü aktarmıştı: “Her kim (esirler arasındaki) anne ile çocuğunu birbirinden ayırırsa Allah da o kimseyi kıyamet gününde sevdiklerinden ayırır.” (T1566 Tirmizî, Siyer, 17; HM23895 İbn Hanbel, v, 413.)

Savaşta öldürürken bile düşmana işkence etmeksizin güzel bir şekilde öldürmeyi tavsiye eden (M5055 Müslim, Sayd, 57; D2814 Ebû Dâvûd, Dahâyâ, 10, 11.) Peygamberimiz, esirlere karşı kendi çağının hatta bütün zamanların üstünde bir ahlâkî ve insanî tutum sergilemiştir. Hiçbir zaman esirlerin onurunu zedeleyecek davranışlara kalkışmamış ve kimseye bu hususta izin vermemiştir. Esire eziyet ve işkence gibi faaliyetlere kesinlikle izin vermemiş, esirlerin yeme, içme gibi temel ihtiyaçlarını karşılamayı kendisinin ve Müslüman toplumun görevi addetmiştir. İslâm toplumuna zarar vermeyeceğinden emin olduğunda, esirleri, fidye karşılığı ve mübadele yönteminin yanı sıra bazen de karşılıksız olarak (vM1/138 vâkıdî, Meğâzî, I, 138.) serbest bırakmıştır.

Ayetin savaş sonrasındaki esirlere ilişkin düzenlemesini okurken, tarihî savaş şartları ile bugün şahısların keyfî davranışlarını birbirine karıştırmayalım. Bu, yetki ve hukuk içinde ele alınan bir meseledir. İnsanların birbirini kendi adına yargıladığı bir başıboşluğa izin değildir.

Bizim günlük hayatımıza düşen açık ders, gücümüzün altında bulunan hiç kimseyi hor görmemektir. Çalışana, bakıma muhtaç insana ve bize başvurana adaletle davranalım. Dünyadaki esirlerin ve özgürlüğünden haksız yere yoksun bırakılanların meşru yollarla güvene kavuşması için dua edip güvenilir çalışmaları destekleyelim. İnsanın onurunu korumak, yalnızca onu sevdiğimiz zaman yerine getirilen bir görev değildir.

Gönlümüzü Rabbimize açalım

Allah’ım, esaret altında bulunan, ailesinden ayrılmış ve hakkından mahrum bırakılmış bütün insanlara yardım et. Onları açlıktan, işkenceden ve aşağılanmaktan koru. Güvene ve özgürlüğe kavuşacakları adaletli yollar aç.

Rabbimiz, çocukları anne babalarından ayıran acıları gider. Güç sahibi olanlara vicdan, adalet ve merhamet ver. Bizi insanı bir araç gibi görmekten, düşmanlıkla hakkını inkâr etmekten koru. Ailelerimizde ve toplumumuzda onuru gözeten kullarından eyle; zor zamanda da merhametten ayrılmayalım. Âmin.

Kaynak: Diyanet kaynak metni, 4. cilt, 495–506. sayfalar. Ayet ve hadislerin asıl kaynakları ilgili alıntıların yanında belirtilmiştir. Arapça ayet metni: Tanzil Project, Uthmani 1.1, CC BY 3.0; meal: Diyanet İşleri Başkanlığı.