Dünya ve Âhiret: Bize Dünyada İyilik Ver, Âhirette De İyilik Ver!

Hamd, bize dünyada da ahirette de iyiliğin yolunu gösteren Yüce Allah’a mahsustur. Salât ve selâm, kulluğu hayatın bütününde denge ve sadakatle öğreten Sevgili Peygamberimiz Hz. Muhammed Mustafa’ya, onun ailesine, ashâbına ve yolundan yürüyen bütün müminlere olsun.

Aziz kardeşlerim! Çalışıyor, ailemizin ihtiyacını karşılamak ve geleceğimizi güvenceye almak istiyoruz. Aynı zamanda Rabbimizin huzuruna imanla ve temiz bir hesapla varmayı diliyoruz. Bunlar birbirinden kopuk iki hayat değildir. Dünya, ahiretimizi hazırladığımız yerdir. Burada nasıl kazandığımız, nasıl sevdiğimiz ve hangi hakkı koruduğumuz öteki yolculuğumuza da eşlik eder.

Bazen dünyadaki sorumluluklarımızı ibadetimize engel gibi görebiliriz. Bazen de işimizin çokluğunu her ibadeti ertelemenin mazereti yapabiliriz. Resûlullah’ın en çok ettiği duayı dinlediğimizde iki tarafı aynı kullukta buluşturan bir ölçü öğreniriz: Dünyada iyilik, ahirette iyilik ve azaptan korunma. Gelin bu duayı dilimizden önce hayatımıza nasıl yerleştireceğimizi düşünelim.

Dünyada iyilik dilemek kulluğun içindedir

سَأَلَ قَتَادَةُ أَنَسًا: أَىُّ دَعْوَةٍ كَانَ يَدْعُو بِهَا النَّبِيُّ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمْ) أَكْثَرَ؟ قَالَ: كَانَ أَكْثَرُ دَعْوَةٍ يَدْعُو بِهَا يَقُولُ: “اللَّهُمَّ آتِنَا فِى الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِى الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ.”

Katâde, Enes (b. Mâlik)’e, “Hz. Peygamber’in (sav) en çok ettiği dua hangisiydi?” diye sordu. Enes şöyle cevap verdi: “(Allah Resûlü) en çok şöyle diyerek dua ederdi: ‘Allah’ım, bize dünyada iyilik ver, âhirette de iyilik ver ve bizi cehennem azabından koru!’” (M6840 Müslim, Zikir, 26)

وَمِنْهُم مَّن يَقُولُ رَبَّنَآ ءَاتِنَا فِى ٱلدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِى ٱلْـَٔاخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنَا عَذَابَ ٱلنَّارِ

Onlardan, "Rabbimiz! Bize dünyada da iyilik ver, ahirette de iyilik ver ve bizi ateş azabından koru" diyenler de vardır. (Bakara 2/201)

Resûl-i Ekrem, ashâbından bir zâtın hastalandığını duydu ve hemen ziyaretine gitti. Hastalanan sahâbî, hastalıktan iyice zayıflamış ve âdeta bir kuş yavrusuna dönmüştü. Allah Resûlü yanında bir müddet kaldıktan sonra ona, “Herhangi bir konuda Allah’a dua ediyor veya ondan bir şey istiyor muydun?” diye sordu. Hasta zât, “Evet. Allah’ım! Beni âhirette ne ile cezalandıracaksan onu şimdiden dünyada bana ver, diye dua ediyordum.” cevabını verdi. Bunun üzerine şaşkınlığını açıkça ifade eden Allah Resûlü böyle dua etmemesi konusunda onu uyardı ve ona, “Allâhümme âtinâ fi’ddünyâ haseneten ve fi’l-âhireti haseneten ve gınâ azâbe’n-nâr.” (Allah’ım, bize dünyada iyilik ver, âhirette de iyilik ver ve bizi cehennem azabından koru!) diye dua etmesini tavsiye etti. Tavsiyeye uyan hasta, bir süre sonra iyileşti. (M6835 Müslim, Zikir, 23.)

On yıl boyunca Peygamberimize hizmet etmesiyle tanınan Enes b. Mâlik de Allah Resûlü’nün en çok yaptığı duanın, “Allah’ım, bize dünyada iyilik ver, âhirette de iyilik ver ve bizi cehennem azabından koru!” (M6840 Müslim, Zikir, 26.) şeklinde olduğunu nakletmektedir. Bu dua, Allah Resûlü’nün Yüce Allah’tan istediği şeyler içinde en önde geleninin, dünya ve âhiret arasındaki denge olduğunu bize öğretir. Allah Resûlü hem dünya hem de âhiret iyiliği istemek suretiyle bu iki hayatın birbiri ile olan bağına anlamlı bir atıfta bulunmuştur. Daha sonra bu dua, Müslümanların namazlarında okudukları dualardan birisi olarak onların günlük ibadet hayatının ayrılmaz bir parçası hâline gelecek ve böylece müminlerin dünya ve âhiret dengesini korumalarına yönelik mânevî bir vesile sayılacaktır.

Allah Resûlü’nün öğretisinde dünya ve âhiret, birbirinin devamı olan ve birlikte kazanılan hayatlardır. İnsanlardan beklenen, hayata gözlerini açtıkları dünya ile hayata gözlerini yumduktan sonraki âhiret arasında bir denge kurmalarıdır: “Allah’ın sana verdiğinden (O’nun yolunda harcayarak) âhiret yurdunu iste; ama dünyadan da nasibini unutma!..” (Kasas, 28/77.) Bu dengeyi sarsacak aşırı uçların bir tarafında tamamen maddeye dayalı olan dünyevîleşmiş bir yaşantı, diğer tarafında ise ruhbanlık denilen tamamen mistikleşmiş bir hayat bulunur. Peygamberimizin kendisini ibadete adadığı için eşini ihmal eden sahâbî Osman b. Maz’ûn’a söylediği, “Ey Osman! Biz (Müslümanlara)

Sağlık, helâl rızık, huzurlu bir yuva ve güvenli bir çevre istemek ayıp değildir. Bunlar hayatımızı taşıyan nimetlerdir. Fakat dünyadaki iyiliği yalnız daha fazla eşya ve imkân diye anlamayalım. Dürüst bir kazancın huzuru, korunmuş bir kul hakkı ve birbirini incitmeyen bir aile de büyük iyiliktir.

Bir baba veya anne helâlinden çalışırken ailesinin ihtiyacını gözetir. Bu emek doğru niyet ve doğru yol içinde kıymetlidir. Çalıştığı için kendisini ibadetten bütünüyle uzak biri saymasın; fakat emeğini de namazı ve diğer temel sorumlulukları tamamen unutmanın gerekçesi yapmasın. Günün düzenini hem geçimi hem kulluğu koruyacak biçimde kurmaya çalışalım.

Çocuklarımıza da dünya ve ahiret arasında korkulu bir kopukluk öğretmeyelim. Bilgisini artıran, mesleğini iyi öğrenen ve topluma faydalı olan bir gencin önünde hayır yolları vardır. Ona emeğin dürüstlüğünü, kazancın helâlini ve insanlara faydanın değerini anlatalım. Başarıyı bir tek rakama veya unvana sığdırmayalım.

İbadet adına başka emanetleri unutmayalım

عَنْ عُرْوَةَ...فَلَقِيَ رَسُولُ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمْ) عُثْمَانَ فَقَالَ: “يَا عُثْمَانُ إِنَّ الرَّهْبَانِيَّةَ لَمْ تُكْتَبْ عَلَيْنَا...”

Urve’den rivayet edildiğine göre, (Osman b. Maz’ûn’un, kendisini ibadete adadığı için eşini ihmal ettiğini Hz. Âişe’den işiten)... Resûlullah (sav) Osman ile karşılaştı ve ona şöyle dedi: “Ey Osman! Biz (Müslümanlara) ruhbanlık emredilmedi...” (HM26418 İbn Hanbel, vI, 226)

Ruhbanlık emredilmedi...” (HM26418 İbn Hanbel, vI, 226.) sözü, insanlardan yeme içme, uyuma ve evlenme gibi dünyevî hazları terk ederek bir ruhban hayatı sürmeleri beklenmediğini açıkça göstermektedir. Benzer şekilde onlardan Firavun (Tâ-Hâ, 20/49; Kasas, 28/4.) ve Kârûn (Kasas, 28/76-78.) gibi dinî ve mânevî değerlere sırt çevirerek ölçüsüz bir şekilde dünyaya sarılmaları da istenmemektedir. Ne dünyasını âhireti için terk etmesi istenir müminden, ne de âhiretini dünyası için feda etmesi... Allah Resûlü’ne ait bir hadis olmasa da hikmetli ve özlü bir söz olan, “Hiç ölmeyecekmişsin gibi dünyan için, yarın ölecekmişsin gibi âhiretin için çalış!” şeklindeki meşhur deyiş de dünya ve âhiret dengesini vurgular.

Dünya hayatı, Peygamberimizin ifadesiyle, ebedî hayat olan âhirete giderken uğranılan bir uğrak mahallidir. (B6416 Buhârî, Rikâk, 3.) Ancak âhiret hayatı insanın buradaki yaşantısına göre şekilleneceği için, dünya hayatı ihmale gelmeyecek kadar önemlidir. Zira insanın âhirette bulacağı şey, dünyada iken elde ettiği şeydir. (Necm, 53/39-42.) İnsan, dünya hayatında kendisi için ne gibi bir hayır işlerse, âhirette Allah katında onun karşılığını bulacaktır. (Müzzemmil, 73/20.)

Peygamberimizin ruhbanlığı emreden bir hayatı benimsememesi, aile ve beden haklarının da gözetilmesini öğretir. Nafile ibadete veya bir hizmete yönelirken eşimizin ve çocuklarımızın bütün ihtiyacını görmezden gelemeyiz. Bir hakkı gözetmek öteki hakkı bütünüyle silmez.

Ailemiz sürekli yalnız artık vaktimizi alıyorsa düzenimizi düşünelim. Dışarıdaki her işe yetişip evde dinleyecek gücü bırakmamak kalıcı bir denge oluşturmayabilir. Yapacağımız hizmeti, dinlenmemizi ve aile sorumluluğumuzu dürüstçe planlayalım. Herkesin şartı farklıdır; başkasının programını kendimize zorunlu bir ölçü yapmayalım.

Bedenimiz de bize emanettir. Yeterli dinlenmeyi, tedaviyi ve temel ihtiyaçları küçümsemek daha dindar olduğumuzu göstermez. Hasta olan kardeşimiz yardım ve tedavi aradığında kendisini suçlu hissetmesin. Allah’a bağlılık, bize verilmiş hayatın hakkını da gözetmeyi gerektirir. İbadetimiz güç ve şartlarımız içinde devam edebilen bir sadakate dönüşsün.

Ahiret ufku bugünkü hesabımızı aydınlatsın

وَٱبْتَغِ فِيمَآ ءَاتَىٰكَ ٱللَّهُ ٱلدَّارَ ٱلْـَٔاخِرَةَ وَلَا تَنسَ نَصِيبَكَ مِنَ ٱلدُّنْيَا وَأَحْسِن كَمَآ أَحْسَنَ ٱللَّهُ إِلَيْكَ وَلَا تَبْغِ ٱلْفَسَادَ فِى ٱلْأَرْضِ إِنَّ ٱللَّهَ لَا يُحِبُّ ٱلْمُفْسِدِينَ

"Allah'ın sana verdiği şeylerde ahiret yurdunu ara. Dünyadan da nasibini unutma. Allah'ın sana iyilik yaptığı gibi sen de iyilik yap ve yeryüzünde bozgunculuk isteme. Çünkü Allah bozguncuları sevmez." (Kasas 28/77)

Diğer yandan dünya ve âhiret hayatı arasındaki denge, her iki hayatın da aynı derecede önemli olduğu anlamına gelmez; bilakis denge, dünyaya da âhirete de hak ettikleri ölçüde değer vermekle mümkün olur. Âhiret hayatının kalıcı, bâkî ve ölümsüz olması (Mü’min, 40/39.) onu geçici, fâni ve ölümlü olan dünya hayatından (Enfâl, 8/67.) daha üstün yapmaktadır. Bu açıdan bakıldığında Kur’an, “Bu dünya hayatı sadece bir eğlenceden, bir oyundan ibarettir. Âhiret yurduna (oradaki hayata) gelince, işte asıl yaşama odur. Keşke bilmiş olsalardı!” (Ankebût, 29/64.) der.

Resûl-i Ekrem, dünya ile âhiret hayatını son derece çarpıcı bir benzetme ile mukayese etmektedir: “Vallahi, âhiretin yanında dünya(nın konumu), ancak birinizin şu (işaret) parmağını denize daldırması gibidir; (parmağının) ne (kadar su) ile döneceğine bir baksın!” (M7197 Müslim, Cennet, 55.) Şu hâlde Allah Resûlü’nün ifadesi ile, “Cennette bir kamçı kadar yer, dünyadan ve onun içindekilerden daha hayırlıdır.

Öğleden önce ya da sonra —herhangi bir zamanda— Allah yolunda cihad için sefere çıkmak, dünyadan ve onun içindekilerden daha hayırlıdır.” (B6415 Buhârî, Rikâk, 2.)

Ahireti önemsemek dünyanın bütün işini bırakmak değildir. Yaptığımız işin hesabını da düşünmektir. Daha çok kazanabiliriz; fakat hangi yoldan kazandığımızı unutmayız. Bir makam elde edebiliriz; fakat onunla insanların hakkını korumamız gerektiğini biliriz. Ahiret düşüncesi gündelik hayatımıza böyle bir ciddiyet getirir.

Bir kararın yalnız bugünkü kazancına bakınca kısa bir menfaat çok büyük görünebilir. Sonucunda birinin emeği eksiliyor veya güveni boşa çıkıyorsa bütün hesabı yeniden yapalım. Bize kalan para artarken huzurumuz ve ahlâkımız eksilmesin. Kaybetmekten korktuğumuz her şeyden önce Rabbimizin rızasını kaybetmekten sakınalım.

Bu bakış bizi korkudan hareketsiz bırakmasın. Aksine doğru işi daha sağlam yapmaya, borcumuzu açık tutmaya ve ilişkilerimizi onarmaya teşvik etsin. Bir hakkı ertelemeden yerine getirdiğimizde yalnız dünya işini çözmüş olmayız; ahiret hesabımıza da hazırlık yapmış oluruz. İki hayatın bağı tam da bugünkü davranışlarımızdadır.

Geçici olanı değerli, ebedî olanı büyük görelim

حَدَّثَنَا قَيْسٌ قَالَ: سَمِعْتُ مُسْتَوْرِدًا أَخَا بَنِى فِهْرٍ يَقُولُ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمْ) : “وَاللَّهِ! مَا الدُّنْيَا فِى الْآخِرَةِ إِلاَّ مِثْلُ مَا يَجْعَلُ أَحَدُكُمْ إِصْبَعَهُ هَذِهِ –وَأَشَارَ يَحْيَى بِالسَّبَّابَةِ– فِى الْيَمِّ فَلْيَنْظُرْ ﴿أَحَدُكُمْ﴾ بِمَ يَرْجِعُ؟

Kays, Fihroğulları’ndan Müstevrid (b. Şeddâd)’ı şöyle derken işitmiştir: “Allah Resûlü (sav) buyurdu ki, ‘Vallahi, âhiretin yanında dünya(nın konumu), ancak birinizin şu (işaret) parmağını denize daldırması gibidir; (parmağının) ne (kadar su) ile döneceğine bir baksın!’” (M7197 Müslim, Cennet, 55)

Dünya ve âhiret arasında böyle bir ilişki olmasına rağmen, insanlardan kimileri dünya hayatını âhirete tercih ederler. (İbrâhîm, 14/3.) Öldükten sonra diriltileceklerine inanmadan ömürleri sadece dünya hayatıyla sınırlıymış gibi yaşarlar, (Enâm, 6/29.) kendi zevk ve menfaatlerini Allah’ın rızasından üstün tutarlar, (Nisâ, 4/77.) âhireti feda ederek dünya hayatlarını satın alırlar. (Bakara, 2/86.) Dünyaya karşı o kadar düşkündürler ki bin sene yaşamak isterler. (Bakara, 2/96.) Dinlerini bir eğlence ve oyun edindikleri için dünya hayatı böyle kimseleri aldatmıştır. (Arâf, 7/51.) Onlar, dünya hayatının görünen yüzünü bilirler. Âhiretten ise tamamen gafildirler. (Rûm, 30/7.) Diğer yandan kimi insanlar da âhireti ister ve bir mümin olarak ona yaraşır bir şekilde çalışırlar. İşte böyle insanların çalışmalarının karşılığı Allah katında da verilir. (İsrâ, 17/19.) Nitekim Resûl-i Ekrem, “Akıllı kişi, nefsini küçük gören (kendini hesaba çeken) ve ölümden sonrası için çalışandır. Âciz kişi ise, nefsinin arzularına uyan ve (bu hâline bakmadan bir de) Allah’tan (bağışlanma ve cennet) isteyen kimsedir.” (T2459 Tirmizî, Sıfatü‘l- kıyâme, 25.) buyurarak bu gerçeğe dikkat çekmiştir.

Yüce Allah dünya ve âhiret hayatlarını bir ölçü ve denge içinde yaşayan ve “ne ticaretin ne de alışverişin kendilerini Allah’ı anmaktan, namaz kılmaktan ve zekât vermekten alıkoyamadığı insanlardan” övgüyle söz eder. (Nûr, 24/37-38.) Böylesi insanlar, son serlevha hadisimizde ifade edildiği gibi, Allah Resûlü’nün övgüsüne mazhar olurlar: “Kaygısı en yüksek olan insan, dünya ve âhiret işlerine önem veren mümin insandır.” (İM2143 İbn Mâce, Ticâret, 2.)

Dünya ile ahiret arasındaki deniz ve parmak benzetmesi, ufkumuzu genişletir. Buradaki hayat değersiz değildir; fakat bütün varlığımız ondan ibaret de değildir. Geçiciliğini hatırlamak bize nimeti küçümsemeyi değil, onu doğru kullanmayı öğretsin. Bir gün bırakacağımız şeyi kalbimizin tek sahibi yapmayalım.

Elimizdeki evi, aracı ve birikimi korumak için gösterdiğimiz dikkatin birazını gönlümüze ve hak hesabımıza da ayıralım. Uzun süredir konuşmadığımız bir yakınımız, ödenmemiş bir borcumuz veya ertelenmiş bir helâlleşmemiz olabilir. Bunların hepsini daha sakin bir geleceğe bırakmak zorunda değiliz. Bugün bir adım atalım.

Ailece duamızı yaparken yalnız maddi isteklerimizi sıralamayalım. Helâl rızıkla birlikte dürüstlük, sağlıkla birlikte şükür, başarıyla birlikte tevazu ve uzun ömürle birlikte salih amel isteyelim. Böylece dünyadaki nimetin bizi ahiretten uzaklaştırmasını değil, doğru bir kulluğa yardımcı olmasını dilemiş oluruz.

Kardeşlerim, bugün evimize götüreceğimiz karar şu olsun: Bir ibadetimizi daha dikkatli, bir dünya işimizi daha dürüst ve bir insan ilişkisini daha merhametli yapacağız. Hepsini aynı Rabbin huzurunda yaşadığımızı hatırlayacağız. Ellerimizi açtığımızda dilimizdeki dünya ve ahiret duası, hayatımızda da bir yöneliş bulsun.

Dünya ve ahiret dengesini en açık biçimde zamanımızda görebiliriz. Takvimimizde işin, yolun ve alışverişin yeri belliyken namazın, aile sohbetinin ve dinlenmenin yeri bütünüyle belirsiz kalıyorsa önceliklerimizi yeniden konuşalım. Herkesin imkânı aynı değildir; fakat kendi şartımız içinde hangi küçük düzenlemeyi yapabileceğimizi araştırabiliriz. Hayatı düzenlemek de bir sorumluluk gayretidir.

Bir pazar sabahını, bir akşam vaktini veya kısa bir yolculuğu ailemizi dinlemeye ayırabiliriz. Evladımızın sorusunu yalnız acele cevaplarla geçiştirmemek, eşimizin yorgunluğunu fark etmek ve yaşlımızın duasını almak dünyanın içinde yapılan hayırlardır. Ahiret düşüncesi bu yakınlıkları değersizleştirmez; onlara hak ve emanet bilinci kazandırır. Dünyadan kaçmadan da Rabbimize yakın yaşayabiliriz.

Maddi bir hedef belirlediğimizde onun yanına ahlâkî bir ölçü de koyalım. Daha çok kazanmak istiyorsak hangi yoldan kazanacağımızı, daha iyi bir göreve geçmek istiyorsak hangi emaneti taşıyacağımızı düşünelim. Bir hedefe ulaşmak için hakkı çiğnemeyi kabul etmediğimizde dünya ve ahiret duasını hayatımızda doğrulamış oluruz. Sonucun parlak görünmesinden önce yolun temizliğini önemseyelim.

Bazen bütün bu dengeyi kusursuz kuramadığımız için üzülebiliriz. Bu üzüntü bizi bırakmaya değil, yeniden düzenlemeye götürsün. Bir günde bütün hayat değişmeyebilir; ama ertelenmiş bir hak bugün yerine getirilebilir, bir namaz daha dikkatli kılınabilir ve bir aile ferdi gerçekten dinlenebilir. Rabbimizden yalnız büyük sonuçlar değil, bu küçük doğru adımlarda devamlılık da isteyelim.

Gönlümüzü Rabbimize açalım

Allah’ım! Bize dünyada iyilik ver, ahirette de iyilik ver ve bizi ateşin azabından koru. Dünyamızı helâl rızıkla, evimizi merhametle, bedenimizi sağlıkla ve gönlümüzü imanla güzelleştir. Verdiğin nimeti Seni unutmanın sebebi yapmaktan Sana sığınırız.

Rabbimiz! Çalışırken ibadetimizi, ibadet ederken üzerimizdeki diğer hakları ihmal etmeyelim. Ailemizin, bedenimizin ve bize emanet edilen insanların hakkını gözetmeyi bize öğret. Emeklerimizi faydalı, kazancımızı temiz ve harcamalarımızı ölçülü eyle.

Ya Rabbi! Ahiret hesabını bugün unutmayan kullarından olalım. Bir hakkı onarmayı, bir borcu ödemeyi ve bir gönlü dinlemeyi sürekli ertelemeyelim. Evlatlarımızın hem dünyasını hem ahiretini düşünerek doğru rehberlik sunalım. Son nefesimize kadar imanla ve salih amelle yaşayalım; huzurunda rahmetinle ve affınla karşılaşmayı bize nasip eyle. Âmin.

Kaynak: Diyanet kaynak metni, 3. cilt, 621–628. sayfalar. Ayet ve hadislerin asıl kaynakları ilgili alıntıların yanında belirtilmiştir. Arapça ayet metni: Tanzil Project, Uthmani 1.1, CC BY 3.0; meal: Diyanet İşleri Başkanlığı.