Hadislerle İslâm.. "Bilgi Ahlâkı: Âlimin İlimle Sınavı" Konulu Hadislerle İslâm Vaazı sitemize eklenmiştir..
Bilgi Ahlâkı: Âlimin İlimle Sınavı
Hamd, insana bilmediğini öğreten, ilmi bir emanet olarak lütfeden, sözlerimizi de davranışlarımızı da hakkıyla bilen Yüce Allah’a mahsustur. Salât ve selâm, öğrettiği her güzelliği kendi hayatında gösteren, ilmi edep, merhamet ve ihlâsla birleştiren Sevgili Peygamberimiz Hz. Muhammed Mustafa’ya, onun ailesine, ashâbına ve yolundan yürüyen bütün müminlere olsun.
Muhterem Müslümanlar! Bir insanın doğruyu bilmesi ne büyük bir nimettir. Fakat bildiği doğrunun hayatına yerleşmesi, o nimetin hakkını verebilmesidir. Sabırdan söz etmek başka, evinde kendisini öfkelendiren bir olay karşısında sabırlı davranmak başkadır. Kul hakkının önemini anlatmak başka, bir borcu vaktinde ödemek veya başkasının emeğine hakkını teslim etmek başkadır. Dilimizde güzel sözler bulunabilir; asıl soru, o sözlerin davranışlarımızda bir karşılığının bulunup bulunmadığıdır.
Bugün bilgi ahlâkından söz edeceğiz. Yalnızca ilimle meşgul olan büyük âlimlerin sorumluluğundan değil, öğrendiği bir hakikati taşıyan her birimizin sorumluluğundan bahsedeceğiz. Anne babanın çocuğuna öğrettiği bir davranış, öğretmenin talebesine verdiği bir ders, din görevlisinin cemaate yaptığı bir nasihat, komşunun komşusuna söylediği bir söz bu sorumluluğun içindedir. Bildiğimiz bilgi, Rabbimizin huzurunda bizi de muhatap alır.
Öğüt verirken kendi gönlümüzü de dinleyelim
Sevgili Peygamberimizin şu uyarısı, söz ile davranış arasındaki uçurumun ne kadar ağır olduğunu gösterir:
يُؤْتَى بِالرَّجُلِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَيُلْقَى فِى النَّارِ، فَتَنْدَلِقُ أَقْتَابُ بَطْنِهِ، فَيَدُورُ بِهَا كَمَا يَدُورُ الْحِمَارُ بِالرَّحَى، فَيَجْتَمِعُ إِلَيْهِ أَهْلُ النَّارِ، فَيَقُولُونَ: يَا فُلاَنُ! مَا لَكَ؟ أَلَمْ تَكُنْ تَأْمُرُ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَى عَنِ الْمُنْكَرِ؟ فَيَقُولُ: بَلَى، قَدْ كُنْتُ آمُرُ بِالْمَعْرُوفِ وَلاَ آتِيهِ، وَأَنْهَى عَنِ الْمُنْكَرِ وَآتِيهِ.
“Kıyamet günü bir adam getirilip cehenneme atılır ve bağırsakları dışarı fırlar. O kişi, eşeğin değirmen taşıyla döndüğü gibi onlarla birlikte dönmeye başlar. Cehennemlikler onun etrafına toplanarak, ‘Ey falan! Ne bu hâl? Sen iyiliği emredip kötülükten alıkoymaz mıydın?’ derler. O da, ‘Evet, ben iyiliği emrederdim, ama onu kendim yapmazdım. Kötülükten alıkoyardım, ama onu kendim yapardım’ diye karşılık verir.” (Müslim, Zühd, 51, no. 7483.)
Kardeşlerim, bu ağır uyarıyı dinlerken hemen başkasını düşünmeyelim. “Şu insan tam da böyledir” diyerek kendi payımızı gözden kaçırmayalım. Her birimiz sözümüzle hayatımız arasında ne kadar mesafe bulunduğunu düşünelim. Dilimizde doğruluk, alışverişimizde hile; dilimizde merhamet, evimizde sertlik; dilimizde kardeşlik, aramızda sürekli küçümseme varsa, önce kendi hâlimizi düzeltmeye ihtiyacımız vardır.
Bu hadis, kusuru bulunan insanın hiçbir iyiliği anlatamayacağı anlamına gelmez. İnsan hata eder; fakat hatasını savunmadan, tövbe ederek ve düzeltmeye çalışarak hakikati söylemeye devam eder. Tehlike, yanlışımızı bile bile sürdürüp başkalarının önünde başka türlü görünmeye çalışmamızdır. Kendi kusurumuzu düzeltmeyi erteleyip yalnız başkalarının kusurunu saymak, bilgiyi bir perdeye dönüştürür. Oysa bilgi, kendimizi sakladığımız bir perde değil, kendimizi gördüğümüz bir ışık olmalıdır.
Rabbimiz buyuruyor:
۞ أَتَأْمُرُونَ ٱلنَّاسَ بِٱلْبِرِّ وَتَنسَوْنَ أَنفُسَكُمْ وَأَنتُمْ تَتْلُونَ ٱلْكِتَٰبَ ۚ أَفَلَا تَعْقِلُونَ
“Sizler kitabı okuduğunuz halde insanlara iyiliği emredip kendinizi unutuyor musunuz? Aklınızı kullanmıyor musunuz?” (Bakara, 2/44; Kur’an Yolu meali.)
Bu soru, gönlümüze kadar gelsin. Kendimizi unutuyor muyuz? Bir çocuğa namazı öğretiyor, fakat kendi namazımızı sürekli ihmal ediyor muyuz? Bir gence dilini korumasını söylüyor, sonra onun yanında başkasının mahremiyetini konuşuyor muyuz? İş yerinde dürüstlükten söz ederken kendi eksikliğimizi başkasının üzerine bırakıyor muyuz? İyiliği anlatmanın bereketi, o iyiliğe önce kendimizi çağırmamızla artar.
Evlatlarımız bizi yalnız dinlemez, izlerler de. “Dürüst ol” cümlemizden sonra davranışımızı görürler. Yanlış yaptığımızda özür dilememiz, onların gözünde bizi değersizleştirmez; tersine, doğruya dönmenin mümkün olduğunu öğretir. “Ben babayım, ben öğretmenim, ben büyüğüm” diyerek hatamızı savunmak, verdiğimiz dersin kuvvetini zayıflatır. Bazen bir çocuğun gönlünde en kalıcı ders, büyüklerinin samimiyetle söylediği “Burada ben yanlış yaptım” cümlesidir.
Bilgiyi insanlardan esirgememek
Allah Resûlü şöyle buyurmuştur:
مَنْ سُئِلَ عَنْ عِلْمٍ عَلِمَهُ ثُمَّ كَتَمَهُ أُلْجِمَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِلِجَامٍ مِنْ نَارٍ.
“Kendisine bildiği bir ilim sorulup da onu gizleyen kimseye kıyamet günü ateşten bir gem vurulur.” (Tirmizî, İlim, 3, no. 2649; Ebû Dâvûd, İlim, 9, no. 3658.)
Bilginin ahlâkı, doğruyu yalnız kendimiz için saklamamayı da gerektirir. Bir insan, yapması gereken ibadeti öğrenmek için bize başvurmuşsa ve biz gerçekten doğru bilgiyi biliyorsak ona yardımcı olmalıyız. Bilmiyorsak bilen birine yönlendirmeliyiz. Bir genç öğrenmek istiyorsa onu küçümsememeli, bir kardeşimiz yanlışını düzeltmek istiyorsa ona kapıyı kapatmamalıyız. Bilgi, paylaşılınca insanları aydınlatan bir emanettir.
Bazen bilgi saklamanın sebebi üstün görünme arzusudur. “Bunu yalnız ben bileyim, insanlar bana muhtaç olsun” düşüncesi insanı yavaşça esir alabilir. İşini yeni öğrenen bir çalışana yardımcı olmamak, kendisinden sonra yetişecek kimseyi kıskanmak, doğru bir kaynağı sırf başkasının gelişmesini istemediğimiz için göstermemek bu bakımdan düşündürücüdür. İlimde gerçek büyüklük, başkasının da aydınlanmasından sevinç duymaktır.
Elbette bu hadis, herkesin her bilgiyi her ortamda açıklaması gerektiği anlamına gelmez. Bir insanın mahremiyeti, bize emanet ettiği sırrı, mesleğin gerektirdiği gizlilik ve güvenlik sorumluluğu vardır. Ehil olmadığımız konuda konuşmak da doğru değildir. Burada kınanan, açıklanması gereken doğru bilgiyi haksız bir sebeple saklamaktır. Bilgiyi paylaşırken hem hakkı hem insanın onurunu gözetiriz; yararlı olmak isterken zarar vermemeye dikkat ederiz.
Bir örnek düşünelim: Kur’an okumayı yeni öğrenen bir kardeşimiz yanlış telaffuz ediyor. Onu insanların içinde utandırmak kolaydır. Fakat müsait bir zamanda yanına oturup sabırla yardımcı olmak daha güzeldir. Burada aynı bilgi vardır; fakat iki farklı ahlâk vardır. Biri insanın gönlünü kırar, diğeri öğrenmeye devam etmesini sağlar. Doğru bilgiyi uygun bir dille sunmak, ilmin emanetine duyduğumuz saygının bir parçasıdır.
Aynı durum evimizdeki sorular için de geçerlidir. Çocuğumuz bazen bize göre basit görünen bir şeyi merak eder. Eğer o soruyu hor görürsek merakını yanlış yerlere taşıyabilir. Beraber okumak, güvenilir bir kaynağa bakmak, gerektiğinde bir hocaya danışmak ona güzel bir yol gösterir. Bildiğimizi öğretmek kadar bilmediğimizde öğrenmeye açık olmak da bilgi ahlâkıdır. Böyle bir evde çocuk, sorusundan utanmaz; hakikati aramayı öğrenir.
Niyetimizi dünyalık hesaplara teslim etmeyelim
Peygamber Efendimiz şu uyarıyı yapmıştır:
مَنْ تَعَلَّمَ عِلْمًا مِمَّا يُبْتَغَى بِهِ وَجْهُ اللَّهِ لاَ يَتَعَلَّمُهُ إِلاَّ لِيُصِيبَ بِهِ عَرَضًا مِنَ الدُّنْيَا لَمْ يَجِدْ عَرْفَ الْجَنَّةِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ.
“Allah’ın rızası için öğrenilmesi gereken bir ilmi, sırf dünya menfaati elde etmek için öğrenen kimse kıyamet günü cennetin kokusunu alamaz.” (Ebû Dâvûd, İlim, 12, no. 3664; Ahmed b. Hanbel, Müsned, II, 338.)
Kardeşlerim! Bu söz, niyetimizin ciddiyetini hatırlatıyor. Dinî bilgiyi yalnız ün kazanmak, insanları etkilemek veya maddî bir çıkar sağlamak için kullanmak, ilmin ruhunu yaralar. Buradaki uyarı, öğretmenin ve ilim ehlinin meşru şekilde geçimini sağlamasını bütünüyle yasaklayan bir hüküm değildir. Mesele, Allah’ın rızasını gözetmesi gereken kalbin yalnız dünya kazancını hedef hâline getirmesidir.
İnsanın gönlüne gösteriş bazen çok sessiz girer. Başlangıçta faydalı olmak isteriz; zamanla alkış beklemeye başlayabiliriz. İnsanlar bizi takdir etmediğinde üzülür, aynı doğruyu daha az kişi dinlediğinde hevesimizi kaybederiz. İşte böyle anlarda niyetimize dönmemiz gerekir. Yaptığımız iyilik görünmese de iyiliktir. Bir tek çocuğa sabırla öğretilen bir âyet, kalabalıkların önünde takdir toplamak kadar dikkat çekmeyebilir; ama Allah’ın bildiği bir emektir.
Niyetimizi düzeltmek için herkesin iç dünyasını tartmaya çalışmayalım. Kimsenin kalbini bilmiyoruz. Önce kendimize bakalım: Bu bilgiyi niçin öğreniyorum? Bir başkasına niçin anlatıyorum? Hak ortaya çıktığında seviniyor muyum, yoksa sözü ben söylemediğim için huzursuz mu oluyorum? Benden daha iyi bilen birini dinleyebiliyor muyum? İlmin ahlâkı, bu soruları dürüstçe sorabilmeyi gerektirir.
Bir cemaatin içinde genç bir kardeşimizin doğru bir açıklama yaptığını düşünelim. Yaşımız büyük olduğu için onun sözünü bastırmaya çalışmak yerine sevinebiliriz. Bir arkadaşımızın bizden daha iyi öğrettiğini gördüğümüzde kıskanmak yerine dua edebiliriz. Böyle yaptığımızda kendi değerimiz azalmaz; hizmetin bereketi çoğalır. İlim, bir kişinin etrafında dönüp durması için değil, insanların hakikate yaklaşması için vardır.
Gıpta edeceğimiz insan kimdir?
Sevgili Peygamberimiz şöyle buyuruyor:
لاَ حَسَدَ إِلاَّ فِى اثْنَتَيْنِ: رَجُلٌ آتَاهُ اللَّهُ مَالاً فَسَلَّطَهُ عَلَى هَلَكَتِهِ فِى الْحَقِّ، وَرَجُلٌ آتَاهُ اللَّهُ حِكْمَةً فَهْوَ يَقْضِى بِهَا وَيُعَلِّمُهَا.
“Ancak iki kişiye gıpta edilir: Allah’ın verdiği malı hak yolunda harcayan kimseye ve Allah’ın verdiği hikmetle hükmedip onu başkalarına öğreten kimseye.” (Buhârî, İ‘tisâm, 13, no. 7316; Müslim, Müsâfirîn, 268, no. 1896.)
Hadisteki gıpta, nimetin diğer insandan alınmasını istemek değildir; onun hayırlı davranışına özenmektir. Demek ki yalnız çok bilene değil, bildiğini hakkaniyetle kullanan ve öğreten insana özenmeliyiz. Çok mal sahibi olmak tek başına övülmüyor; o malı doğru yerde harcamak övülüyor. Aynı şekilde çok şey öğrenmek de tek başına bütün sorumluluğumuzu yerine getirmiyor; o bilgiyle doğru davranmak ve insanlara faydalı olmak gerekiyor.
Bir insanın adı geniş çevrelerde bilinmeyebilir. Fakat mahallede gençlere Kur’an öğretiyor, insanları güvenilir kaynaklara yönlendiriyor, bir yanlış haberi düzeltirken kimseyi aşağılamıyorsa büyük bir hayra vesile olabilir. Bir anne, çocuğuna yalnız bilgiyi değil, bilginin edebini öğretiyorsa kıymetli bir emek veriyordur. Bir baba, haklı olmadığını görünce özür diliyorsa evinde adaletin ne olduğunu göstermektedir. Bunlar ilmin hayatla buluştuğu yerlerdir.
Biz bazen başkalarının sahip olduklarına uzun uzun bakıyor, yaptıkları hayırlara yeterince bakmıyoruz. Birinin makamına özeniyoruz; fakat o makamın sorumluluğunu düşünmüyoruz. Birinin konuşmasını beğeniyoruz; fakat o sözün arkasındaki emeği görmüyoruz. Özenmemiz gereken şey, Allah’ın verdiği imkânı güzel kullanabilmektir. Bize az veya çok ne verildiyse, onu doğru yerde kullanmanın yollarını arayalım.
İlim sahibi kardeşlerimiz de insanları seviyelerine göre gözetmelidir. Herkese aynı ifadeyle konuşmak, her soruya aynı uzunlukta cevap vermek faydalı olmayabilir. Bazen bir gencin ihtiyacı ilk adımını cesaretle atabilmektir; bazen ileri yaşta bir insanın ihtiyacı geçmiş yanlışları yüzünden ümitsizliğe kapılmadan tövbeye yönelmektir. Bilgiyi insanın hâline uygun bir nezaketle sunmak, hakikatten vazgeçmek değil, onun gönle ulaşmasına yardım etmektir.
Doğruyu aktarırken emanete sadık kalmak
Aziz kardeşlerim! Bugün bilgi ahlâkının önemli bir sınavı da paylaştığımız haberlerde ve sözlerde karşımıza çıkıyor. Bir cümlenin altında “hadis” yazması, onun gerçekten hadis olduğunu göstermez. Güzel bir sözün hoşumuza gitmesi, onu Peygamberimize nispet etmeye yeterli değildir. Bir görselin, bir videonun veya yeni bir teknolojinin ürettiği cevabın güvenilir görünmesi, kaynak kontrolünü gereksiz kılmaz. Dinimiz adına aktardığımız sözlerde daha dikkatli olmalıyız.
Doğruluğundan emin olmadığımız bir sözü paylaşmadan önce bekleyelim. Bilen birine soralım, güvenilir kaynaklara bakalım. Daha önce yanlış bir söz yayımlamışsak onu düzeltmekten çekinmeyelim. Bir hata yüzünden utanmak yerine, o hatanın başkalarını etkilemeye devam etmesini düşünelim. “Ben de bir yerden gördüm” demek, sorumluluğu bütünüyle ortadan kaldırmaz. Bilgiye emek vermek, paylaşırken de dikkatli olmayı gerektirir.
Bazen doğru bir söz bile bağlamından koparılarak yanlış bir sonuç için kullanılabilir. Bir âyetin yalnız bize uygun bölümünü alıp karşı tarafı susturmak, bir hadisi hiç ilgisi olmayan bir meseleye taşımak, farklı şartlar için söylenmiş bir cevabı herkesin üzerine uygulamak dikkat gerektiren işlerdir. Bilgiye sadakat, yalnız kelimeleri doğru aktarmakla sınırlı değildir; anlamı ve hangi meselede kullanıldığını da gözetmeyi ister.
Bunun için bütün uzmanlıkları kendimizde toplamaya çalışmayalım. Bir meselede bilgimiz varsa başka her konuda da yetkili olduğumuzu düşünmeyelim. İnsanın sınırını bilmesi, faydasını azaltmaz; güvenilirliğini artırır. Bir öğretmenin öğrencisini başka bir uzmana yönlendirmesi, bir hocanın soruya araştırarak cevap vermesi, bir büyüğün gencin iyi bildiği bir meseleyi ondan öğrenmesi güzel bir tevazu örneğidir. Hakikatin kimden geldiğine değil, hakikat olup olmadığına bakabilelim.
Düzeltirken de öğretirken de güveni korumak
Muhterem kardeşlerim! İnsanların bize duyduğu güven, öğrenme yolunun kıymetli bir parçasıdır. Bir öğrenci, öğreticisinin sözünü doğru kabul ederek dinler; bir çocuk, büyüğünün öğüdüne dayanarak davranır. Bu güveni korumak için yalnız güzel konuşmak yetmez. Kaynağını bilmediğimiz yerde bunu açıkça söylemek, araştıracağımız bir meselede söz verdiğimiz zamanda dönmek ve verdiğimiz bilgi yanlışsa düzeltmek gerekir. Bilgi ahlâkı, güvenin arkasındaki bu sessiz sorumlulukları da içerir.
Bazen bir insan hata yaptığını fark eder, fakat çevresindeki itibarını kaybetmekten korkar. “Şimdi geri dönersem benim için ne düşünürler?” diye endişelenir. Oysa yanlışı bilerek sürdürmek daha ağır bir yüktür. Dürüstçe yapılan bir düzeltme, bize güvenen insanlara da bir ders verir: Hakikat, bizim sözümüzden daha değerlidir. Bir cemaate, bir sınıfa veya ailemize bunu yaşayarak göstermek, sadece yeni bir bilgi vermekten daha kalıcı bir örnek olabilir.
Başkasının bilgisindeki bir yanlışı düzeltirken de amacımızı koruyalım. Yanlışı düzeltmekle kişiyi küçük düşürmek aynı şey değildir. Uygun bir dille kaynağı gösterebilir, gerekli açıklamayı yapabiliriz. Eğer ortada insanların zarar görmesine yol açacak açık bir yanlış bilgi varsa, düzeltmenin de onları haberdar edecek açıklıkta olması gerekir. Fakat bu açıklığın içine alay, hakaret ve kişisel düşmanlık eklemeyelim. Hakikati savunurken kendi ahlâkımızı kaybetmeyelim.
Bir gencin sorduğu soru bizi zorlayabilir. Kendi bilgilerimizin sınırını gösterdiği için rahatsız olabiliriz. O genci susturmak yerine sorusunun cevabını öğrenmeye çalışırsak hem kendimiz gelişir hem onun güvenini koruruz. Her sorunun arkasında kötü niyet aramayalım. Öğrenmek isteyen insanı dinlemeyi, gerektiğinde başka bir öğreticiye yönlendirmeyi ve arayışına saygı göstermeyi bilelim. İlmin edebi, cevap verenin olduğu kadar soruyu karşılayan gönlün de terbiyesidir.
Şöhret ve görünürlük bazen bizi en yakın sorumluluklarımızdan uzaklaştırabilir. İnsanlar bizi güzel konuştuğumuz için takdir ederken, evimizde bize emanet edilen bir kişinin yükünü görmüyor olabiliriz. Başkalarına hizmet ettiğimizi söyleyip kendi borcumuzu veya verdiğimiz sözü ihmal edebiliriz. Bu yüzden ilimle meşgul olan insan, kendisini günlük sorumlulukların üzerinde sanmamalıdır. Öğrendiğimiz merhamet ve adalet, en yakınımızda da görünmelidir.
Bilginin tevazuyla birleştiği bir çevrede insanlar birbirinden öğrenebilir. Usta çırağının gelişmesine sevinir, öğretmen öğrencisinin başarısını kendi hizmetinin bir bereketi bilir, anne baba çocuğunun doğru hatırlatmasını dinler. Böyle bir ortamda hakikat, kişilerin rekabetine sıkışıp kalmaz. Hepimiz bildiğimiz ölçüde yardımcı olur, bilmediğimiz yerde öğrenmeye devam ederiz. Rabbimizin lütfettiği ilim, bizi birbirinden uzaklaştıran bir üstünlük hesabına değil, birbirine faydalı olan bir kardeşliğe yöneltsin.
Öğrendiğimiz iyiliğin evimizde bir karşılığı olsun
Rabbimizin şu hitabını birlikte dinleyelim:
يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ لِمَ تَقُولُونَ مَا لَا تَفْعَلُونَ
“Ey iman edenler! Niçin yapmayacağınız şeyleri söylüyorsunuz?” (Saff, 61/2; Kur’an Yolu meali.)
كَبُرَ مَقْتًا عِندَ ٱللَّهِ أَن تَقُولُوا۟ مَا لَا تَفْعَلُونَ
“Yapmayacağınız şeyleri söylemeniz Allah katında çok çirkin bir davranıştır.” (Saff, 61/3; Kur’an Yolu meali.)
Bu uyarıdan sonra bir an kendi günümüzü düşünelim. Bugün birine verdiğimiz sözü tuttuk mu? Bildiğimiz bir hakkı yerine getirdik mi? Bir yanlışımızı kabul ettik mi? Öğrendiğimiz merhameti ailemize gösterdik mi? İlimle amel arasındaki bağ, büyük cümlelerden önce bu küçük ama gerçek davranışlarla güçlenir. İnsan, bildiğinin bir kısmını samimiyetle yaşamaya başladığında öğrenmeye de başka türlü yaklaşır.
Meselâ sabır üzerine bir sohbet dinlediysek, eve döndüğümüzde yorgun bir aile ferdine biraz daha anlayış gösterelim. Emanetin önemini öğrendiysek, üzerimizde bulunan bir eşyayı sahibine ulaştıralım. Gıybetin zararını dinlediysek, bir sonraki konuşmada bulunmayan kişinin onurunu koruyalım. Bunlar gösterişli işler değildir; fakat bilginin kalbimizde yer tuttuğunu gösterir. İlmin bereketi, hayatımıza eklediği iyilikle anlaşılır.
Bu sorumluluğu ümitsizliğe çevirmeyelim. “Bildiklerimin hepsini yapamıyorum, artık öğrenmeyeyim” demeyelim. Öğrenmeye devam edelim, eksiklerimizi de düzeltmeye çalışalım. Allah’a yönelen bir kalp, hatasını fark ettiğinde tövbe eder; yeniden gayret eder. İlim bizi kendimizden memnun bir kibir içinde bırakmamalı, fakat Allah’ın rahmetinden de uzaklaştırmamalıdır. Bildiğimiz her hakikat, yeni bir hayırlı adım için çağrı olsun.
Efendimizin öğrettiği duadan bu bölümü gönlümüze alalım:
اللَّهُمَّ انْفَعْنِى بِمَا عَلَّمْتَنِى وَعَلِّمْنِى مَا يَنْفَعُنِى وَزِدْنِى عِلْمًا…
“Allah’ım! Bana öğrettiklerinle beni faydalandır, bana fayda verecek olanı öğret ve ilmimi artır…” (Tirmizî, Deavât, 128, no. 3599; İbn Mâce, Sünnet, 23, no. 251.)
Bu duada sadece bilgimizin artmasını istemiyoruz; öğrendiklerimizin bize fayda vermesini de istiyoruz. İşte bugün aradığımız denge budur. Bilgimiz çoğalsın, fakat edebimiz de çoğalsın. Anlayışımız genişlesin, fakat kalbimiz katılaşmasın. Sözümüz kuvvetlensin, fakat insanları inciten bir araca dönüşmesin. Rabbimiz ilmi bize, hayatımızı güzelleştiren ve kendisine yaklaştıran bir nimet olarak lütfetsin.
Allah’ım, ilmimizi güzel ahlâkla tamamla
Allah’ım! Bize faydalı ilim, samimi niyet ve bildiğimizle amel etme gayreti nasip eyle. Dilimizdeki doğruların davranışlarımızda da yer bulmasını sağla. Başkalarına öğüt verirken kendimizi unutmaktan, iyiliği anlatıp kötülüğü sürdürmekten, insanların önünde başka türlü görünüp yalnızken emanete ihanet etmekten bizleri koru.
Rabbimiz! İlmi kibir, gösteriş ve çıkar için kullanmaktan sana sığınırız. İnsanların takdirini senin rızanın önüne geçirmeyelim. Verdiğin bilgiyi insanlara faydalı olmak için kullanalım. Bizden daha iyi bilenleri dinlemeyi, yanlışımızı kabul etmeyi, doğruyu kim söylemişse ona hakkını teslim etmeyi bizlere nasip eyle.
Allah’ım! Öğrenmek isteyenlere kapı açan, soru soranları mahcup etmeyen, bilgiyi emanet bilen kullarından olmayı nasip et. Öğretmenlerimize, âlimlerimize ve din görevlilerimize hikmet ve güzel ahlâk ver. Çocuklarımızı ilme sevgiyle yönelt; onları yanlış bilgilerden ve hakikati menfaat için değiştiren insanların zararından koru.
Rabbimiz! Evlerimizde söz ile davranışın birbirini tamamlamasını nasip eyle. Anne babalarımıza güzel örnek olma gayreti, gençlerimize temiz bir kalp ve öğrenme isteği, iş hayatımızda dürüstlük ve hakkaniyet ver. Paylaştığımız sözleri doğrulukla, verdiğimiz cevapları dikkatle, yaptığımız nasihatleri merhametle güzelleştir.
Allah’ım! Bildiğimiz hâlde ihmal ettiğimiz iyilikler için bizi bağışla; düzeltmemiz gereken yanlışlarda bize yardım et. Üzerimizdeki kul haklarını ödemeyi, kırdığımız gönülleri onarmayı, öğrendiğimiz her hakikati bir hayırlı davranışa dönüştürmeyi bizlere nasip eyle. İlmimizi hakkımızda bir yük değil, affına ve rahmetine vesile kıl. Âmin.
Kaynaklar
Esas alınan konu: Diyanet İşleri Başkanlığı, Hadislerle İslâm, I, 439–452, “Bilgi Ahlâkı: Âlimin İlimle Sınavı”. Hadislerin Arapça lafızları eserin özgün metin sayfalarıyla kontrol edilmiştir; kullanılan rivayetlerin kaynakları ilgili alıntıların yanında belirtilmiştir.
