Hadislerle İslâm.. "Emr-İ Bi’l-Ma’rûf Nehy-İ Ani’l-Münker: İyiliği Teşvik Kötülükten Sakındırmak" Konulu Hadislerle İslâm Vaazı sitemize eklenmiştir..
Emr-İ Bi’l-Ma’rûf Nehy-İ Ani’l-Münker: İyiliği Teşvik Kötülükten Sakındırmak
Hamd, iyiliği sevdiren, kötülükten korunmanın yollarını bildiren Yüce Allah’a mahsustur. Salât ve selâm, hakikate hikmetle ve güzel öğütle çağıran Sevgili Peygamberimiz Hz. Muhammed Mustafa’ya, onun ailesine, ashâbına ve yolundan yürüyen bütün müminlere olsun.
Muhterem kardeşlerim, bir yanlış gördüğümüzde iki kolay yoldan birine kayabiliyoruz. Ya “Bana ne” diyerek tamamen çekiliyoruz ya da öfkeye kapılıp doğruyu incitici bir dille söylüyoruz. Oysa müminin sorumluluğu hem kötülüğe kayıtsız kalmamayı hem de onu düzeltirken yeni bir haksızlık doğurmamayı gerektirir.
İyiliği teşvik etmek, insanları kendimize benzetmek için sürekli denetlemek değildir. Allah’ın ölçüsünü önce kendi hayatımızda yaşamaya çalışıp sonra bilgimiz ve yetkimiz ölçüsünde hayra rehberlik etmektir. Gönüllere ulaşmayı hedeflerken onların onurunu da koruyacağız. Sözümüzün tesiri, tavrımızdaki merhametle birlikte güçlenecek.
Kötülük karşısında sorumluluğumuzu bilmek
عَنْ أَبِى سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ قَالَ:…سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمْ) يَقُولُ: “مَنْ رَأَى مُنْكَرًا فَاسْتَطَاعَ أَنْ يُغَيِّرَهُ بِيَدِهِ فَلْيُغَيِّرْهُ بِيَدِهِ، فَإِنْ لَمْ يَسْتَطِعْ فَبِلِسَانِهِ، فَإِنْ لَمْ يَسْتَطِعْ فَبِقَلْبِهِ، وَذَلِكَ أَضْعَفُ الْإِيمَانِ.”
Ebû Saîd el-Hudrî’nin işittiğine göre, Resûlullah (sav) şöyle buyurmuştur: “Bir kötülük gören kişi, eli ile değiştirmeye gücü yetiyorsa onu eli ile değiştirsin. Buna gücü yetmez ise dili ile değiştirsin. Buna da gücü yetmezse kalbi ile (o kötülüğe) tavır koysun, (onu hoş görmesin). Ve bu da imanın asgarî gereğidir.” (D1140 Ebû Dâvûd, Salât, 239-242)
Hicretle birlikte Allah Resûlü, Medine’de yeni bir toplumun temellerini atmıştı. Bir yandan sevgi ve kardeşliğe dayalı bu toplumun bağlarını güçlendirmeye gayret ederken bir yandan da onu daha da geliştirmeye çalışıyordu. Bu amaç doğrultusunda İslâm toplumunun lideri olarak ashâbına, insanlar arası ilişkileri pekiştirecek davranışları öğütlerken, toplumsal birliği zedeleyecek söz ve fiilleri yasaklıyordu. Onlardan da aynı hassasiyeti bekliyor, birbirlerini görüp gözetmelerini istiyor; herkesin din kardeşini iyi ve güzel olana teşvik edip, kötü ve çirkin olan şeylerden uzaklaştırmasını istiyordu. Böylece kendi kendisini sürekli gözden geçirerek yenileyen, güçlü bir toplum olmalarını arzuluyordu. Bir gün onlara İsrâiloğulları’nı helâke sürükleyen sebeplerden birinin de “emir bi’l-ma’rûf ve nehiy ani’l-münker” görevini terk etmeleri olduğunu anlattı. Öyle ki onlardan bir adam kötülük yapan birini gördüğünde ona önce, “Allah’tan kork ve bu yaptığından vazgeç. Çünkü bu sana helâl değildir.” diyor fakat ertesi gün yaptığı kötülükten vazgeçmediğini görse de bu durum onunla olan ilişkilerini devam ettirmesine engel olmuyordu. Bu vurdumduymazlıkları sebebiyle Allah Teâlâ onları birbirine benzetti. Kötülükleri çoğaldığı, isyan ettikleri ve Allah’ın koyduğu sınırları aştıkları için peygamberleri tarafından da lânetlendiler. Onların bu hâlleri inananlara bir ibret olarak Kur’an’da yerini almıştı. Bu âyetleri uzun uzun okuyan Allah Resûlü, İsrâiloğulları’nın kendi sonlarını nasıl kendilerinin hazırladığını ortaya koyduktan sonra oturduğu yerden doğrularak tüm dikkatleri üzerine topladı ve ashâbına şu hayatî mesajı verdi: “Dikkat edin. Allah’a yemin olsun ki, siz (ya) iyiliği emreder/teşvik eder kötülükten menedersiniz/uzaklaştırırsınız, zalimin elinden tutup onu hakka döndürürsünüz ve onu hak üzere tutarsınız (ya da sizin sonunuz da onlar gibi olur).” (D4336 Ebû Dâvûd, Melâhim, 17; T3048 Tirmizî, Tefsîru’l-Kur’ân, 5; Mâide, 5/78-81.)
Mekke döneminden itibaren Kur’an âyetlerinde yer alan “emr-i bi’lma’rûf ve nehy-i ani’l-münker” ileriki dönemlerde de hem Kur’an hem de Peygamberimiz tarafından ısrarla üzerinde durulan bir kaide olmuş, dinin temel prensiplerinden biri kabul edilmiştir. “Ma’rûf” kelimesi, sözlükte “bilinen, tanınan” anlamına gelmekte olup insanlar tarafından iyi kabul edilen, benimsenen şeyleri ifade etmektedir. Eski Arap toplumunda “iyilik, ikram, cömertlik” gibi anlamları içeren bu sözcük (LA32/2899 İbn Manzûr, Lisânü’l-Arab, XXXII, 2899.) Kur’ân-ı Kerîm ve hadislerde de aynı anlamı korumuş, (Talâk, 65/2; M2328 Müslim, Zekât, 52; D5109 Ebû Dâvûd, Edeb, 107-108.) bazen de aynı mânâda kullanılan “Orf” sözcüğüyle ifade edilmiştir. (A’râf, 7/199.) Bununla birlikte İslâm dininde ma’rûf kelimesinin kapsamı oldukça genişlemiş, Allah’a itaati ve yakınlaşmayı sağlayan, aklın ve dinin güzel kabul ettiği, insanlar tarafından yadırganmayan her türlü söz ve davranış ma’rûf olarak anılmıştır. (RM9 İsfehânî, Müfredât, s. 999; LA32/2900 İbn Manzûr, Lisânü’l-Arab, XXXII, 2900.) Keza aklı selimin veya dini mübini İslâm’ın çirkin gördüğü, dinen yasaklanan her şeye, ma’rûf kelimesinin zıttı olan “bilinmeyen, sıkıntı veren, hoş görülmeyen” anlamındaki “münker” ismi verilmiştir. (ZT14/290 Zebîdî, Tâcü’l- arûs, XIv, 290.) Peygamberimiz ile sahâbeden Harmele b. Abdullah arasında geçen diyalog bu tanımın haklılığını ortaya koymaktadır. İlmini artırmak üzere Allah Resûlü’ne gelerek, “Bana ne yapmamı emredersin?” diye soran Harmele’ye Resûlullah, “Ma’rûfu yap ve münkerden sakın.” buyurmuştur. Muhtemelen daha açık bir emir bekleyen Harmele’nin sorusunu tekrarlaması üzerine Peygamberimiz de cevabını yinelemiş (EM222 Buhârî, el-Edebü’l- müfred, 87.) ve yaptığı fiiller hakkında insanların nasıl tepkiler verdiğine dikkat etmesini, onların tasvip ettiği şeyleri yapmaya devam ederek, hoş görmediklerinden kaçınmasını söylemiştir. (BŞ11130 Beyhakî, Şuabü’l- îmân, vII, 501.)
Ma’rûf ve münker kelimelerine yüklenen bu geniş anlamlar doğrultusunda “iyiliği tavsiye/teşvik etme ve kötülükten sakındırma/uzaklaştırma” şeklinde tercüme edilen “emir bi’l-ma’rûf ve nehiy ani’l-münker” de çok geniş bir kapsamda düşünülmüştür. Kur’ân-ı Kerîm’de dokuz defa tekrarlanan bu ifadenin herhangi bir söz veya fiille kayıtlanmaması bu fikri desteklemektedir. Dolayısıyla en genel anlamda, “Allah Teâlâ’nın rızasına ve insanların hayrına uygun olan her türlü şeyi teşvik edip, O’nun razı olmayacağı her türlü söz ve fiilden sakındırmak/uzaklaştırmak.” olarak anlaşıldığında, insanlığa bir “uyarıcı” olarak gönderilen (Sâd, 38/65.) Peygamberimizin ashâbına söylediği bütün sözlerin, emir ve nehiylerin, tavsiye ve ikazların tamamını “emir bi’l-ma’rûf ve nehiy ani’l-münker” çerçevesinde değerlendirmek mümkündür. Zira Allah Resûlü’ne, hangi ameli işlemesi gerektiği konusunda danışan Harmele, onun ısrarla ma’rûfu yapıp münkerden kaçınmayı tavsiye etmesi üzerine düşündüğünde, aslında bu ikisinin hiçbir şeyi dışarıda bırakmadığını, bir anlamda dinin tamamını kapsadığını fark etmiştir. (EM222 Buhârî, el-Edebü’l- müfred, 87.)
Hadis, kötülüğe karşı kayıtsızlığı sarsıyor; fakat herkesin aynı yetkiye sahip olduğunu söylemiyor. Bir yanlışı düzeltirken bilgimizi, görevimizi ve ortaya çıkabilecek zararı gözetmemiz gerekir. Kendi başımıza insan cezalandırmak, şiddet uygulamak veya özel hayatını araştırmak bu sorumluluğun yolu değildir.
Bir tehlike gördüğümüzde yetkili yardımı çağırabilir, mağdurun güvenliğini destekleyebiliriz. İşimizde ihlali uygun kanala bildirebilir, evimizde kendi sorumluluğumuzdaki bir yanlışı durdurabiliriz. Yetmediğimiz yerde kalbimizle kötülüğü doğru görmemek de önemlidir. Fakat yapabileceğimiz güvenli iyiliği tembellikle bırakmayalım.
Hayır için mutlaka büyük imkân gerekmez
حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ أَبِى بُرْدَةَ بْنِ أَبِى مُوسَى الأَشْعَرِيِّ عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ قَالَ: قَالَ النَّبِيُّ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمْ) : “عَلَى كُلِّ مُسْلِمٍ صَدَقَةٌ”، قَالُوا: فَإِنْ لَمْ يَجِدْ؟ قَالَ: “فَيَعْمَلُ بِيَدَيْهِ فَيَنْفَعُ نَفْسَهُ وَيَتَصَدَّقُ”، قَالُوا: فَإِنْ لَمْ يَسْتَطِعْ أَوْ لَمْ يَفْعَلْ؟ قَالَ: “فَيُعِينُ ذَا الْحَاجَةِ الْمَلْهُوفَ”، قَالُوا: فَإِنْ لَمْ يَفْعَلْ؟ قَالَ: “فَلْيَأْمُرْ بِالْخَيْرِ، أَوْ قَالَ: بِالْمَعْرُوفِ”، قَالَ: فَإِنْ لَمْ يَفْعَلْ؟ قَالَ: “فَلْيُمْسِكْ عَنِ الشَّرِّ فَإِنَّهُ لَهُ صَدَقَةٌ.”
Saîd b. Ebû Bürde b. Ebû Musa el-Eş’arî’nin, babası aracılığıyla dedesinden naklettiğine göre, Hz. Peygamber (sav) şöyle buyurmuştur: “Her Müslüman sadaka vermelidir.” Oradakiler, “Peki, ya verecek bir şey bulamazsa?” deyince Resûlullah, “O zaman çalışır ve (kazandığından) hem kendisi faydalanır hem de sadaka verir.” buyurdu. “Buna da güç yetiremez ya da yapamazsa?” dediler. “Yardıma muhtaç mazlum ve mağdur bir kimseye yardım eder!” buyurdu. “Bunu da yapamazsa?” dediler. “İyiliği/hayrı emretsin/teşvik etsin.” buyurdu. “Bunu da yapamazsa?” dendiğinde, Resûlullah (sav) “Kötülükten uzak dursun. Bu da onun için sadakadır.” buyurdu. (B6022 Buhârî, Edeb, 33)
Her fırsatta anne babaya, (M254 Müslim, Îmân, 139.) komşulara, (M176 Müslim, Îmân, 77.) bütün insanlara (B10 Buhârî, Îmân, 4.) hatta hayvanlara (B2363 Buhârî, Müsâkât, 9.) ve bitkilere (MA9430 Abdürrezzâk, Musannef, v/220.) kısacası bütün mahlûkâta iyi davranmayı tavsiye eden Peygamber Efendimiz, Allah Teâlâ’nın müminlere her işte iyiliği emrettiğini bildirmiştir. (M5055 Müslim, Sayd, 57; Nahl, 16/90.) Kötü olan her şeyden ashâbını sakındırırken, Allah Teâlâ nezdinde “iyi” olan her şeye karşı onları teşvik etmiştir. Bu terbiyeyle yetişen ashâb da bu konuda oldukça titiz davranmış, emir bi’l-ma’rûf ve nehiy ani’l-münker ilkesini hayatlarına en güzel şekilde tatbik etmeye gayret etmişlerdir. Özellikle Resûlullah’ın vefatından sonra ondan aldıkları dinî bilgiyi muhafaza etmeye özen göstermişler, Kur’an ve sünnete aykırı olan her şeyi bid’at kabul ederek dışlamışlar, bunun topluma sirayet etmesine engel olmaya çalışmışlardır. (T244 Tirmizî, Salât, 66.) Hataları izale edip doğruları hâkim kılmak adına yöneticileri uyarmaktan, eleştirmekten çekinmemişlerdir. (BN7/192 İbn Kesîr, Bidâye, vII, 192.) Zira Allah Resûlü, haksızlık yapan bir yöneticiye doğruyu söylemenin ehemmiyetine vurgu yaparak, “En üstün/iyi cihad, zalim yöneticinin karşısında hakkı dile getirmektir.” buyurmuştur. (D4344 Ebû Dâvûd, Melâhim, 17.) Sahâbeden Hişâm b. Hakîm gibi bazı kimseler, emir bi’l-ma’rûf ve nehiy ani’l-münker görevini yerine getirmedeki hassasiyetleriyle tanınmışlardır. Öyle ki ashâbın önde gelenlerinden Hz. Ömer’e kötü bir fiilin işlendiği haber verildiğinde, “Ben ve Hişâm yaşadığı müddetçe böyle bir şey olamaz.” dediği nakledilmiş ve bu güzide sahâbînin insanları iyi ve güzel olana teşvik etmek ve onlara nasihatte bulunmak için diyar diyar gezdiği bildirilmiştir. (TK30/194 Mizzî, Tehzîbü’l- kemâl, XXX, 194-195.)
Toplum içerisinde iyiliği tavsiye edip kötülükten sakındırma görevini kimlerin üstleneceği, ne zaman ve ne şekilde yapacağı çok iyi bir şekilde belirlenmek durumundadır. Müslümanları iyiliğe teşvik edip kötülükten sakındırmayı tavsiye eden âyetlere bakıldığında bu hususun aslında bütün Müslümanlar için özel bir sosyal ve ahlâkî görev olduğu görülür. (Âl-i İmrân, 3/104; Hac, 22/41.) Dolayısıyla, “Mümin erkeklerle mümin kadınlar da birbirlerinin velîleridir. Onlar iyiliği emreder/teşvik edip, kötülükten alıkoyarlar/sakınıdırırlar.” (Tevbe, 9/71.) âyetinde açıkça ifade edildiği üzere, Müslüman olan herkesin bu görevi yerine getirmesi gerekir. Buna göre mümin bir kimse, şartların uygun olması hâlinde kötülüğü bizzat ortadan kaldırmakla yükümlüdür. Fiilen bunu yapmanın mümkün olmadığı durumlarda ise müminin, kötülük yaptığını gördüğü kişiyi sözlü olarak uyarması, bu yaptığının yanlış olduğunu bildirmesi beklenir. Tıpkı Resûlullah’ın vefatından sonra Emevî halifesi Mervân’a ikazda bulunan bir şahıs gibi. Bir bayram günü Mervân, minberi namaz kılınacak yere taşımış, hutbeyi de bayram namazından önce okumuştu. Bunun üzerine bir zât, Mervân’a Peygamberimiz zamanında minberin namaz kılınan yere çıkarılmadığını, hutbenin de namazdan sonra okunduğunu hatırlatarak onu uyarmıştı. (D1140 Ebû Dâvûd, Salât, 239-242; İM1275 İbn Mâce, İkâmet, 155.) Ne fiilî ne de sözlü müdahaleye gücü yetmeyen kişi ise en azından, işlenen kötülüğe kalben razı olmamalı ve hoşnutsuzluğunu tavırlarıyla ifade etmelidir.
İyiliği emreden/teşvik eden ve kötülükten meneden/sakındıran kişi, toplumda “iyi” olarak kabul edilen, çevresine “güven” veren, saygın bir insan olmalıdır. Toplum tarafından benimsenmeyen bir kişinin başkalarına etki edebilmesi mümkün değildir. Başkasına iyilikleri telkin edip kötülüklerden uzaklaşmasını öğütleyen kişi, öncelikle özeleştiri yapmalı, kendisinde bu söylediklerine muhalif bir özellik olup olmadığını gözden geçirmeli, başkalarından önce kendini düzeltmelidir. Nitekim nübüvvet öncesi dönemde üstün ahlâkıyla tanınan ve herkes tarafından “el-Emîn” diye anılan Allah Resûlü’nün bu hâli, İslâm’ın yayılmasında önemli bir rol oynamıştır. Ayrıca inananlara Allah Teâlâ’nın emir ve nehiylerini açıklayan Resûlullah’ın, öğrettiği her şeyi öncelikle kendi hayatında uygulayarak bunları içselleştirmesi, âdeta Kur’an’ın canlı bir temsilî olması, (M1739 Müslim, Müsâfirîn, 139.) kendisine olan inancın ve samimiyetin artmasını sağlamıştır. Canlarından çok sevdikleri bu insana sonsuz güven duyan müminler onun söz, fiil ve takrirlerini adım adım takip etmişler, sünnetine sarılarak onu en güzel şekilde korumaya gayret etmişlerdir. Allah’ın Resûlü, inananlara da aynı tavır içinde olmalarını salık vermiş, kişinin kendisini olduğu kadar çevresindekileri de kötülük yapmaktan alıkoymasını sadaka olarak nitelendirmiştir. (B6022 Buhârî, Edeb, 33.) Buna karşılık iyiliğe teşvik etme ve kötülükten sakındırma noktasında, söyledikleriyle muhalif bir yaşantı örneği sunan insanın kıyamet günündeki acıklı hâlini şu şekilde tasvir etmiştir: “Kıyamet günü bir adam getirilip, cehenneme atılacaktır. Bağırsakları dışarı dökülen bu adam, eşeğin değirmen taşının etrafında döndüğü gibi cehennemde, bağırsaklarının etrafından dönecektir. Cehennemdekiler etrafına toplanıp, ‘Sen iyiliği tavsiye edip, kötülüklerden insanları uzaklaştırmaz mıydın (bu ne hâl)?’ diye soracaklardır. Bunun üzerine o adam, ‘Evet. İyiliği emrederdim, ancak kendim yapmazdım; kötülüklerden insanları sakındırırdım, ancak onları kendim yapardım.’ diyecektir.” (M7483 Müslim, Zühd, 51.)
Peygamberimizin cevabı hayır kapılarını çoğaltıyor. Çalışmak, yardım etmek, iyiliği teşvik etmek ve kötülükten uzak durmak insanın katkı sunabileceği yollardır. Kendisinde hiçbir imkân görmeyen kişi bile zarar vermemeyi seçebilir. Bu seçim de toplumun huzuruna katkıdır.
Gençlerimizi hayra çağırırken yapabilecekleri somut işler gösterelim. Bir arkadaşına ders desteği vermek, çevreyi temiz tutmak, bir yaşlının alışverişini yapmak mümkündür. İyiliği yalnızca konuşan değil, uygulayan bir nesil yetiştirelim. Bir hayırda birlikte çalışmak, uzun bir nasihatten daha kalıcı bir örnek bırakabilir.
Toplumun yarasına duyarsız kalmamak
عَنْ حُذَيْفَةَ بْنِ الْيَمَانِ عَنِ النَّبِيِّ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمْ) قَالَ: “وَالَّذِى نَفْسِى بِيَدِهِ لَتَأْمُرُنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَلَتَنْهَوُنَّ عَنِ الْمُنْكَرِ أَوْ لَيُوشِكَنَّ اللَّهُ أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عِقَابًا مِنْهُ ثُمَّ تَدْعُونَهُ فَلاَ يَسْتَجِيبُ لَكُمْ.”
Huzeyfe b. Yemân’dan rivayet edildiğine göre, Hz. Peygamber (sav) şöyle buyurmuştur: “Bu canı bu tende tutan Allah’a yemin ederim ki ya iyiliği emredip/teşvik edip kötülükten sakındırırsınız/uzaklaştırırsınız ya da Allah size bir ceza gönderir de O’na dua edersiniz ama O, duanıza karşılık vermez.” (T2169 Tirmizî, Fiten, 9)
Yüce Rabbimiz iyiliği tavsiye edecek, kötülüğü önlemeye çalışacak kimsenin önce söylediklerini kendi hayatında yaşamasını istemiş, kendi hayatında uygulamadığı ve ileride de yapmayacağı şeyleri başkalarının yapmasını talep edenleri Kur’an’ın farklı âyet-i celîlelerinde kınamıştır: “(Ey bilginler!) Sizler Kitab’ı (Tevrat’ı) okuduğunuz (gerçekleri bildiğiniz) hâlde insanlara iyiliği söyleyip kendinizi unutuyor musunuz? Aklınızı kullanmıyor musunuz?” (Bakara, 2/44.) “Ey iman edenler! Yapmayacağınız şeyleri niçin söylüyorsunuz? Yapmayacağınız şeyleri söylemeniz, Allah katında büyük gazap gerektiren bir iştir.” (Saff, 61/2-3.)
İyiliği tavsiye edip kötülükten uzaklaştırmaya çalışmada üslûp çok önemlidir. Bu görevi yerine getiren kişiler müjdeleyici ve kolaylaştırıcı olmalı, nefret ettirici ve zorlaştırıcı olmamalı, (M4526 Müslim, Cihâd ve siyer, 7.) insanları hikmetle ve güzel öğütle iyiliğe çağırmalı (Nahl, 16/125.) ve onlara yumuşak, hoşgörülü ve merhametli davranmalıdır. Nitekim cahil bir bedevînin mescidin içinde idrarını yapması üzerine, ashâb hiddetlenerek ona doğru yürümüş, ancak Şefkat Peygamberi onlara, “Onu bırakın, işini görsün. Sonra idrarının üzerine bir kova su döküp onu temizleyin, çünkü siz zorluk çıkarmak için değil kolaylık göstermek için gönderildiniz.” buyurmuştur. (B220 Buhârî, vudû’, 58; T147 Tirmizî, Tahâret, 112.) Kur’ân-ı Kerîm’de Resûlullah’a hitaben, “...Sen kaba, katı yürekli olsaydın, hiç şüphesiz etrafından dağılıp giderlerdi...” diyen Allah Teâlâ, (Âl-i İmrân, 3/159.) insanları iyiliğe davet etmede yumuşak huyluluğun önemini ifade etmiştir. Peygamberimiz de İslâm dinini yaymak üzere gönderdiği elçilere daima kolaylaştırıcı ve müjdeleyici olmalarını tavsiye etmiştir. (M4525 Müslim, Cihâd ve siyer, 6.) Zira dilimizde ifade edildiği üzere, “Tatlı dil yılanı deliğinden çıkarır.” Aynı şekilde iyiliği emredip kötülükten sakındıracak kişi bıktırıcı olmamaya da dikkat etmeli, muhatabın uygun zamanını kollamalıdır. Nitekim güzide sahâbî Abdullah b. Mes’ûd, her perşembe günü halka öğüt veriyor, iyiliği tavsiye ediyor, kötülükten sakındırıyor, halka vaaz ve nasihatte bulunuyordu. Kendisini dinleyen birinin bu nasihatleri her gün dinlemek istediğini söylemesi üzerine o, şöyle cevap vermişti: “Size bıkkınlık vermek istemeyişim beni bundan alıkoyuyor. Resûlullah bize bıkkınlık vereceği endişesiyle öğüt verme konusunda nasıl bizim durumumuzu kolluyor idiyse, ben de sizin uygun zamanınızı gözetiyorum.” (B70 Buhârî, İlim, 12.)
Emr-i bi’l-ma’rûf ve nehy-i ani’l-münker görevini yerine getirmede herkesin bilgisi, gücü ve yetkisi nispetinde hareket etmekle yükümlü olduğu unutulmamalıdır. Kişi, yetkisini aşan konularda, olaylara bizzat müdahale etmek yerine daha yetkili bir mercie başvurarak sorumluluğunu yerine getirmiş olur. Nitekim iyiliği emredip kötülükleri izale etmesiyle meşhur Hişâm b. Hakîm, Şam bölgesinde cizye ödemeyen çiftçilere eziyet edildiğini gördüğünde bizzat müdahalede bulunmamış, durumu vali Umeyr b. Sa’d’a bildirerek onların serbest bırakılmalarını sağlamıştır. (M6657 Müslim, Birr, 117; M6659 Müslim, Birr, 118.) Mervân’ı sözlü olarak uyaran zâtın üzerine düşeni yaptığını söyleyen Ebû Saîd el-Hudrî’nin bu kanaati de söz konusu şahsın içinde bulunduğu durumu fiilen düzeltmekle sorumlu olmadığını ifade etmektedir. (D1140 Ebû Dâvûd, Salât, 239-242.) İnsanların yetkileri dışında hareket ederek kendi ictihadlarına göre iyi ya da kötü gördükleri davranışlar hususunda başkalarına yaptırım uygulamaları, bunu yaparken sorumluluklarını aşan bir tavır içine girmeleri, özellikle şiddete başvurmaları toplumu büyük bir karmaşaya sürükler. İslâm tarihinde asıl amacı “ıslah etmek” olan emir bi’l-ma’rûf adına, çeşitli fırkaların birbirleriyle şiddetli mücadelelere giriştiği ve sonuçta daha büyük fitnelere yol açmak suretiyle topluma zarar verdiği bilinen bir husustur. (“Emir bi’l-ma’rûf nehiy ani’l-münker”, DİA, XI, 139- 140.) Bu nedenle, “Sizden, hayra çağıran, iyiliği teşvik edip kötülükten sakındıran bir topluluk bulunsun. İşte onlar kurtuluşa erenlerdir.” (Âl-i İmrân, 3/104.) âyetinde ifade edildiği üzere, İslâm dininde bu görevi üstlenen özel bir topluluğun olması öngörülmüştür. Bu amaçla İslâm tarihinde “hisbe” adı verilen bir teşkilat oluşturulmuştur. Kamu hukukuna dair meselelerle ilgilenen bu kurum emir bi’l-ma’rûf ve nehiy ani’l-münkeri yerine getirmede birtakım özel yetkilerle donatılmış, yetkisini aşan durumlarda ise olayları mahkemeye havale etmiştir. (“Hisbe”, DİA, XvIII, 133- 134.)
Hadisin ikazı, kötülüğün sıradanlaşmasına karşı vicdanımızı diri tutuyor. Haksızlığı sürekli görüp “Böyle gelmiş” dediğimizde alışkanlık güçlenir. Yalanı, rüşveti, istismarı ve kul hakkını küçük mazeretlerle normalleştirmeyelim.
Bir yanlışı konuşurken doğruluğundan emin olalım. Dedikoduyu nasihat diye yaymayalım; özel kusuru teşhir ederek düzeltmeye çalışmayalım. Mağdurun hakkını ve güvenliğini öne alalım. Toplumsal bir soruna karşı ehil kişiler ve meşru kurumlarla çözüm üretmek, öfkeyi kalabalıklaştırmaktan daha faydalıdır.
Güzel öğüt güzel bir örnekle güçlenir
ٱدْعُ إِلَىٰ سَبِيلِ رَبِّكَ بِٱلْحِكْمَةِ وَٱلْمَوْعِظَةِ ٱلْحَسَنَةِ وَجَٰدِلْهُم بِٱلَّتِى هِىَ أَحْسَنُ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَن ضَلَّ عَن سَبِيلِهِۦ وَهُوَ أَعْلَمُ بِٱلْمُهْتَدِينَ
(Ey Muhammed!) Rabbinin yoluna, hikmetle, güzel öğütle çağır ve onlarla en güzel şekilde mücadele et. Şüphesiz senin Rabbin kendi yolundan sapanları en iyi bilendir. O, doğru yolda olanları da en iyi bilendir. (Nahl 16/125)
Her kötülük kalpte bir kara nokta oluşturur. Eğer bir insan yaptığı kötülüğü anlar, pişman olur, tevbe ederse kalbindeki kara nokta gider. Ama bunun farkına varmaz, işlediği kötülüklere devam eder, pişmanlık duymazsa kalpteki kara lekeler çoğalır ve zamanla kalbi istila eder. Artık o kalbin sahibi boğazına kadar günah bataklığına batmış, hem dünyasını hem de âhiretini karartmıştır. İşte toplum da böyledir. İşlenen bir kötülük uygun bir şekilde önlenirse toplumda meydana getireceği tahribat en az zararla atlatılmış olur. Aksi takdirde durgun suya atılan taşın meydana getirdiği dalgalanmalar gibi o kötülük aileden mahalleye, mahalleden beldeye, beldeden bölgeye ve nihayetinde tüm ülkeye yayılır. Ondan, masum olan olmayan, suçlu olan olmayan herkes zarar görür. Allah Resûlü bunu bir gemide yaşayan iki grup insana benzetir. Kura sonucu bu iki gruptan biri geminin alt katına, diğeri ise üst kata yerleştirilmiştir. Alt kattakiler su ihtiyaçlarını gidermek için üst kata çıkmak zorunda kaldıklarından geminin alt tarafına bir delik açmaya karar verirler. Böylece üst kattakileri rahatsız etmeden ihtiyaçlarını giderebileceklerini düşünürler. Resûlullah der ki, “Eğer üsttekiler, alttakileri, yapacakları bu işten vazgeçirmezlerse hepsi birden helâk olur. Fakat onlara engel olurlarsa hepsi birden kurtulur.” (B2493 Buhârî, Şirket, 6.)
Aynı şekilde toplumda bilgi ve yetki bakımından üstün olanlar diğer insanların hatalarını düzeltme gayretinde olmazsa giderek bozulan çevrede kendilerinin de felâkete uğraması kaçınılmazdır. Nitekim Yüce Allah, kendi sınırlarını ihlâl ettikleri için gazabını hak eden İsrâiloğulları hakkında, “Din adamları ve âlimleri onları, günah olan sözleri söylemekten ve haram yemekten menetselerdi ya!” (Mâide, 5/63.) buyurmakta, “Öyle bir azaptan sakının ki o, içinizden sadece zulmedenlere erişmekle kalmaz.” (Enfâl, 8/25.) diyerek Müslümanları da bu konuda uyarmaktadır. Allah Resûlü de “Bu canı bu tende tutan Allah’a yemin ederim ki ya iyiliği teşvik edip kötülükten sakındırırsınız/uzaklaştırırsınız ya da Allah size bir ceza gönderir de O’na dua edersiniz ama O, duanıza karşılık vermez.” (T2169 Tirmizî, Fiten, 9.) buyurarak iyiliği tavsiye etme gayreti ve kötülüğü önleme bilincinden yoksun olan insanların dualarının bile Allah katında makbul olmayacağını haber vermiştir. (İM4004 İbn Mâce, Fiten, 20.) Bu görevin, herkesin kendi yaptığından sorumlu olduğunu, (En’âm, 6/164.) bireylerin herkesten önce kendilerini düzeltmeleri gerektiğini bildiren (Bakara, 2/44.) âyetlerle çeliştiği düşünülmemelidir. Nitekim Peygamberimizin vefatından sonra bazı kimseler, “Siz kendinize bakınız, siz hidayet yolunda olduğunuzda sapıtan size zarar veremez.” (Mâide, 5/105.) âyetini herkesin kendinden sorumlu olduğu, dolayısıyla emir bi’l-ma’rûf ve nehiy ani’l-münkerin terk edilmesi gerektiği şeklinde yorumlamışlardı. Böyle bir anlayışın İslâm’la bağdaşmadığını çok iyi bilen Hz. Ebû Bekir, “Ey insanlar! Siz bu âyeti yanlış anlıyorsunuz.” diyerek duruma müdahale etmiştir. (Av11/328 Azîmâbâdî, Avnü’l-ma’bûd, XI, 328.) Cerîr b. Abdullah’ın Resûlullah’tan naklettiği şu hadis konuya açıklık getirmiştir: “Aralarında günahlar işlenip durduğu hâlde bu günahları işleyenlerden daha güçlü ve onları engellemeye muktedir iken bunu yapmayan topluluğun hepsine birden Allah azap verir.” (HM19466 İbn Hanbel, Iv, 366.)
Rabbimizin hikmet ve güzel öğüt emri, davetin yöntemini de önemsememizi istiyor. Her doğru söz her zamanda ve her biçimde söylenmez. Muhatabın durumunu, sözün nerede söyleneceğini ve gerçekten neye yardımcı olacağını düşünelim. İnsanların kalbini kırdıktan sonra “Ben doğruyu söyledim” diyerek her sorumluluktan çıkamayız.
Bugün kendi hayatımızda düzeltmemiz gereken bir yanlıştan başlayalım. Öğüt verdiğimiz bir konuda örneğimizi güzelleştirelim; bir iyiliği kolaylaştıralım; bir mağdura güvenli destek olalım. Sonucu hemen görmek için insanları sıkıştırmayalım. Biz doğrulukla ve merhametle gayret ederiz; kalpleri açan Rabbimizdir. Çağrımız insanı umutsuzlaştırmasın, hayra bir kapı göstersin.
Gönlümüzü Rabbimize açalım
Allah’ım, iyiliği sevdir, kötülüğü gönlümüzde sıradanlaştırma. Doğruyu önce kendi hayatımızda yaşamayı, insanları hikmet ve güzel öğütle hayra çağırmayı nasip et. Bizi bilgisizce hüküm vermekten, teşhirden ve öfkeyle yeni zararlar doğurmaktan koru.
Rabbimiz, ailelerimizde ve toplumumuzda haksızlığı önleyecek basiret ve cesaret ver. Çocuklarımızı faydalı işler yapan, mağdurun yanında duran, sözüyle davranışı birbirini doğrulayan kullarından eyle. Gücümüzün yettiği iyiliği ertelemeyelim; yetmediğimiz yerde güvenilir yollarla yardım arayalım. Gayretimizi rızana uygun kıl. Âmin.
Kaynak: Diyanet kaynak metni, 4. cilt, 459–470. sayfalar. Ayet ve hadislerin asıl kaynakları ilgili alıntıların yanında belirtilmiştir. Arapça ayet metni: Tanzil Project, Uthmani 1.1, CC BY 3.0; meal: Diyanet İşleri Başkanlığı.
