Hadislerle İslâm.. "Bencillik: İnsanı Küçülten Hastalık" Konulu Hadislerle İslâm Vaazı sitemize eklenmiştir..
Bencillik: İnsanı Küçülten Hastalık
Hamd, bize başkasının hakkını ve ihtiyacını düşünmeyi öğreten Yüce Allah’a mahsustur. Salât ve selâm, kardeşliğin gönül genişliğini hayatıyla gösteren Sevgili Peygamberimiz Hz. Muhammed Mustafa’ya, onun ailesine, ashâbına ve yolundan yürüyen bütün müminlere olsun.
Aziz kardeşlerim! Ortak bir işte kolay kısmı kendimize ayırıp zor tarafı hep başkasına bırakıyor muyuz? Evde dinlenmek istediğimizde diğerlerinin de yorulduğunu hatırlıyor muyuz? Bencillik bazen büyük sözlerle değil, böyle küçük ve tekrar eden tercihlerle hayatımıza yerleşir. Sürekli kendi rahatımızın etrafında döndükçe başkasının yükünü görmemiz zorlaşır.
Kendi ihtiyacımızı gözetmek tabiidir; dinlenmeye ve sınır koymaya hakkımız vardır. Fakat bu hak, ortak hayatın bütün yükünü başkasına aktarmamızı haklı çıkarmaz. Bugün kendimizi yok saymadan başkasına nasıl yer açabileceğimizi düşünelim. Gönlümüz yalnız “Benim payım” sorusuna kilitlenmesin.
Başkasının iyiliğini de samimiyetle isteyelim
عَنْ أَنَسٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمْ) قَالَ: “وَالَّذِى نَفْسُ مُحَمَّدٍ بِيَدِهِ لاَ يُؤْمِنُ أَحَدُكُمْ حَتَّى يُحِبَّ لِأَخِيهِ مَا يُحِبُّ لِنَفْسِهِ مِنَ الْخَيْرِ.”
Enes (b. Mâlik) tarafından nakledildiğine göre, Resûlullah (sav) şöyle buyurmuştur: “Muhammed’in canı elinde olan (Allah)a yemin ederim ki bir kişi hayır namına kendisi için istediğini, Müslüman kardeşi için de istemedikçe iman etmiş olmaz.” (N5020 Nesâî, Îmân, 19)
وَٱلَّذِينَ تَبَوَّءُو ٱلدَّارَ وَٱلْإِيمَٰنَ مِن قَبْلِهِمْ يُحِبُّونَ مَنْ هَاجَرَ إِلَيْهِمْ وَلَا يَجِدُونَ فِى صُدُورِهِمْ حَاجَةً مِّمَّآ أُوتُوا۟ وَيُؤْثِرُونَ عَلَىٰٓ أَنفُسِهِمْ وَلَوْ كَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ وَمَن يُوقَ شُحَّ نَفْسِهِۦ فَأُو۟لَٰٓئِكَ هُمُ ٱلْمُفْلِحُونَ
Onlardan (muhacirlerden) önce o yurda (Medine'ye) yerleşmiş ve imanı da gönüllerine yerleştirmiş olanlar, hicret edenleri severler. Onlara verilenlerden dolayı içlerinde bir rahatsızlık duymazlar. Kendileri son derece ihtiyaç içinde bulunsalar bile onları kendilerine tercih ederler. Kim nefsinin cimriliğinden, hırsından korunursa, işte onlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir. (Haşr 59/9)
Kur’an âlim ve âbid bir şahsın hüsranla biten hazin hikâyesinden bahseder. Bu, Musa’nın amcasının oğlu olan Kârûn’un hikâyesidir. Kârûn, İsrâiloğulları içinde Hz. Musa ve Hz. Harun’dan sonra dinî bilgisi en geniş olan kimse idi. Tevrat’ı çokça okur, okuyuşunu sesiyle süslerdi. Kutsal kitabı okuyuşunun güzelliğinden dolayı “münevver” diye anılan Kârûn, Firavun’un kendisini İsrâiloğulları’na vali olarak görevlendirmesinden sonra maddî anlamda büyük refaha kavuştu. (TT19/616 Taberî, Câmiu’l- beyân, XIX, 616; TS7/263 Sa’lebî, Tefsîr, vII, 263.) Sahip olduğu mal mülk günden güne birikti, hazinelerinin anahtarlarını güçlü bir topluluğun dahi zorlanarak taşıyacağı bir hazine hâline geldi. (Kasas, 28/76.) Onun bu serveti dillere destan oldu. Öyle ki asırlar sonra bile insanlar, birinin çok zengin olduğunu ifade etmek için, “Kârûn kadar zengin.” deyimini kullanır oldular.
Ne var ki, göz kamaştıran serveti, bulunduğu yüksek makamı ve engin bilgisi Kârûn gibi güzel ahlâklı ve iman ehli bir insanın başını döndürmeye başladı; onu bencilliğe, cimriliğe, gurur ve kibre sevk etti. Kendini beğenmişliği zamanla tüm tavırlarına yansıdı. Ziynetini kuşanarak görkemli bir şekilde halkın karşısına çıkıyor, (Kasas, 28/79.) elbisesini sürüye sürüye gururla yürüyor, etrafındakilerin, “Böbürlenme! Çünkü Allah, böbürlenip şımaranları sevmez.” (Kasas, 28/76.) şeklindeki ikazlarını duymazdan geliyor ve onlara zulmediyordu. (TS7/263 Sa’lebî, Tefsîr, vII, 263; İF1/298 İbn Hacer, Fethu’l-bârî, I, 298.) Sahip olduğu her şeye üstün zekâsı sayesinde eriştiğini düşünüyor, “Allah’ın sana ihsanda bulunduğu gibi sen de (insanlara) ihsanda bulun. Yeryüzünde bozgunculuk isteme. Çünkü Allah, bozguncuları sevmez.” (Kasas, 28/77.) diyerek kendisini uyaranlara, “Bunlar bana, bendeki bilgiden dolayı verilmiştir.” sözleriyle karşılık veriyordu. (Kasas, 28/78.) Bu büyüklük hissi onu, daha önce kendisine tâbi olduğu Hz. Musa’yı ve Hz. Harun’u kıskanmaya ve onlara karşı gelmeye yöneltti. (İF6/448 İbn Hacer, Fethu’l- bârî, vI, 448.) Kârûn, Firavun gibi onları yalanlamayı tercih etti. Hz. Musa’nın insanlara mallarından zekât vermeleri gerektiğini bildirmesi, onun için, bardağı taşıran son damla oldu. Zenginliğini kimseyle paylaşmaya niyeti olmayan Kârûn, halkı kışkırtmakla kalmadı, herkesin içinde Hz. Musa’ya zina iftirasında bulunması için bir fahişe kiraladı. Bu çirkin suçlamayla insanlar arasında küçük düşen Hz. Musa, Allah’a sığındı. Daha sonra da kadının gerçekleri itiraf etmesiyle temize çıktı. Allah’ın ihsan ettiği nimetlerle şımararak nefsinin esiri olan, mağrur ve bencil Kârûn ise, Âlemlerin Rabbi tarafından, övündüğü servetiyle beraber yerin dibine geçirildi. (Kasas, 28/81; MŞ31834 İbn Ebû Şeybe, Musannef, Fedâil, 4.)
Bencillik, kişinin sadece kendi çıkarlarını düşünmesidir. Bencil insan, sadece kendi nefsini düşünür ve kendi mutluluğunu önemser; diğerlerinin huzurunu ve mutluluğunu umursamaz. Hayatın merkezine kendisini koyan bencil kişi, etrafındaki her şeyi ve herkesi kendi yararına kullanma çabası içine girerek çıkarcı bir tutum sergiler.
Kendimiz için güvenli bir ev, temiz bir kazanç ve saygılı bir çevre istiyoruz. Aynı güzellikleri başkası için de istemek iman kardeşliğimizi hayata taşır. Bir başkasının iyi bir imkâna kavuşması her zaman bizim kaybımız değildir. Onun sevincine ortak olabilmek gönlümüzdeki darlığı azaltır.
Bir toplantıda yalnız kendi sözümüzü duyurmaya çalışmayalım. Ortak bütçede sadece bize yarayan ihtiyacı öne çıkarmayalım. Evde yapılacak işi kimsenin üzerine sessizce yığmayalım. Başkasının da zamanı ve yorgunluğu olduğunu fark etmek bencilliği kıran somut bir başlangıçtır.
Kabalığın arkasındaki kendini büyütme arzusunu görelim
عَنْ حَارِثَةَ بْنِ وَهْبٍ الْخُزَاعِيِّ عَنِ النَّبِيِّ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمْ) قَالَ “أَلاَ أُخْبِرُكُمْ بِأَهْلِ الْجَنَّةِ، كُلُّ ضَعِيفٍ مُتَضَاعِفٍ لَوْ أَقْسَمَ عَلَى اللَّهِ لأَبَرَّهُ، أَلاَ أُخْبِرُكُمْ بِأَهْلِ النَّارِ كُلُّ عُتُلٍّ جَوَّاظٍ مُسْتَكْبِرٍ.”
Hârise b. vehb el-Huzâî’den nakledildiğine göre, Hz. Peygamber (sav) şöyle buyurmuştur: “Size cennetlikleri bildireyim mi? Her alçakgönüllü, zayıf kimsedir. Şayet o Allah adına yemin etse, Allah onu yemininde haklı çıkarır. Size cehennemlikleri haber vereyim mi? Kaba, bencil ve büyüklük taslayan herkes.” (B6071 Buhârî, Edeb, 61; M7187 Müslim, Cennet, 46)
‘Bencillik’ Arapçada “enâniyet” kelimesiyle anlatılıyor. Kur’ân-ı Kerîm’in indiği dönemde Arap dilinde bu kelime günümüzdeki kullanımıyla bilinmediği için âyet ve hadislerde yer almamakta, ancak kişiyi enâniyetten uzaklaştırmaya yönelik tavsiyeler ve uyarılar âyet ve hadislerde oldukça geniş yer tutmaktadır. İnananların bir bütünün parçaları gibi birbirine kenetlenmiş olarak (B481 Buhârî, Salât, 88; M6585 Müslim, Birr, 65.) kardeşçe yaşamasını (B6065 Buhârî, Edeb, 57; M6526 Müslim, Birr, 23.) öngören İslâm dini, yalnızca kendi hayatını düşünmek, çıkarlarının peşinde koşarak vurdumduymaz davranmak, diğer canlı ve cansız varlıkların farkında olmamak gibi bencil tutumları kesinlikle tasvip etmemiştir. Kur’ân-ı Kerîm’de, “Nefisler kıskançlığa ve bencil tutkulara hazır (elverişli) kılınmıştır.” (Nisâ, 4/128.) buyrularak bencilliğin, insanın yaratılışından kaynaklandığı belirtilmiştir. Bununla birlikte Allah’a itaat edip, O’nun rızasını kazanmak için harcamada bulunan, nefsinin bencil tutkularından, hırslarından ve cimriliğinden korunan kişinin kurtuluşa ereceği müjdelenerek (Teğâbün, 64/16.) bu kötü huydan korunmanın gereği vurgulanmıştır. Zira Peygamberimiz, “Bu canı bu tende tutan (Allah)a yemin ederim ki bir kişi hayır namına kendisi için istediğini, Müslüman kardeşi için de istemedikçe iman etmiş olmaz.” sözüyle (N5020 Nesâî, Îmân, 19; HM13178 İbn Hanbel, III, 206.) bencilliğin karşıtı olan diğerkâmlığın imanın bir göstergesi olduğunu ifade etmiştir.
Bencillik İslâm literatüründe daha çok kibir (büyüklenme), ucb (kendini beğenme), fahr (övünme), buhl (cimrilik) ve şuhh (pintilik) gibi kavramlarda ifadesini bulmaktadır. Zira bu özellikler bencilliğin hem sebebi hem de sonucudur. Bencil insan, dünyadaki en önemli varlığın kendisi olduğunu düşünür, dolayısıyla diğer insanlardan üstün olduğu hissine kapılır ve kalbi kibirle dolar. Engel olunmadığında bu kibir duygusu öylesine gelişir ki, tıpkı Firavun gibi, (Nâziât, 79/24.) kendisini Allah’a muhtaç görmemeye ve hakkı yalanlamaya başlar. (Leyl, 92/8-9.) Hâlbuki Rabbi, zayıf tabiatlı olarak yaratılan insana, (Nisâ, 4/28.) “Yeryüzünde böbürlenerek yürüme. Çünkü sen yeri asla yaramazsın, boyca da dağlara asla erişemezsin.” (İsrâ, 17/37.) buyurarak âcizliğini idrak etmesi ve tevazu ile hareket etmesi gerektiğini bildirmiştir. Peygamber Efendimiz de kibri, “hakkı inkâr ve insanları tahkir” olarak nitelendirmiş (M265 Müslim, Îmân, 147.) ve kalbinde zerre kadar kibir olan kimsenin cennete giremeyeceğini söylemiştir. (M267 Müslim, Îmân, 149.) Nitekim bir defasında ashâbına şöyle hitap etmiştir: “Size cennetlikleri bildireyim mi? Her alçakgönüllü, zayıf kimsedir. Şayet o Allah adına yemin etse, Allah onu yemininde haklı çıkarır. Size cehennemlikleri haber vereyim mi? Kaba, bencil ve büyüklük taslayan herkes.” (B6071 Buhârî, Edeb, 61; M7187 Müslim, Cennet, 46.)
Bencil insan paylaşmaya açık değildir. Elindekilerle yetinmez, hep daha fazlasını isteyerek hırsına yenik düşer, açgözlü ve tamahkâr biri oluverir. Şeytanın kendilerini fakirlikle korkuttuğu bencil kimseler, (Bakara, 2/268.) sahip olduklarını bir başkasıyla paylaşmak istemez, cimrileşir. Kendisinden daha mutlu, daha zengin, daha başarılı, daha sağlıklı birilerinin varlığına tahammül edemez hâle gelir, onlara sahip oldukları bu özellikleri nedeniyle kin gütmeye başlar. Kin ve nefretin hâkim olduğu bir kalpte ise güzel duygular, ahlâkî erdemler gelişmeye fırsat bulamaz. Allah Teâlâ, “Sevdiğiniz şeylerden Allah yolunda harcamadıkça iyiliğe asla erişemezsiniz.” (Âl-i İmrân, 3/92.) buyurarak bu hususa dikkat çekmiş, Allah yolunda harcamak yerine mallarını kendine saklayıp biriktirenler için elem dolu bir azap olduğunu hatırlatmıştır. (Tevbe, 9/34.)
İnsan kendi isteğini her şeyin önüne koyduğunda başkasının itirazını tehdit gibi görebilir. Sesi yükselir, küçük bir gecikmeyi büyük saygısızlık sayar ve herkesin kendisine göre davranmasını ister. Bu hâli fark ettiğimizde kendimizi haklı çıkaran yeni cümleler aramak yerine duralım.
Güçlü olmak başkasını susturabilmek değildir. Bir öneriyi dinlemek, yanlışımızı kabul etmek ve gerektiğinde geri adım atmak da güçlü bir irade ister. Aile içinde “Ben böyle istiyorum” sözünün yanına “Sizin ihtiyacınız ne?” sorusunu koyalım. Ortak hayatın huzuru yalnız bir kişinin isteğinin yerine gelmesine bağlanmasın.
Mal ve rahatlık sevgisi gönlümüzü kapatmasın
عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ مَرْوَانَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا هُرَيْرَةَ يَقُولُ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمْ) يَقُولُ: “شَرُّ مَا فِى رَجُلٍ شُحٌّ هَالِعٌ وَجُبْنٌ خَالِعٌ.”
Abdülazîz b. Mervân şöyle diyor: “Ebû Hüreyre’den işittiğime göre, o, Resûlullah’ın (sav) şöyle buyurduğunu duymuş: ‘İnsanda bulunan huyların en kötüsü, aşırı cimrilik ve şiddetli korkaklıktır.’” (D2511 Ebû Dâvûd, Cihâd, 21; HM8246 İbn Hanbel, II, 320)
“İnsanda bulunan huyların en kötüsü, aşırı cimrilik ve şiddetli korkaklıktır.” (D2511 Ebû Dâvûd, Cihâd, 21; HM8246 İbn Hanbel, II, 320.) buyuran Peygamberimiz de ashâbına daima mallarını Allah’ın rızasını kazanma uğruna harcamayı, sadaka vermeyi (M2350 Müslim, Zekât, 68.) ve hediyeleşmeyi (MU1651 Muvatta’, Hüsnü’l- hulk, 4.) öğütleyerek onları paylaşmaya, yardımlaşmaya ve böylece bencilce duygularını kontrol altına almaya teşvik etmiştir. Bencilliğin en önemli sonuçlarından biri olan cimriliğin geçmiş milletlerin helâkine sebep olduğunu, insanların birbirlerinin kanını dökmesine ve haramları helâl saymasına yol açtığını vurgulayan Resûlullah (sav), bu kötü tutumdan sakınılması gerektiğini belirtmiş (M6576 Müslim, Birr, 56.) ve cimrilik yaparak biriktirilen malın insana fayda vermeyeceğini şu sözleriyle dile getirmiştir: “Âdemoğlu ‘Malım, malım!’ der. Acaba ey âdemoğlu, malından yiyip tükettiğinden, giyip eskittiğinden ve sadaka verip (âhirette karşılığını almak üzere) önden gönderdiğinden başka sana ait olan bir şey var mı?” (M7420 Müslim, Zühd, 3.)
Bencillik hem bireysel hem de toplumsal açıdan büyük zararlara yol açabilecek tehlikeli bir hastalıktır. Nitekim sadece kendi menfaatlerini düşünerek hareket etmek, kişiyi yalnızlığa iter. Bu da başta bunalım olmak üzere bir dizi mânevî soruna yol açar. Böylece kendine iyilik yaptığını zanneden bencil insan aslında kendi mutsuzluğunun sebebi olur. Bencil insanların toplum içinde giderek çoğalmaları ise bireylerin can, mal ve ırz güvenliğini tehlikeye sokar. Çünkü bencilce davranışlar insanlar arasında yardımlaşma, dayanışma ve iş birliğine engel olur; rekabet ve düşmanlık duygularını körükler. Böylece huzuru ve birliği günden güne bozulan toplum, bölünmeye hazır ve dış saldırılara açık hâle gelir.
Kendisinden başkasını düşünmeyen, bir arada bulunduğu herkesi ve her şeyi kendi yararına kullanan, her şeyi isteyen ama hiçbir şey vermeyen, açgözlü, cimri, tamahkâr ve bencil bireylerin bir arada huzurlu bir toplum oluşturması mümkün değildir. Ancak dünyayı ve içindeki nimetleri başka insanlarla paylaştığının farkına varan, kendi mutluluğunu hayatının yegâne amacı saymayan insanlar sağlıklı bir toplum oluşturabilirler. Dolayısıyla dinimiz bireyden topluma uzanan bir huzur ve denge ağı kurulabilmesi için bencilce davranışlardan uzak durulmasını istemiştir. Öyle ki çölde fazla suyu olduğu hâlde bu suyu kendisine saklayarak susamış bir yolcudan esirgeyen kimse, kıyamet günü Allah’ın kendisine bakmayacağı, konuşmayacağı ve temize çıkarmayacağı üç kişiden biri sayılmıştır. (M297 Müslim, Îmân, 173.) Allah rızası için kendisinden bir şey istendiğinde vermeyen kişi, insanların en şerlisi olarak görülmüş; (T1652 Tirmizî, Fedâilü’l- cihâd, 18; HM2116 İbn Hanbel, I, 236.) kul, kardeşinin yardımında oldukça Allah’ın da onun yardımında olacağı belirtilmiştir. (M6853 Müslim, Zikir, 38; D4946 Ebû Dâvûd, Edeb, 60.)
Bir yardım imkânı doğduğunda hep en uzak ihtimalleri düşünüp kapıyı kapatıyorsak kendi alışkanlığımızı yoklayalım. Geleceği planlamak sorumluluktur; fakat elinde imkân olduğu hâlde kimseye yer açmamak başka bir meseledir. Kendi tüketimimiz için kolayca bulduğumuz gerekçeleri paylaşmada neden bulamıyoruz?
Bencillikle mücadele için küçük ve devamlı bir paylaşma belirleyebiliriz. Para, bilgi veya vakit. Bunu kendimizi üstün göstermek için değil, kardeşimizin hayatını kolaylaştırmak için yapalım. Sonra teşekkür bekleyerek iyiliğin karşılığını tahsil etmeyelim. Paylaştığımız şeyle birlikte gönlümüz de genişlesin.
Ortak hayatın yükünü adaletle paylaşalım
Sevgili Peygamberimiz insanları nefislerinin bencilliğinden sıyrılıp maddî ve mânevî anlamda yardımlaşmaya ve dayanışmaya çağırmıştır. Bir sefer sırasında etrafına bakınan bir adam gören Peygamberimiz, “Kimin yanında fazla binit varsa onu biniti olmayana versin. Kimin yanında fazla azık varsa onu azığı olmayana versin.” buyurmuş, (M4517 Müslim, Lukata, 18; D1663 Ebû Dâvûd, Zekât, 32.) bir defasında da, “Biriniz (din) kardeşine danıştığı zaman, danışılan kimse ona (yararlı gördüğü) görüşünü belirtsin.” (İM3747 İbn Mâce, Edeb, 37.) diyerek her anlamda bencilliğin önüne geçmeye çalışmıştır. Mescitte iki rekât namaz kıldıktan sonra, “Allah’ım bana ve Muhammed’e rahmet et, ikimizden başkasına merhamet etme!” diye dua eden bir bedevîye, “Sen geniş olanı (rahmeti) daralttın.” (D380 Ebû Dâvûd, Tahâret, 136; T147 Tirmizî, Tahâret, 112.) diyen Allah Resûlü, bir gün de yapılması helâl olmayan şeyleri sıralarken, “... Bir topluluğa imam olan kimse sadece kendisi için dua edip de onlara dua etmezlik yapmasın. Böyle yaptığı takdirde onlara ihanet etmiş olur.” (D90 Ebû Dâvûd, Tahâret, 43.) buyurmuştur. Bir Müslüman’ın dua ederken dahi kendisiyle birlikte diğer insanları da düşünmesi gerektiğine göre gerek malı ve eşyası gibi maddî varlığı, gerekse aklı, tecrübesi, bilgisi ve sevgisi gibi mânevî varlığı konusunda da bencillik yapmamalıdır.
Kur’ân-ı Kerîm’de, “Şüphesiz insan çok hırslı ve sabırsız olarak yaratılmıştır. Kendisine kötülük dokunduğu zaman sızlanır. Ona bir hayır dokunduğunda da eli sıkıdır.” buyrulmaktadır. (Meâric, 70/19-21.) Kişinin doğasında var olan bu duygunun onu çepeçevre kuşatarak bir hastalık boyutuna ulaşmasını engellemeye çalışan İslâm, bir yandan kişiyi bencilliğe sevk edecek davranış ve tutumları yasaklarken bir yandan da insanı çevresindeki her şeyden bir ölçüde sorumlu sosyal bir varlığa dönüştürmeyi hedefler. Peygamber Efendimiz, “Müminler, birbirlerini sevmede, birbirlerine merhamet ve şefkat göstermede, tıpkı bir organı rahatsızlandığında diğer organları da uykusuzluk ve yüksek ateşle bu acıyı paylaşan bir bedene benzer.” (M6586 Müslim, Birr, 66.) sözüyle Müslüman’ın vurdumduymaz olamayacağını ifade etmiş ve “Hayır, hayır! Zalimin ellerini tutup onu hakka yöneltmedikçe olmaz!” (T3048 Tirmizî, Tefsîru’l- Kur’ân, 5; İM4006 İbn Mâce, Fiten, 20.) buyurmuştur. Kardeşinin kötü bir davranışını görünce bir defa ikaz ettikten sonra onu kendi hâline bırakan ve onunla samimiyete devam eden İsrâiloğulları’nın, kötülükten sakındırma görevini yerine getirmemeleri nedeniyle birbirlerine benzeyip gittiklerini bildiren Allah Resûlü şu âyetleri okumuştur: “İsrâiloğulları’ndan inkâr edenler, Dâvûd ve Meryem oğlu İsa diliyle lânetlendi. Bu, onların isyan etmeleri ve hadlerini aşıyor olmalarından ötürüydü. İşledikleri herhangi bir kötülükten birbirlerini vazgeçirmeye çalışmazlardı. Yapmakta oldukları ne kötüydü!” (T3048 Tirmizî, Tefsîru’l- Kur’ân, 5; Mâide, 5/78-79.)
Başkalarının iyiliğini ve mutluluğunu istemek, karşılık beklemeden birine yardım etmek, bir başkası için kendi menfaatlerinden vazgeçmek, kısacası özgeci bir karakter oluşturabilmek ancak bencillikten sıyrılmakla mümkündür. Bunun için insanlarla ilişkilerde muhatabı anlayarak, onun ihtiyaçlarını da gözeterek hareket etmek, “Onun yerinde ben olsam ne yapardım? Ne hissederdim?” diye düşünerek empati kurmak gerekir. İnsanın yapısında var olan bencilce duygular ancak bu şekilde dizginlenebilir.
Bugün evde görünmeyen bir işi fark edelim. Kimin planladığı, temizlediği, hatırlattığı ve takip ettiği sürekli gözden kaçıyor olabilir. Bir işi yapmak kadar onu düşünme yükü de yorucudur. Yardım ettiğimizi söylemekten önce gerçekten hangi sorumluluğu üstlendiğimize bakalım.
Çocuklarımıza da yaşlarına uygun katkı imkânı verelim. Herkesin ortak hayat içinde bir payı olduğunu sevgiyle öğrensinler. Kendi ihtiyaçlarını söyleyebilsinler; başkasının ihtiyacını da dinlesinler. Gönlümüzün sınırları genişledikçe hayat yalnız kendimizi koruduğumuz bir yarış olmaktan çıkar, birbirimize emanet olduğumuz bir yol hâline gelir.
Gönlümüzü Rabbimize açalım
Allah’ım! Gönlümüzü bencillikten ve başkasının ihtiyacına kayıtsızlıktan arındır. Kendimizi yok saymadan başkasına yer açmayı, hakkımızı korurken ortak yükü de taşımayı bize nasip et.
Rabbimiz! Ailelerimizde emeği adaletle paylaşmayı, işimizde hakkı gözetmeyi ve kardeşimizin sevincine sevinebilmeyi bize öğret. Kabalıkla herkesi kendi isteğimize mahkûm etmekten Sana sığınırız. Bize dinlemeyi ve gerektiğinde özür dilemeyi sevdir.
Ya Rabbi! Çocuklarımızı paylaşmaya açık, başkasının onurunu gözeten ve yardımını başa kakmayan bir ahlâkla yetiştirelim. Bize küçük menfaatlerden daha geniş bir gönül ver. Ömrümüzü Senin rızanı ararken kullarının hayatını kolaylaştıran işlerle bereketlendir. Âmin.
Kaynak: Diyanet kaynak metni, 3. cilt, 525–534. sayfalar. Ayet ve hadislerin asıl kaynakları ilgili alıntıların yanında belirtilmiştir. Arapça ayet metni: Tanzil Project, Uthmani 1.1, CC BY 3.0; meal: Diyanet İşleri Başkanlığı.
